بۇل كورىنىس التىن قۇتتىباي قىزىنا ەرەكشە ىستىق. ويتكەنى بالا كەزىنەن كەڭ دالانىڭ تىنىسىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ول قىز بالا بولسا دا، كولىككە، سونىڭ ىشىندە تراكتورعا قىزىقتى. قىزىعىپ قانا قويماي، جاستايىنان تەحنيكانىڭ قۇلاعىندا وينادى. ءسويتىپ، جەر جىرتىپ، ءشوپ ورىپ، كومىر تاسىپ، ەرلەرمەن قاتار ەڭبەك ەتتى. «ءبىر تراكتور ءبىر ءۇيدى اسىرايدى» دەيدى ول كۇلىپ. بۇگىندە جاسى الپىستى القىمداعان تراكتورشى انا سۇيىكتى ىسىنەن ءالى دە قول ۇزگەن ەمەس.
التىن قۇتتىباي قىزى - تۇركىستان وبلىسىنا قاراستى مونتايتاس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى. 80-جىلدارى شىمكەنتتە پوشتا وپەراتورى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان. كەيىن تاشكەنتتەگى تەحنيكۋمدا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ، جۇمىس ىستەدى. الايدا جاستايىنان تەحنيكاعا اۋەس بولىپ وسكەن قىزدىڭ اڭسارى تراكتورعا اۋا بەرەدى. ءسويتىپ، قازىعۇرتتاعى ۋچيليشەنىڭ ءۇش ايلىق تراكتور جۇرگىزۋ كۋرسىن وقىپ، جيىرما جاسىندا ۇلكەن كولىكتىڭ رولىنە وتىرادى. وسىدان كەيىن شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسىن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتەدى.
«بىزگە مەكتەپتە ەڭبەك ساباعىنان تراكتور جۇرگىزۋدى ۇيرەتەتىن. كەيىن تاعى وقىدىم. كاسىبىمدى جاقسى كورەمىن. باسىندا بايقاعانىم، الىپ تەحنيكانى تىزگىندەپ جۇرگەن كىسىلەردىڭ كوبى ارىق، كىشكەنتاي بولادى. سوعان قاراپ، «وزدەرى كىشكەنتاي بولىپ، ۇلكەن كولىكتى قالاي ايدايدى ەكەن؟» دەپ ويلايتىنمىن. سويتسەم، مايمەن جۇرەتىن بولعان سوڭ جۇرگىزگەن كەزدە جەپ- جەڭىل بولادى ەكەن. قاتتى قىزىققانىم سونشالىق، تەز ۇيرەنىپ الدىم. تراكتوردى ايداعان كەزدە جۇرتتىڭ ءبارى تاڭعالدى. ءبىرىنشى كولىگىم مەن ءشوپ شاباتىن ماشينامدى 1985 جىلى الدىم»، - دەيدى التىن قۇتتىباي قىزى.
كەيىپكەرىمىز كۇن-ءتۇن دەمەي ەڭبەكتەنىپ، سوۆحوزدىڭ جەرىن جىرتتى. ول ۋاقىتتا ءتارتىپ قاتاڭ بولاتىن. بىلىكتى اگرونوم ماماندار جىرتىلعان جەردى سانتيمەترمەن تەكسەرەدى. ويتكەنى ارىق قالىپ كەتسە، بيداي ورعاندا كومباين سىنادى ەكەن. سونىمەن قاتار جىرتقان جەردىڭ تەرەڭدىگى 30-40 سانتيمەتردەن كەم بولماۋى ءتيىس. بۇل تالاپ ورىندالماسا، بيدايدى ارام ءشوپ باسادى. ك-700 دى تىزگىندەگەن التىن قۇتتىباي قىزى وزىنە قويعان تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ، جۇمىسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردى. ارينە، ول ءۇشىن سابىرلىق، مۇقياتتىلىق جانە شەبەرلىك قاجەت.
«تراكتورمەن اتقاراتىن جۇمىس كوپ بولاتىن. جۇگەرى، سۋ اكەلەمىز، تەمىرجولدان كومىر تاسيمىز. كومىردى گاز-53 كولىگىمەن تاسيتىن. بۇل كولىك تەز اپارادى، ءبىراق بەنزينى قىمبات. سول ءۇشىن جۇرگىزۋشىلەرى ەكى- ءۇش مىڭ تەڭگە الادى. ال مەن تراكتورمەن مىڭ تەڭگەگە اپاراتىنمىن. ارزان بولعاندىقتان، بىزگە ءوتىنىش جاسايتىن ادامدار كوپ بولدى. نەگىزى، مۇنداي جۇمىستاردىڭ باسى- قاسىندا ەر ادامدار جۇرەتىنى بەلگىلى. جۇگەرى تاسۋعا بارعاندا باسقا سوۆحوزداردان كەلگەن ادامدار بىزگە كەزەك بەرمەي، كىرگىزبەي قوياتىن. سوندا «وتكىزبەسەڭدەر، قاعىپ- سوعىپ كىرىپ كەتەمىن، جولدان بىلاي تۇرىڭدار» دەيمىن عوي كۇلىپ. سودان كەيىن «ويباي، التىن كەلە جاتىر» دەپ شەتكە تۇراتىن بولدى. قاسىمدا ەكى ۇلكەن كىسى بار ەدى. ولار دا «التىن، سەن بارشى» مەنى جىبەرەتىن بولدى. كەيدە مىنەز دە كەرەك»، - دەيدى.
اۋىر تەحنيكانى تىزگىندەگەن بويجەتكەن اۋىلداسىنا تۇرمىسقا شىعادى. وزىمەن بىرگە تراكتورىن الا كەلگەن كەلىننىڭ كولىك جۇرگىزۋىنە اتا-ەنەسى مەن كۇيەۋى قۋانباسا، قارسى بولعان ەمەس. وسىلايشا، ول اۋىل اراسىندا «تراكتورشى كەلىن» اتانادى.
«كەلىن بولىپ تۇسكەندە انامنان ۇيرەنگەنىم بويىنشا ءمانتى، پالاۋ ءپىسىردىم. ءبىر كۇنى قامىر جايدىم. ەنەم «تاماق ىستەي الادى ەكەنسىڭ عوي. قايدان بىلەيىن، تراكتورشى دەگەنگە ءۇي تىرلىگىن ىستەي المايتىن شىعار دەپ ويلاپ ەدىم» دەپ تاڭعالعانى بار. سودان كەيىن ۇيگە قوناق كەلسە «مەنىڭ كەلىنىم تاماق تا ىستەي الادى، قامىر دا جايا الادى» دەپ ماقتاپ وتىراتىن بولدى. ءوزىم ءۇيدىڭ تۇڭعىشىمىن. جولداسىم دا ءۇيىنىڭ ءبىرىنشى پەرزەنتى. اۋلەتتەگى ۇلكەن كەلىن بولعان سوڭ ۋايىمداعان بولار»، - دەيدى التىن قۇتتىباي قىزى.
تراكتورشى كەلىن ءۇيدىڭ دە، ءتۇزدىڭ دە شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتەدى. الايدا سوۆحوز تاراعاننان كەيىن بۇرىنعىداي تاڭەرتەڭ كەتىپ، كەشكە كەلەتىن جۇمىس بولماي قالعان ەدى. ءبىر قۋانارلىعى، سول كەزدە ءبىر تراكتور التىن اپايدىڭ جەكە ۇلەسىنە تيگەن بولاتىن. ءوزى دەكرەتتىك دەمالىسقا شىعىپ بارا جاتقاندا قايىنىنىسىنە الىپ تراكتور تىزگىندەۋدى ۇيرەتەدى. سول سوۆحوز تاراعاندا العان كولىك قازىر دە كەرەگىنە جاراپ تۇر.
سەگىز بالانى ومىرگە اكەلگەن انا اۋىلداعى بيداي قابىلدايتىن مەكەمەدە 15 جىلداي اسپاز بولىپ جۇمىس ىستەگەن.
«تراكتورعا كۇندە جۇمىس شىعا بەرمەگەن سوڭ ارنايى ەمتيحاننان ءوتىپ، اسپاز بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. ءبىراق سوندا دا تراكتوردان قول ۇزبەدىم. بىرەۋگە قۇم، بىرەۋگە سۋ اكەلىپ بەرۋ كەرەك بولعاندا كولىگىمدى وتالدىرامىن دا، بارىپ كەلەمىن. بارىنە ۇلگەردىك» دەپ ەسكە الادى ءوزى. كوپشىلىكتىڭ ورتاسىندا جۇرگەننەن بولار، ادام جاتىرقامايتىن اشىق-جارقىن مىنەزدى كەيىپكەرىمىز باسىنان وتكەن قىزىق تا قيىن كۇندەردى ەسىنە الىپ، اڭگىمە تيەگىن اعىتا ءتۇستى.
«قاسىمدا اقمارال دەگەن تراكتور ايدايتىن قىز بولدى. ونى كورشى اۋىلدىڭ جىگىتى الىپ قاشقاندا ارتىنان تراكتورمەن قۋىپ باردىم. ارتىندا سوقاسى بار. توپىراق جولمەن شاڭداتىپ بارعانىمدا قۇربىم سول بوساعادا قالاتىنىن ايتتى. سودان كەرى قايتتىم. كەيىن قۇربىمدى تراكتور ايداۋعا جىبەرمەي قويدى»، - دەيدى كۇلىپ.
ول دالا جۇمىستارىن اتقارا ءجۇرىپ، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا ءوتىنىشىن جەرگە تاستاعان ەمەس. بۇگىندە الىپ تەحنيكانىڭ تىركەمەسىنە قوي، تاي سالىپ، ونىڭ جانىنا ءبىر توپ ادامدى وتىرعىزىپ تويعا بارعان قىزىق داۋرەندى ساعىنا ەسكە الادى.
التىن قۇتتىباي قىزى كەزىندە اۋداندىق ءماسليحاتقا دەپۋتات بولىپ، اۋىلداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا ۇلەس قوسقان. قازىر نەمەرەلەرىنە قاراپ وتىرعان باقىتتى اجە ولاردىڭ ەل قامىن ويلايتىن ۇلكەن ازامات بولۋىن ارماندايدى. ولاردى جەڭىل ماشيناسىنا وتىرعىزىپ الىپ، ءبىرىن بالاباقشاعا، ەندى ءبىرىن مەكتەپكە اپارىپ ءجۇر.
«بالالارىم كىشكەنتاي كەز. جاڭادان ءۇي سالىپ جاتقانبىز. كۇيەۋىم مەن قايىنىنىمدى ەرتىپ الىپ قۇم اكەلۋگە كەتتىك. قايتىپ كەلە جاتساق كوشەدە جۇرگەن بالالاردىڭ ءبارى بىزگە قاراپ تۇر ەكەن. ۇيگە كەلگەن سوڭ بالالارىم: «ماما، ءبىزدى مازاقتاپ جاتىر. ەندى تراكتور جۇرگىزبەشى» دەدى. «ايتا بەرسىن. ەسەسىنە ولاردىڭ ماماسى كولىك جۇرگىزە المايدى. ال سەندەردىڭ انالارىڭ كىشكەنتاي ماشينا تۇرماق، ۇلكەن تراكتور ايداپ ءجۇر. نەگە ۇيالاسىڭدار، قايتا ماقتانىڭدار» دەدىم. قازىر الپىسقا كەلسەك تە، تراكتور رولىنە وتىرا بەرەمىن. باياعى كولىگىم ءالى دە ءشوپ ورىپ، سۋ تاسۋعا جاراپ تۇر. اراسىندا جەڭىل كولىك تە جۇرگىزەمىن. جاقىندا كىشكەنتاي قىزدارىم سىرتىمنان سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الىپتى. سودان ۇيىنە بارىپ اپاسىنا «ءبىزدىڭ ناعاشى اپامىز ماشينا ايدايدى، ال ءسىز ايداي الاسىز با؟» دەپ ماقتانىپ وتىر ەكەن، - دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ەلميرا جاقسىباي قىزى
«تۇركىستان»