جەر بەتىنىڭ قوجاسى كىم؟ جاۋاپ: ادام! جەر بەتىندە ەڭ كۇشتى كىم؟ ادام! ەڭ اقىلدى كىم؟ ادام! ەڭ قاتىگەز كىم؟ تاعى دا - ادام بالاسى! مۇنى ءدىني دە، عىلىمي دا اسپەكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ ءوزىمىز ءوزىمىز ءۇشىن دالەلدەپ الدىق. قۇددى ءبىر سول ءۇشىن باسقا تىرشىلىك يەلەرى تالاس تۋدىرىپ وتىرعانداي. ءتىپتى بالالارىمىزعا وسى باعىتتا ەرتەگىلەر جازىپ بەرەمىز.
ورماننىڭ ىشىندە ءومىر سۇرگەندەي، ۇڭگىرلىك سانا ءالى سويلەپ تۇر. ينتەللەكت ينستينكتىڭ الدىندا دارمەنسىز. ادام بالاسىنىڭ جەڭىمپازدىعى حايۋاناتتار الدىنداعى جەڭىمپازدىقپەن ولشەنبەسە كەرەك. دينوزاۆرلار مەن ايداهارلاردىڭ ءداۋىرى تۇگىلى، ومىرىڭىزدە ءتىرى جولبارىس پەن قولتىراۋىن كورمەي ءوتىپ كەتۋىڭىز دە عاجاپ ەمەس. ادام ەكى اياقپەن جۇرەدى دەدىك. ماقۇل. ادام سانالى دەدىك. ماقۇل. ادامدا عانا ءتاڭىرىنىڭ رۋحى بار دەدىك. ماقۇل. ادام سۇيىكتى دەدىك. ماقۇل. ال قاتىگەزدىگىمىزدى تابيعاتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى. سونىمەن بىرگە ساراڭدىعىمىز دا، اشكوزدىگىمىز دە، تابيعاتتىڭ الدىنداعى ماڭگىلىك بالاڭدىعىمىز دا انىق بولىپ قالدى. حايۋاندارمەن سالىستىرعانداعى عانا ەمەس، ءناسىل ارالىق ارتىقشىلىقتار، قاننىڭ، تەكتىڭ ارتىقشىلىعى، ۇستانعان ءدىننىڭ، نۇسقالعان جولدىڭ ارتىقشىلىعى ءۇشىن اياۋسىز مايداندار اشىق جانە جابىق تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل - باسقا اڭگىمە.
...
بۇگىنگى ماقالامىزدى بۇلاي باستاۋىمىزعا ورتا عاسىرلاردا ەۋروپادا ورىن العان حايۋاناتتارعا قاتىستى وقيعالار سەبەپ بولىپ وتىر. تومەندە مىسال ەتەر وقيعالارىمىز ادام بالاسىنىڭ قانداي قاسيەتىن كورسەتەتىنىن ىشتەي تۇيسىنگەنمەن، تولىق تۇسىنبەدىم. قىزىقتى جاعدايلار ما، الدە كۇلكىلى مە، ونى دا بىلمەيمىن. ءبىراق ءبىر نارسە انىق: ول - ادام بالاسىنىڭ بالاڭدىعى.
ورتا عاسىرلارداعى ەۋروپادا جانە ءىشىنارا باسقا دا قۇرلىقتاردا جابايى حايۋاندار مەن ءۇي جانۋارلارىن ولاردىڭ ادامعا قارسى جاسالعان قىلمىستارى ءۇشىن سوتقا تارتقان. سوتتا، كادىمگى قىلمىسكەردى سوتتاۋ سەكىلدى قازى مەن قورعاۋشى، قارالاۋشى مەن جەندەت ءوز مىندەتتەرىن اتقارعان. ادام بالاسىنا قارسى قىلمىس رەتىندە دەنە جاراقاتىن سالۋ، ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋ، ونىڭ ەگىستىگى مەن مال جايىلىمىنا نۇقسان كەلتىرۋ، سيقىرشىلىق پەن دۋاگەرلىك سەكىلدى دىنگە جات كاسىپتەرمەن اينالىسۋ تانىلعان. سوتتالۋشىلاردىڭ ىشىنەن جىلقى، سيىر، قوي، كوبىنەسە شوشقا، ءيت پەن مىسىق، كورتىشقاندار مەن ەگەۋقۇيرىقتار، شىبىن-شىركەيلەر، قۇرت-قۇمىرسقالار، ۇيرەكتەر مەن قازدار، تورعايلار مەن قارعالار، تاۋىقتاردى كەزدەستىرۋگە بولادى.
جازالاۋ راسىمدەرى ارتەكتى بولعان. ماسەلەن، جازانىڭ جەڭىل تۇرلەرى رەتىندە ەسكەرتۋ، جەر اۋدارىپ جىبەرۋ، سوگىس جاريالاۋ، اباقتىعا قاماۋ ەسەپتەلسە، اۋىر تۇرلەرى رەتىندە ءولىم جازاسىنا كەسۋ: ورتەۋ، دارعا اسۋ، تىرىدەي جەرگە كومۋ، قارعىسقا ۇشىراتۋ ورىن العان. ХIII عاسىرلاردان بەرى كەلە جاتقان (حاتقا ءتۇسۋى بويىنشا) وسى ءبىر ەرسى كورىنەر ارەكەتتەر سول كەزەڭدەردەگى وركەنيەت، قوعام، ويلاۋ جۇيەسى مەن ءدىني تانىم، زاڭنامالىق نورمالار ءۇشىن قالىپتى نارسە بولعان ەكەن. سوتتاۋ جانە جازالاۋ راسىمدەرى حالىقتىڭ كوز الدىندا، ورتالىق الاڭداردا وتكىزىلگەن. ولار دا ادامدار سەكىلدى سەزىنەدى جانە ويلاي الادى دەپ بىلگەندىكتەن ادامدار سياقتى ءوز ارەكەتتەرىنە ءدىني جانە مەملەكەتتىك زاڭنامالىق نورمالار الدىندا جاۋاپقا تارتىلۋىن قاتاڭ قاداعالاعان. مىسالى، مىناداي دەرەكتەر بار: 1522-1530 - جىلدار اراسىندا وتەن اتتى ەلدىمەكەندە سوت ءىسى بولدى. تىشقاندار ەگىستىكتى جايپاپ، جۇرتقا اشىعۋ قاۋپى تونگەن سوڭ، جەرگىلىكتى سوتقا تىشقانداردىڭ ۇستىنەن ارىز تۇسەدى. ولار سوتقا شاقىرىلادى. بايعۇس تىشقاندار وت بولماسا، سوتتى قايدان ءبىلسىن، شاقىرتۋدى ەلەمەيدى دە. مۇنى زاڭدى قۇرمەتتەمەۋ دەپ تۇسىنگەن سوت قىلمىستىق ءىس اشىپ، ولارعا مەملەكەتتىك قورعاۋشى بەرەدى. قورعاۋشى ادام سوتتا تىشقاندار كوبىنە ەگىستىكتە جۇرەتىن بولعاندىقتان سوتتىڭ شاقىرتۋ قاعازىن كورمەي قالعاندىعىن ايتادى. مۇنى ەسكەرگەن سوت ءار كوشە باسىنان شاقىرتۋدى داۋىستاپ وقىتقىزادى. تىشقاندار تاعى دا كەلمەيدى. بۇل ەندى - ناعىز قورلاۋ. ەكى رەت كەلمەدى. قورعاۋشى بولسا كەلەر جولدىڭ ۇزاقتىعىن، ونىڭ ۇستىنە سوتقا كەلە جاتقاندارىن ءبىلىپ جولدارىن مىسىق سەكىلدى جىرتقىشتار توراۋىلدايتىنىن العا تارتادى. امالى قۇرىعان سوت مۇشەلەرى سىرتتاي سوتتاماقشى بولعاندا قورعاۋشى تىشقانداردىڭ ىشىندە كىناسىزدەرى دە بولۋى مۇمكىن ەكەنىن، سوندىقتان ناقتى ءبىر تىشقاندى سوتتاۋ كەرەك،- دەيدى. قىلمىس ۇستىندە ناقتى ءبىر تىشقاندى ۇستاۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان سوت ءىسى، ارينە، اياقسىز قالدى.
ال 1690- جىلى پانديۋشاتو دەگەن جەردە ەگىستىككە تۇسكەن جۇلدىزقۇرتتارعا ارىزدانىپ حالىق ەپيسكوپقا بارادى. ەپيسكوپ «ءبارىڭ بىرگە قۇدايعا جالىنىڭدار» دەگەن سوڭ، كوتەرىلىپ العان حالىق سوتتان ءبىر-اق شىعادى. ءىستى قاراعان سوت جۇلدىزقۇرتتارعا تەز ارادا ول جەردەن كەتىپ، بەلگىلەنگەن جەرگە بارىپ ءومىر ءسۇرۋدى بۇيىرادى. وسى ۋاقىتتاردا فرانسيانىڭ تاعى ءبىر ەلدىمەكەنىندە زالال كەلتىرۋشى كورتىشقاندار ۇستىنەن ءىس قوزعالىپ، بۇعان شىركەۋ دە ارالاسادى. شىركەۋباسى بيىك ءبىر توبەنىڭ ۇستىنە شىعىپ، كورتىشقاندارعا بۇل ماڭدى بوساتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن، كەمىرگىشتەر ىندەرىنەن شىعىپ، توپتانعان كۇيى باسقا جاققا كوشىپ كەتىپتى. وسى فرانسيادا حايۋاندار ۇستىنەن قوزعالعان ءتورت قىلمىستىق ءىس تاڭداندىرماي قويمايدى. 1268- جىلى پاريجدە بالانى جەپ قويعان شوشقا سوت ارقىلى ورتەلسە، 1386 - جىلى ءدال وسىنداي قىلمىسپەن ۇستالعان شوشقانىڭ باسى، اياقتارى كەسىلىپ، سوڭىرا دارعا اسىلعان. ءبىر ەرەكشەلىگى جازانى ورىنداۋ كەزىندە جانۋارلارعا ادام كيىمى كيگىزىلىپ، سوت ۇكىمى وقىلاتىن بولعان. سونداي-اق حايۋانداردىڭ جازانى وتەۋ كەزىندە شىعارعان داۋىستارى قىلمىسىن مويىنداۋى بولىپ سانالعان.
1313 -جىلى قورادان قاشىپ شىققان قۇتىرعان بۇقا ادام سۇزگەن. سوت ونى ءولىم جازاسىنا كەسىپ، وقيعا ورىن العان جەردە بۇقانى دارعا اسقان. 1457- جىلى ساۆيني سوتىندا بەس جاسار مارتەن اتتى بالانى جەپ قويعان شوشقا جانە ونىڭ التى تورايىنىڭ ءىسى قارالىپ، شوشقانى ارتقى اياقتارىنان دارعا اسۋعا ۇكىم شىعارعان. ال التى تورايىنىڭ قىلمىسى دايەكتىڭ ازدىعىنان دالەلدەنبەي قالىپ، ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ اقتالىپ شىققان. 1474- جىلى بازەل اتتى قالادا جۇمىرتقا تاپقان قوراز جىنمەن شاتىسى بار دەگەن كۇدىكپەن ۇستالىپ، ءوزى جانە تاپقان جۇمىرتقاسى شىركەۋ جانە سوتتىڭ ارالاسۋىمەن ورتەلگەن. كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەگىنشە، ول قوراز ەمەس، بەلگىلى ءبىر گەنەتيكالىق سىرقاتى بار مەكيەن بولعان ەكەن. مۇنداي جاعدايلار ەۋروپادا از كەزدەسپەپتى. 1650- جىلى ازعىنداعان دەگەن ايىپپەن ەسەك ۇستالىپ، جەرگىلىكتى شىركەۋ قىزمەتكەرىنىڭ وعان بەرگەن مىنەزدەمەسىنەن كەيىن، تۇرمەدەن ازەر بوساپ شىعىپتى. 1497 - جىلى شۆەيساريادا قوڭىزداردىڭ ۇستىنەن ارىز ءتۇسىپ، سوت ۇزاققا سوزىلادى. رەسمي قورعاۋشىلارى فريبۋرگ ەسىمدى بىرەۋ قوڭىزداردىڭ نۇح پايعامبار كەمەسىندە بولعان-بولماعاندىعى جايلى پىكىرتالاس تۋدىرىپ، بۇل ايتىس ەكى جىلعا سوزىلادى. ال بۇل ۋاقىت ىشىندە قوڭىزدار ارىز بەرۋشىلەردىڭ باقشاسىنىڭ ىشىندە ەمىن-ەركىن كۇندەرىن كورە بەرەدى. اتالعان ەلدە تاعى ءبىر سوت ءىسى ورىن الدى. كۋرا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى كەمىرگىش جاندىكتەردىڭ ۇستىنەن ارىز بەرىپ، سوت قورعاۋشى مەن قارالاۋشىنى تاعايىندايدى. كۇردەلى قىلمىستىق ءىس شەشىمىن تاپپاي، «سوتتالۋشى جاندىكتەر دە قۇدايدىڭ جاراتقان تىرشىلىكتەرى بولعاندىقتان، ولاردىڭ دا قۇدايدىڭ جاراتقان جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ، قۇداي بەرگەن جەمىستى جەۋىنە حاقىسى بار» دەگەن گۋمانيستىك ويمەن تامامدالادى. تۋرا وسى تەكتەس قىلمىستىق ءىس برازيليادا شىركەۋ قويماسىن تالقانداعان تەرميتتەر ۇستىنەن قوزعالىپ، قىلار قايران بولماعان سوڭ، شىركەۋ قىزمەتكەرلەرى «ولاردىڭ دا قۇدايدىڭ جەرجەگى ۇيىندە تۇرىپ، سيىنۋعا حاقىسى بار» دەگەن شەشىم شىعارادى.
1442- جىلى سيۋريحتە قاسقىر سوتتالادى. ەكى قىز بالانى جەدى دەگەن ايىپ تاعىلعان قاسقىر، ورتالىق الاڭدا دارعا اسىلادى. ءبىر قىزىعى، سوت ۇستىندە ونى قورعاۋشى ادامدار دا تابىلىپتى. 1389- جىلى ادام ءولتىردى دەگەن ايىپپەن ات ولتىرىلسە، سول كەزەڭدەردە جالقاۋلىعى جانە مىنەزىنىڭ قىزبالىعى ءۇشىن قۇلىن ءىستى بولىپ، سوت شەشىمىمەن ونى اعاشپەن ۇرىپ ولتىرەدى. ХVII عاسىردا اۆستريانىڭ ءبىر قالاسىندا ءيت ۇزاق جىلعا تۇرمەگە قامالسا، گەنت سوتى الدەبىر سيىردى سوتتاپ، ءولىم جازاسىنان كەيىن ونىڭ جارتى ەتىنەن تۇسكەن اقشانى جاپا شەگۋشىگە، ال جارتى اقشانى قالانىڭ قورىنا اۋدارۋعا شەشىم شىعارعان. ورتا عاسىرلاردا وسىنداي جاعدايلار ەرەكشە كوپ ورىن الىپ، ءارتۇرلى پىكىرتالاستارعا سەبەپكەر بولعان. مىسالى، ءۇندىستاندا سيىر جانە قوي قاسيەتتى سانالىپ، قورعالسا، فرانسۋزدار «حايۋانداردىڭ جانى ماڭگىلىك ءومىر سۇرەدى» دەگەن پىكىر ۇستانىپ، يتالياندىقتار كاردينال روبەرتو باللارمينونىڭ «ولاردا ەكىنشى ءومىر بولمايدى، وسى ءبىر عانا ءومىرى بار،سوندىقتان ولارعا تۇسىنىستىك جانە اياۋشىلىقپەن قاراۋ كەرەك» دەگەن كوزقاراسىن قولداپ، ەندى ءبىر توبى ولاردى «جەر بەتىندەگى جىندار» دەپ ساناسا كەرەك. مىنە، حايۋانداردىڭ ورتاعاسىرلىق ءومىرى. ال سىزدە كوشە كەزگەن قاڭعىباس يتتەر نەمەسە ءۇيسىز مىسىقتاردى كورگەندە قانداي سەزىم تۋادى؟
ەرلان توسباي ۇلى
دەرەككوزى: «ايقىن» گازەتى. 2011