كەڭەستىك اسكەري تەڭىز فلوتىنىڭ ماقتانىشى - ۇزىندىعى 179 مەتر، كولدەنەڭى 28 مەتر، كۇشى 30700 اتتىڭ كۇشىنە تەڭ، جىلدامدىعى ساعاتىنا 50 شاقىرىمدى الاتىن الىپ كەمە - «نوۆو روسسيسك» لينكورى سۋعا باتىپ كەتتى. رەسمي تۇردەگى حابار بويىنشا، كەمەنىڭ سۋعا باتۋىنا سوعىستان قالعان نەمىس ميناسىنىڭ جارىلۋى سەبەپ بولعان. ال نەگىزىندە جارىلىستى تۋدىرعان يتاليان، اعىلشىن ديۆەرسانتتارى دەگەن بولجامدار كوپ.
الىپ كەمەنىڭ تاريحى
الىپ كەمەنىڭ تاريح قويناۋىنا ەنگەنىنە دە 56 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. كەزىندە «دجۋليو چەزارە» («يۋلي سەزار») دەگەن اتاۋمەن يتاليان تۋى استىندا ءجۇزىپ جۇرگەن كەمە 1915- جىلى العاش سۋعا تۇسىرىلگەن ەكەن. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىستىرىلماعان، 1920- جىلدان باستاپ تەڭىز ارتەللەريستەرىن دايىندايتىن وقۋ-جاتتىعۋ كەمەسى رەتىندە پايدالانىلعان.
1930- جىلدىڭ ورتاسىندا الىپ كەمە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. تورپەدومەن، زەنيتتىك قوندىرعىمەن، ءىرى كاليبرلى پۋلەمەتپەن جاقسى جاراقتاندىرىلىپ، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اتتى اسكەرلەردى تاسۋعا پايدالانىلعان دا، 1942- جىلدان باستاپ قايتادان وقۋ-جاتتىعۋ كەمەسىنە اينالعان.
1943- جىلى كەمە يتاليانىڭ مەنشىگىنە وتەدى. سوعىستان كەيىن 1947- جىلى يتاليان كەمەلەرى وداقتاس دەرجاۆالاردىڭ: ك س ر و، ا ق ش، ۇلى بريتانيا اراسىندا بولىنىسكە تۇسەدى دە، ك س ر و-عا تيەسىلى بولعان تەڭىز كولىكتەرىنىڭ ىشىندە اتالمىش «دجۋليو چەزارە» دا بولادى. سونىمەن، كەمە ۇستىندە ك س ر و-نىڭ اسكەري-تەڭىز جالاۋى كوتەرىلىپ، «نوۆوروسسييسك» دەگەن جاڭا اتاۋ بەرىلەدى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، كەمەنىڭ كۇيى كەڭەس جاعىنا وتكەندە ايانىشتى بولعان. ءسويتىپ، قاراتەڭىز فلوتى اسكەري كەڭەسىنىڭ بۇيرىعىمەن قايتادان كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ، تولىق تالاپقا ساي اسكەري دايىندىققا كەلتىرىلە باستايدى. توزىعى جەتكەن كەمە 1949- جىلدان 1955- جىلعا دەيىن سەگىز رەت زاۋىتتا جوندەۋدە بولعان كورىنەدى.
جارىلىس
جارىلىس بولعان كەزدە لينكور كاپيتانى ەڭبەك دەمالىسىندا بولعان. ونىڭ ورنىندا اعا كومەكشىسى كاپيتان جۇرگەن. ال كەمەدە 68 ساردار، 243 ستارشينا، 1231 ماتروس بولعان.
سونىمەن، 29- قازان كۇنى كەمەدە اسا قۋاتتى جارىلىس بولعان. مامانداردىڭ ەسەبىنشە، ونىڭ كۇشى 1000-1200 كيلوگرام ترينيتروتولۋولعا تەڭ بولعان. كەمەنىڭ ۇزىندىعى 20 مەتر بولاتىن 340 كۆادرات مەتر الاڭقايىن كۇيرەتىپ جىبەرگەن. 100 گە جۋىق ادام بىردەن مەرت بولادى. كوتەرىلگەن دابىلدان كەيىن اپات بولعان جەرگە بىرنەشە ۆيسە-ادميرال باستاعان قۇتقارۋ توبى جەدەل جەتەدى. تەڭىزشىلەردى تەزدەتىپ قۇتقارۋ باستالادى. دەگەنمەن ۇيىمداستىرۋدىڭ ناشارلىعىنان جۇرتتىڭ ءبارىن قۇتقارۋ مۇمكىن بولماعان. بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان ارپالىستان كەيىن ىشىندە ادامدارى بار كەمە تولىعىمەن سۋعا باتىپ كەتەدى.
اپات كەزىندە جالپى سانى 609 ماتروس وپات بولعان. ولگەندەردىڭ ىشىندە باسقا كەمەدەن كەلگەن قۇتقارۋشىلار دا بار.
1956- جىلدىڭ جازىندا كەمەنى سۋدان شىعارۋعا دايىندىق جۇمىستارى باستالادى. ءبىر جىلدان كەيىن عانا سۋدان شىعارىلىپ، جاعالاۋعا جەتكىزىلگەن كەمە بولشەكتەلىنىپ، زاۋىتقا جونەلتىلەدى.
كوميسسيا شەشىمى
جارىلىستىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ءۇشىن ك س ر و مينيسترلەر كەڭەسى جانىنان گەنەرال-پولكوۆنيك ۆ. مالىشەۆ باستاعان ارنايى كوميسسيا قۇرىلادى. مالىشەۆ كەرەمەت ينجەنەر بولعان كورىنەدى. 1946- جىلى ول اتالمىش كەمەنى كورگەندە-اق ونى پايدالانۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتىپتى. ءبىراق ستاليندى سوزىنە سەندىرە الماعان.
اپاتتان كەيىن ەكى اپتادان سوڭ كوميسسيا ونىڭ شىعۋ سەبەبى بويىنشا شەشىم شىعارىپ، ك و ك پ و ك-نىڭ الدىنا اپارادى. ولار ماقۇلدايدى. شەشىم بويىنشا، جارىلىستى تۋدىرعان ۇلى وتان سوعىسىنان قالعان نەمىس ميناسى دەلىنەدى.
كەمەنى قۇتقارۋعا جاۋاپتى ادميرالدار مەن بىرنەشە جوعارى شەندى ساردارلار شەنىنەن ايىرىلىپ، تەگىس جۇمىستان قۋىلادى. اپاتتىڭ ناقتى سەبەبى قايتا تەكسەرىلۋگە جاتپاعاندىقتان، سول بويى جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ قويادى. ءبىراق ك س ر و تارقاعاننان باستاپ بۇل وقيعا سۋ بەتىنە قايتا قالقىپ شىعىپ، اپاتقا سەبەپتى تورپەدالىق شابۋىل، سۋاستى كەمەسىنىڭ شابۋىلى سەكىلدى بىرنەشە جورامال ءالى كۇنگە ايتىلىپ كەلەدى.
جورامالدار
اپاتقا سەبەپشى مينا دەۋشىلەرگە قۇلاق قويعاندار كوپ بولعان. سەبەبى سوناۋ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان باستاپ-اق سەۆاستوپول بۋحتاسىنان اندا-ساندا مينا تابىلىپ تۇرعان. 1941- جىلدان باستاپ نەمىس ارمياسى سەۆاستوپولعا تاپ بەرىپ، اسپاننان دا، جەردەن دە، سۋدان دا بىرنەشە جۇزدەگەن مينانى بۇرشاقشا جاۋدىرعان. ول مينالاردىڭ كوبىسى 1944- جىلى سەۆاستوپول ازات ەتىلگەننەن كەيىن زالالسىزداندىرىلعان. 1951-1953- جىلدارى ول جەرلەر كەشەندى تۇردە قايتا تەكسەرىلۋدەن ءوتكەن.
اپاتقا سەبەپتى بەلگىسىز سۋاستى كەمەسىنىڭ تورپەدالىق شابۋىلى دەيتىندەر بار. دەگەنمەن كەمەنى زەرتتەگەن كوميسسيا تورپەدانىڭ سوققىسىن بايقاماعان. «نوۆوروسسيسك» كەمەسىنىڭ بۇرىن يتالياندارعا تيەسىلى بولعانىن ايتتىق. ال ۇلى وتان سوعىسىندا ەڭ قاهارلى سۋاستى كولىكتەرى وسى يتالياندىقتاردىڭ قولىندا بولعان. تەڭىز ديۆەرسانتتارىنا جەتەكشىلىك جاساعان انتيكوممۋنيست دجۋنيو ۆالەريو بورگەزەنىڭ ارقاسىندا يتالياندىقتار جەرورتا تەڭىزىندە ۇستەمدىك قۇرعان. ك س ر و-عا ءوتىپ كەتكەن وزدەرىنىڭ كەمەسى ءۇشىن كەك قايتارىپ، «نوۆوروسسيسك» كەمەسىن جارعان يتالياندىق ديۆەرسانتتار دەلىنەتىنى دە سودان. ونىڭ ۇستىنە، كەمە جارىلعاننان كەيىن يتاليا باسپاسوزىندە «تاپسىرمانى تىڭعىلىقتى ورىنداعاندارى ءۇشىن» اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى ساردارلارىنىڭ ماراپاتتالعانى تۋرالى حابار-وشار باسىلعان. كىم ءبىلسىن...
كەمەنى جارعان اعىلشىن ديۆەرسانتتارى دەگەن جورامال دا بار. وعان سەبەپ بولعان نارسە - ك س ر و «نوۆوروسسييسك» كەمەسىنە يادرولىق قارۋ ورناتپاق بولدى دەگەن باتىستىڭ جورامالى. 1949- جىلدان باستاپ ك س ر و اتوم قارۋىنا يە بولعانمەن، ونى ول كەزدە تەڭىز استىندا سىناۋ جوسپارى جوق بولاتىن. كەمەدە تەك اۋىر سناريادتارمەن الىس قاشىقتىققا اتقىلايتىن ءىرى كاليبرلى زەڭبىرەكتەر عانا بولعان.
ك س ر و تارقاعاننان كەيىن كەمەنى جارىپ جىبەرگەن وتاندىق ارناۋلى قىزمەت ورىندارىنىڭ قولتاڭباسى دەگەن ءسوز شىقتى. ياعني، اسكەري-تەڭىز فلوتى باسشىلىعىنا قارسىلىققا بايلانىستى اپات تۋدىرعان ك س ر و ك گ ب-نىڭ ءوزى دەگەن جورامال پايدا بولدى. 1993- جىلى بۇل اكسيانى ورىنداعان ادامداردىڭ ەسىمدەرى دە جاريالاندى ارنايى ءبولىمنىڭ اعا لەيتەنانتى مەن ەكى ميچمان.
بۇل ارانداتۋ نەدەن شىققان؟ وعان جاۋاپ بەرۋشىلەر نيكيتا سەرگەيەۆيچ حرۋششەۆتىڭ 1957- جىلى ك و ك پ و ك-نىڭ پلەنۋمىندا سويلەگەن ءسوزىن كولدەنەڭ تارتادى: «بىزگە فلوتقا 100 ميلليارد رۋبل ءبولۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. ءسويتىپ، ەسكى كاتەرلەر مەن كەمەلەردى قاتارعا قويۋ قاجەت ەكەن. بۇلاي بولمايدى. ءبىز باس كومانداشى نيكولاي كۋزنەسوۆتى ورنىنان الدىق. ءبارىن جاڭاشا جاساۋ قاجەت. جاڭادان راكەتامەن جاراقتانعان سۋاستى فلوتىن قۇرۋىمىز كەرەك!». حرۋششەۆتىڭ وسى سوزىنەن كۇدىكتەنەتىندەر بار.
«نوۆوروسسييسك» كەمەسىنىڭ وپات بولۋى ك س ر و-نىڭ اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ قۇرامىن زور اۋقىمدا قىسقارتۋعا اكەپ سوقتىردى. بۇرىننان كەلە جاتقان كرەيسەرلەر مەن لينكورلار بولشەكتەلىنىپ، زاۋىتتارعا جول تارتىپ جاتتى.
كەشككەن ماراپات
ەندىگى قالعان ءسوز ولگەن ماتروستارعا قاتىستى. اپات كەزىندە قايتىس بولعان 609 ماتروس تۇگەلدەي وردەن مەن مەدالعا ۇسىنىلعان. ءبىراق ماراپاتتاۋ سول بويى جۇزەگە اسپاپتى. 1996- جىلى رەسەي ۇكىمەتىنە ارىزدانعان ارداگەرلەردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا، مۇراعاتتى ىزدەستىرۋ بارىسىندا انىقتالعانى: 6 مورياك ولگەننەن كەيىن ك س ر و-نىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسى -لەنين وردەنىنە، 64 (ونىڭ 53 ى ولگەننەن كەيىن) ماتروس - قىزىل جۇلدىز وردەنىنە، ون ادام - وتان سوعىسى وردەنىنە، 191 (ونىڭ 143 ى ولگەننەن كەيىن) ادام - قىزىل جۇلدىز وردەنىنە، 448 (391 ى ولگەننەن كەيىن) ادام - «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە ۇسىنىلعان ەكەن. بۇل كەزدە ك س ر و مەملەكەتى دە، ونىڭ وردەن-مەدالدارى دا بولماعاندىقتان، الگىلەردىڭ بارلىعى رەسەيدىڭ ەرلىگى ءۇشىن وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
سونىمەن، «نوۆوروسسيسك» كەمەسىنىڭ اپاتىنا ناقتى نە سەبەپ بولعانى انىقتالا ما؟ ەندى ول مۇمكىن ەمەس شىعار. كورابلدەن بۇگىندە جۇرناق تا قالماعان. سۋ بەتىنە كوتەرگەننەن كەيىن تەز ارادا كەسكىلەپ، زاۋىتقا وتكىزىپ جىبەرگەن دە، ءىستى جىلى جاۋىپ قويا سالعان. ونان بەرى اراعا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءتۇسىپ كەتتى.
اقتان قوڭىر
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى