تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى عانا ەركىندىكتى سەزىنگەنىن، ۇرپاق تاربيەسىندە ۇلتتىق رۋحقا كوپ كوڭىل بولەتىنىن قازاقپارات تىلشىسىنە ايتىپ بەردى.
اقتوبە وبلىسى بويىنشا جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسۋشىلار تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق. ولار سوڭعى جىلدارى عانا باس بىرىكتىرىپ، ءبىر- بىرىمەن تانىسا باستادى. دەگەنمەن كەيبىرى بۇل توپقا ەنبەدى. سولاردىڭ ءبىرى - ع. اقتايەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى گۇلايىم جانعاليەۆا. ساباق، ودان قالدى كەزدەسۋلەرگە ءجيى بارىپ جۇرگەن ۇستاز از ۋاقىتىن ءبولىپ، ءوزى تۋرالى سىر شەرتتى.
گۇلايىم جانعاليەۆا اقتوبە وبلىسى شالقار قالاسىنىڭ تۋماسى. شالقار قالاسىنداعى №2-مەكتەپتى ءبىتىرىپ، 1982-1987 -جىلدارى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە وقىدى. ستۋدەنت كەزىندە تۇرمىسقا شىقتى. ودان كەيىن شالقارعا ورالىپ، ساربۇلاق ورتا مەكتەبىندە ءبىر جىلداي جۇمىس ىستەدى. 1990 -جىلدان باستاپ شالقار قالاسىنداعى №1-مەكتەپتە 14 جىلعا جۋىق ۋاقىت ەڭبەك ەتتى. ودان كەيىن جولداسى الماتى وبلىسىنداعى دوستىق كەنتىنە جۇمىس بابىمەن اۋىسىپ، گۇلايىم جانعاليەۆا قىتايمەن شەكارالاس اۋىل مەكتەبىندە 4 جىلداي ۇستازدىق ەتتى. ال 2006 -جىلدان بەرى اقتوبە قالاسى ع. اقتايەۆ اتىنداعى مەكتەپتە ساباق بەرەدى. ول ەستەلىگىن 1986 -جىلدىڭ 16-جەلتوقسانىنان باستادى.
«جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءبىز 5-كۋرس ستۋدەنتىمىز. 16-جەلتوقسان كۇنى ديپلومدىق جۇمىس جازۋ ءۇشىن پۋشكين اتىنداعى كىتاپحاناعا باردىم. ول كەزدە جۇكتى ەدىم ءارى پاتەردە تۇردىم. جولداسىم جۇمىس ىستەدى. وقيعا ءالى كوز الدىمدا. ادەتتە كىتاپحانادا ادام تولىپ وتىراتىن. بۇل جولى از بولدى.
«بۇگىن جاقسى، ادام از» دەپ ويلادىم. تۇستە سوندا تاماقتانىپ، وقىپ، تۇستەن كەيىن دالاعا شىقتىم. ادامداردان «برەجنەۆ الاڭى»، «برەجنەۆ الاڭىندا جينالىپ جاتىر» دەگەندى ەستىدىم. ءبارى سوندا بارا جاتتى. مەن دە الاڭعا بۇرىلدىم. جاسپىن، 22 دەمىن. سول جەردە ءبىر ساعاتتاي ءجۇرىپ، تانىستاردى ىزدەدىم. ەشكىم كەزىكپەدى. كوپ ۇزاماي جولداسىمنىڭ جۇمىستان كەلەتىن ۋاقىتى بولدى. ۇيگە ورالدىم. ەرتەڭىنە ينستيتۋتقا كەلدىك. وتكەن تۇنگى جاڭالىقتى ەستىدىك. «قونايەۆتى ورنىنان الىپ، ورنىنا ورىس ۇلتىنان ادام اكەلگەن» دەدى. «قازاق نەمەسە قازاقستاندىق نەگە بولماعان» دەگەن سوزدەر ايتىلدى. ساباققا كەلگەن بويدا تالقىلاۋ بولدى. سول كەزدە اعايىمىز كەلدى. ماسكەۋدەگى جاعدايدى دا اڭگىمەلەدى. ءبىر ساتتە «قاز پ ي شىق-شىق» دەگەن داۋىس ەستىلدى. ءبارىمىز تەرەزەگە بارىپ، قارادىق. وندا 100 دەن استام ادام ءار ينستيتۋتتى جاعالاپ كەلە جاتىر ەكەن. قولىندا ۇران سوزدەر جازىلعان پلاكاتتارى بار. ەسىككە قاراي بارعانىمىزبەن كۋراتورىمىز بولات جۇماعۇلوۆ الدىمىزدان شىعىپ، جىبەرمەي تۇرىپ الدى.
«سىزدەر تاريحشىلار عانا ەمەس، ساياساتتانۋشىسىڭدار. الاڭعا بارساڭدار وقۋدان شىعىپ، ديپلومسىز قالاسىڭدار» دەدى. ۇرانداتىپ كەلگەن توپتان «قاز پ ي قورقاق» دەگەن ءسوز دە ەستىلدى. ەكى ساعاتتان كەيىن ءبارىمىزدى تومەندە جينادى. اينەكتىڭ ءبارى سىنىپ، تەرەزەنى شكافپەن قىمتاپ قويعان. جاقىن جەردەگى ستۋدەنتتەر اۋىلىنا قايتىپ، پاتەردە تۇراتىندار ۇيدەن شىقپاسىن دەدى. جاتاقحانادا تۇراتىندارعا دا سونداي تاپسىرما بەردى. ءبىز ودان بۇرىن سىرتقا شىققان سوڭ الاڭعا بارامىز دەپ كەلىسىپ الدىق. سونىمەن الدىمەن ءبولىنىپ، كەيىن بىرىكتىك. الاڭدا جۇردىك، ەلىمىزگە تانىمال ادامدار ءسوز سويلەدى. كەشكە دەيىن ءبىز ەركىن قوزعالىپ، تانىسىمىزدى ىزدەدىك. توپ- توپ بولىپ ءۇيىرىلدى. ءبىز نەگىزگى الاڭنان ءسال ۇزاعاندا اسكەريلەر توپتى قورشاپ الدى. ەشكىمدى شىعارمادى، ەشكىمدى كىرگىزبەدى. ءبولىنىپ قالدىق.
توپتان بولىنگەننەن كەيىن الاڭدا قالعان ادامدارعا ءورت ءسوندىرۋ كولىگىمەن سۋ شاشتى. جوعارى اتقىلاعاندا الاڭدا تۇرعان جاستار بۇعىپ، قورعاندى. سۋ سول كەزدە ولار قاتتى لەكپەن قورعاندى.
ەشكىمشى قۇلاتا المادى. كۇن ىزعارلى، سۋ بولدى. قولىمىزدان ەشتەڭە كەلمەدى. كومەكتەسە المادىق. سودان سوڭ بۇلىكشىلىك باستالىپ كەتتى. ءبىر قاراساق اۆتوبۋس توڭكەرىلىپ جاتىر، كولىك جاندى. اينالاسىنداعى دۇكەننىڭ ءبارى تونالدى. ارانداتۋشىلىق ارەكەتتىڭ اسەرىنەن دۇكەندە تۇرعان ىشىمدىكتى دە اكەلىپ بەردى دالادا توڭىپ تۇرعان ادامدارعا.
«جاستار قايتىڭدار، از عانا توپ ماسكۇنەمدەر مەن ناشاقورلاردىڭ جاساپ جاتقان شەرۋى، قوساق اراسىندا قوسارلانىپ كەتەسىڭدەر» دەدى. كەشكە دەيىن ءجۇرىپ، كۇيەۋىم كەلەتىن كەزدە ۇيگە قاراي بەتتەدىم. ۇيگە كەلسەم، جولداسىم جوق. كۇتتىم. ول ءتۇن ورتاسىندا كەلدى. الاڭدا بولعان ەكەن. ولاردى كۇشتەپ تاراتقان. قاشىپ كەلە جاتقان كەزدە ءبىر قىزدىڭ داۋىسىن ەستىپ، توقتاعان. تاياقپەن ۇرايىن دەپ جاتقان كەزدە ەكى جىگىت بولىپ ۇستىنە قۇلاپ، كومەكتەسكەن. سۇيرەلەپ، قاشقان. سول ماڭداعى ۇيلەر ەسىگىن اشپاعان. كەيىن كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ پودەزىنە كىرىپ، بالكون تۇبىندە جاتقان. ەرتەڭىنە جولداسىمنىڭ جۇمىسقا بارۋى كەرەك ەدى. ەكى ادام جۇرسە، ءبارىن تيەپ اكەتتى. تەك جالعىز ادامعا رۇقسات بار. اۆتوبۋستا تەك قازاقتار عانا بولعان، وزگە ۇلت بولمادى»، - دەپ بايانداپ بەردى گۇلايىم جانعاليەۆا.
ارادا ءۇش كۇن وتكەندە ساباق قايتا باستالدى. ءبىراق تەرگەۋ جالعاستى. تەكسەرۋ ۇزدىكسىز ءجۇردى. ستۋدەنتتەردىڭ قايدا بولعانىن، جانىندا كىمدەر جۇرگەنىن سۇرادى.
«بەسىنشى كۋرستا 50 ستۋدەنت بولدى. ەشكىم دە ۇستالماعان ەكەن. ءوزىمنىڭ نەمەرە ءسىڭىلىم بار ەدى. ول قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىدى. سونى ۇستاپ الىپ، ميليتسيانىڭ ماشيناسىنا تيەمەك بولعان. قازاق جىگىتى جانىنداعى ادامدار كەتكەن بويدا الاڭ ماڭىنداعى شىرشانىڭ تۇبىنە لاقتىرىپ، جات دەپ بۇيىرعان. ەكى ساعات جاتقان كەزدە كەتۋگە ادام اياعى سەيىلىپ، كەتۋگە رۇقسات بەرگەن. سونىڭ زاردابىنان 37 جاسىندا بۇيرەگى سىر بەرىپ، كوز جۇمدى.
جەلتوقسان وقيعاسى بولسا مەن سول نەمەرە ءسىڭلىمدى ەسكە الامىن. اڭگىمەگە قايتا ورالسام... ك گ ب- نىڭ ادامدارى ءبىر كۋرستاعى بەس وتباسىلى ستۋدەنتتى وزدەرىنە شاقىردى. ءوزىم جۇكتى ەدىم، قورىقتىم. كۇيەۋىم جۇمىستان سۇرانىپ، بىرگە ەرە باردى. مەنى عانا ىشكە كىرگىزدى. جەرتولەگە اكەلدى.
1937 -جىلعى رەپرەسسيا كەزىندەگى اتۋ جازاسىنا ۇسىنىلعان ادامدار، سول كەزدەردەگى تەرگەۋشىلەردىڭ ءومىرى كوز الدىما ەلەستەدى. قابىرعاسى بويالماعان، سۇرعىلت بولمە، ورتادا ۇستەل تۇر. وزدەرىنە ەكى، قاراما- قارسى وتىراتىن ادامعا ءبىر ورىندىق قويعان. كىرگەن سوڭ ءوزىمدى تانىستىردىم. تەرگەۋ ورىس تىلىندە بولعان سياقتى.
ءبىر بۋما فوتونى الدىما تاستاپ، كىمدى تانيتىنىمدى سۇرادى. الاڭداعى ادامداردىڭ فوتولارىن قالاي تۇسىرگەنىن بىلمەيمىن. جەكە- جەكە فوتو. قاراعان سايىن قورىقتىم. شامامەن 15 مينۋت قاراعان سوڭ ەشكىمدى تانىماعانىمدى ايتتىم. ول كەزدە «ەشكىمدى تانىمايمىن، بىلمەيمىن، ەشقايدا بارمادىم» دەپ ايتۋدى ۇيرەتتى. قورقىنىش بولدى. وتباسىم، دۇنيەگە كەلەتىن ءسابيىم ءۇشىن الاڭدادىم. تانىمايتىنىمدى قازاقشالاپ جازىپ بەردىم. ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ، قولىمىزعا ديپلوم الىپ، شالقار اۋدانى، سارىبۇلاق اۋىلى ماڭىنداعى 8-مارت دەگەن سەلو بولدى. سول سەلوعا تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ باردىم. ءبىر كۇنى ساباقتا وتىرسام، ديرەكتور كەلدى.
«ساباعىڭدى تاستا، ادامدار كەلىپ وتىر» دەپ ەسكەرتىپ، مەنى الىپ شىقتى. كابينەتكە كىرسەم، ەكى ادام وتىر. ءبىرى ورىس، ەكىنشىسى قازاق. قازاعى شالقار اۋداندىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ وكىلى، ورىس قىزمەتكەر اقتوبە قالاسىنان كەلگەن. تەكسەرۋ جۇرگىزەتىن ادامداردا مەنىڭ ءومىربايانىم جازىلعان پاپكا بولدى، ەكىنشى پاپكادا جەلتوقسان وقيعاسى كۇنى اۋديتوريادا كىمنىڭ نە ايتقانى جازىلعان. وقىتۋشىلاردىڭ ءسوزى، سول كەزدەردەگى جاعدايى انىق كورىنىس تاپقان. قۇلاپ قالا جازدادىم. اڭگىمەنىڭ ايتىلعانىن راستادىم. مەنى جىل سايىن تەكسەرەتىنىن، ول تۋرالى ەشكىم بىلمەۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى. ءتىپتى كۇيەۋىمە ءتىس جارمايتىن ەدىم. قۇجاتقا قول قويدىم. 1991 -جىلعا دەيىن سولاي بولدى. بالا كۇتىمىمەن ۇيدە وتىرعاندا دا كەلدى، قارادى. وندا دا ەشكىمگە سەزدىرمەدىم»، - دەدى ۇستاز.
ونىڭ ايتۋىنشا، جەلتوقسان وقيعاسى بۇكپەسى دە، نۇكتەسى دە كوپ وقيعا. قازىر دە مەكتەپتە ءبىر عانا ساعات بولىنگەن. تاريحشى ۇستاز تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتار كەزدە بۇل وتە از ۋاقىت دەپ ەسەپتەيدى.
«جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جاستاردىڭ ارام پيعىلى بولمادى. ولار بار بولعانى بەيبىت شەرۋگە شىقتى. بيلىك باسىنا قازاق نەمەسە قازاقستاندىق ازامات كەلسىن دەدى. ك س ر و-عا قارسى ساياسات دەپ كۇشپەن باسىپ، جانشىدى. قازىر تاۋەلسىزدىك كۇنى وتپەي-اق كوشەدەن جاڭا جىلعا قاتىستى قۇتتىقتاۋلار تۇرادى. بۇل بىزگە وتە اۋىر. قارنىڭ اشادى. جاس ماماندارعا، ارتىمنان ەرگەن مۇعالىمدەرگە بالالاردى ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ كەرەك ەكەنىن ءجيى ايتامىن. بالالارعا وتانشىلدىقتى، ادامگەرشىلىك قاسيەتتى ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ەڭ ءبىرىنشى ءتىلدى قۇرمەتتەۋى ءتيىس. سەبەبى ءتىل جوعالعان جەردە ەل دە، مەملەكەت تە جويىلادى. بالالار ءۇزىلىس كەزىندە ورىسشا سويلەيدى. توقتاتىپ، ەسكەرتسەڭ، كەشىرىم سۇرايدى. كەيىن قايتا جالعاستىرادى. بۇل ۇلكەن پروبلەما»، - دەدى گۇلايىم جانعاليەۆا.
جەلتوقسان وقيعاسى - ەركىندىكتى اڭساعان جاستاردىڭ ءۇنى. بۇل ءۇن الاڭدا اشىق ەستىلدى، ۇرانعا اينالىپ، جىرعا قوسىلدى. جاستار ىزعارىق جەلدى تانىمەن سەزسە دە جانى جىلۋلىق كۇتتى. جىلدار بويى قورقىپ، ۇرەيدە جۇرگەن سول جاستار قازىرگى كەزدە زەينەت جاسىنا جەتتى، ونداعان جىلدى ارتقا قالدىردى. ۇرپاق ءوسىردى، ەل بولاشاعىنىڭ تاربيەسىنە اتسالىستى. ولاردىڭ بار ويى تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى بولۋى، بالالاردىڭ الاڭسىز ويناپ- كۇلۋى، ەلدى دامۋى.
اۆتور
التىناي ساعىندىق