ادامداردىڭ جەتى قابات جەر استىنداعى قاتتى مينەرالداردى اشىق تاسىلمەن الۋ ءۇشىن سالعان جەر بەتىندەگى «جارالارى». ال جەردىڭ استىنداعى مىڭداعان مەتر تەرەڭدىككە ۇڭگىپ كەتەتىن مىڭداعان جابىق شاحتالاردىڭ جانە سىرتقا سورىپ الىنعان گاز بەن مۇنايدىڭ جەر استىنداعى بوس ورىندارى قانشاما؟ ولاردى اۋەدەن كورۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان جەر-انانىڭ ادامزاتتان قانشاما ءجابىر كورىپ جاتقانىن ءبىز بىلە بەرمەيمىز. تابيعاتتا تەپە-تەڭدىك بولۋ كەرەك. سوڭعى جىلدارداعى جەراستى دۇمپۋلەرىنىڭ جيىلەۋى زاڭدىلىق. تابيعات ادامداردان ءوشىن وسىلاي الادى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، جابىق شاحتالاردىڭ بوساعان ورىندارىنىڭ جەڭىلدەۋى نەمەسە ءىرى قالالاردىڭ اۋماعىنا تۇسەتىن اۋىر سالماق تەپە-تەڭدىك زاڭدىلىعىن، بالانستى بۇزادى دا، ونىڭ ارتى تەحنوگەندىك ءزىلزالاعا اكەپ سوقتىرادى.
پايدالى قازبالار كەنىشتەرى، جاساندى سۋ قويمالارى، جەراستى سۋلارىنىڭ گيدروگەولوگيالىق بالانسىنىڭ وزگەرۋى، ءىرى عيماراتتاردىڭ، ءوندىرىس كەشەندەرىنىڭ نەمەسە ءىرى قالانىڭ سالىنۋى سياقتى تەحنوگەندىك جاعدايلار جەر قىرتىسىنىڭ تابيعي بەلسەندىلىگىنە قاتتى اسەر ەتەدى. سوندىقتان جاڭادان سالىناتىن قالانىڭ ورنىن بەلگىلەگەندە، شاحتانى اشقان جانە جاپقان كەزدەردە وسى تەپە-تەڭدىكتى ەسكەرۋ كەرەك. كومىر قاباتتارى الىنعان كەيبىر وڭىرلەردە جەر سىلكىنىستەرى بولادى نەمەسە جەر قاباتى تومەن ءتۇسىپ وتىرادى. مىسالى، قاراعاندى قالاسىنىڭ شەتىندەگى مايقۇدىق شاعىن اۋدانىنا جەتپەي، استى بۇرىن شاحتا بولعان، بوس جاتقان الاڭ جاتىر. ول جەردە ادامدار تۇراتىن. كەيىننەن ەسكى شاحتانىڭ بەتىندەگى جەر وتىرا باستاعان، سوعان بايلانىستى ول جەردەن تۇرعىندار باسقا جاققا كوشىرىلدى.
ال شىعىس دونباسس كومىر باسسەينىندەگى شاحتا جانە نوۆوشاحتينسك قالالارىندا 1982- جىلدان بەرى 4 بالعا دەيىن جەر سىلكىنىسى بولىپ تۇرادى. بۇگىنگە دەيىن ءتورت بالدىق دۇمپۋلەر بۇل وڭىردە 39 رەت، ال ودان جايىراق تەربەلىستەردىڭ ەكى جۇزدەن استامى تىركەلگەن. كۋزباسستاعى انجەروسۋدجەنسك قالاسىندا 1997- جىلدىڭ 27- قازانىندا ەڭ قاتتى تەحنوگەندىك جەر سىلكىنىسى بولدى، ۇيلەر قيرادى. ال گەرمانياداعى رۋر باسسەينى جابىلىپ، سۋعا تولتىرىلعاننان كەيىن 500 دەن استام ءۇش بالدىق تەربەلىستەر بولعان. مۇنداي جاعدايلار پولشا، ءۇندىستان، قىتاي، وڭتۇستىك افريكا ەلدەرىندەگى شاحتالاردىڭ ورىندارىندا ءجيى بولادى.
تەحنوگەندىك دۇمپۋلەر 2011 -جىلى 10- مامىر كۇنى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە ارال تەڭىزى اۋماعىندا بولدى. ەۋروپا - جەرورتا تەڭىزى سەيسمولوگيا ورتالىعىنىڭ حابارلاۋىنشا، 3 بالدىق جەر سىلكىنىسىنىڭ وشاعى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال قالاسىنان 129 شاقىرىم قاشىقتىقتا، 1 شاقىرىم تەرەڭدىكتە ورنالاسقان. بۇعان دەيىن تەحنوگەندىك جەر سىلكىنىستەرى كاسپي تەڭىزى جاعالاۋلارىندا دا بىرنەشە رەت بولدى. ويتكەنى جەر قويناۋلارىنداعى پايدالى مينەرالدار الىنعان سوڭ، جەراستى قاباتتارى مەن قىرتىستارى دەفورماسياعا ۇشىراعان.
قازىر رەسەي عالىمدارى ورال وڭىرىندە تەحنوگەندىك ءزىلزالا بولىپ قالا ما دەپ قاۋىپتەنىپ وتىر. قاۋىپتەنەتىن ءجونى بار - سۆەردلوۆ وبلىسىنداعى گارين كارەرى بەلويار ا ە س-ىنان ەكى شاقىرىم جەردە عانا ورنالاسقان. ەگەر جەراستى ءدۇمپۋى اتوم ستانساسى تۇرعان اۋماقتى قاتتىراق شايقاپ جىبەرسە، جاپونياداعى اپاتتى جاعدايدىڭ قايتالانۋى مۇمكىن. جالپى، ورال تاۋلارىندا جويقىن كۇشى بار تابيعي ءزىلزالالاردىڭ بولۋى دا ىقتيمال. بۇعان دەيىن سۆەردلوۆ وبلىسىندا كەمىندە ەكى رەت قاتتى جەر سىلكىنىسى بولىپتى. ءبىرىنشىسى - 1892- جىلى سىسەرت اۋدانىندا بەس بالدىق، ەكىنشىسى جەتى بالدىق ءبىلىمباي ەلدى مەكەنىندە 1914- جىلى تىركەلگەن.
جەر بەتىنىڭ ءار تۇكپىرىندە ءدال قازىر قوپارىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ، ءىرى زاماناۋي تەحنيكالار جەر قىرتىستارىن كەمىرىپ، جەگىدەي جەپ جاتىر. ولاردىڭ تەسىپ قالدىرعان عالامات زور شۇڭقىرلارىن، ءتىپتى ايدا تۇرىپ-اق كورۋگە بولادى ەكەن. مۇنىڭ ءبارى - تاس ىزدەگەن، پايدالى قازبالار ىزدەگەن تويىمسىز ادامداردىڭ ىزدەرى. ەگەر جويقىن جەر سىلكىنىسى تەگىستەمەسە، بۇل تىرتىقتاردىڭ جازىلۋىنا مىڭداعان جىلدار كەرەك بولاتىن شىعار. ويتكەنى ادامنىڭ «تىرناعى» تىم تەرەڭدەپ كەتكەن. مىسالى، ا ق ش-تىڭ باتىسىنداعى اشىق تاسىلمەن مىس وندىرەتىن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن بينگحەم-كانون كەنىشىن الايىق. مىس رۋداسى بۇل جەردەن 1850- جىلى تابىلعان. 1863- جىلى كارەر قازىلا باستادى، سودان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇڭگىپ جاتىر. قازىرگى كەزدە كارەردە ىستەيتىن 1400 ادام كۇن سايىن 450 مىڭ توننا رۋدانى سىرتقا شىعارادى. سوڭعى ەسەپتەۋ بويىنشا كەنىشتەگى قالعان قوردىڭ كولەمى 637 ميلليون توننانى قۇرايدى. دەمەك، ءالى دە قازىلا بەرەدى دەگەن ءسوز.
چيلي الەمدىك مىس قورىنىڭ 24 پايىزىن يەمدەنەدى. الەمدەگى مىستىڭ ەڭ كوپ جاتقان جەرى - چيليدەگى ەسكونديدا كەنىشى. كۇن سايىن كارەرگە وراسان كوپ سۋ تارتىلادى، سوندىقتان بۇل وڭىردە سۋ تاپشى. ەسكونديدا سۋدى سانتياگودان كوپ قاجەت ەتەدى ەكەن. سوندىقتان بۇل وڭىردە سۋ تارتىلىپ، جانۋارلار الەمىنەن جۇرداي بولعان. سول ماڭداعى كۆيلاگۋا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى اۋىزسۋدى 125 ميل جەردەن تاسىپ ىشەدى. چۋكيكاماتا قالاسىندا 50-جىلداردا 24 مىڭ ادام تۇرعان ەكەن، قازىر 7 مىڭ جۇمىسشى عانا قالعان. وسىنىڭ ءبارى مىس ءوندىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. ال مىس نە ءۇشىن كەرەك؟ مىس لوندون بيرجاسى ارقىلى كورولدىك مونەتا سارايىنا جەتەدى. ءارى قاراي وسى مەتالدان مونەتالار قۇيىلادى. مۇندا جىل سايىن 20 مىڭ توننا مىس پەن نيكەل قوسپالارىنان ءۇش ميلليارد مونەتا شىعارىلادى ەكەن. كۇن سايىن 25 ميلليارد فۋنت قولدان-قولعا كوشىپ جۇرەدى. كورولدىك مونەتا سارايى بريتانيا اينالىمىنداعى 1،3 ميلليارد مونەتانى عانا ەمەس، الەمنىڭ ەلۋ ەلىنە ەۋرودان مىسىر پياسترى، يسلانديا كرونىنا دەيىن 2،7 ميلليارد مونەتا شىعارادى. سوندىقتان مىستى وعان جەردىڭ تۇبىنەن بولسىن تاۋىپ اكەلىپ بەرەدى.
ال ساحا ەلىندەگى «ۋداچنايا» كەنىشى الماس وندىرەدى. بۇل - الەمدەگى ەڭ ۇلكەن الماس كەنىشى. ەڭ قىمبات مينەرال بولعاندىقتان، الماس ءۇشىن ادام جەردىڭ يادروسىنا دەيىن قازۋعا بار. 1955- جىلى اشىلعاندىقتان، كارەردىڭ تەرەڭدىگى ءالى مىڭ مەترگە جەتە قويعان جوق. ءبىراق ءتۇبى ءبىر جارىم شاقىرىمعا دەيىن بارار. قازىردىڭ وزىندە ونى عارىشتان انىق كورۋگە بولادى. ونىڭ جانىندا قىتاي قورعانى ءجىپ سياقتى، ال مىسىر پيراميداسى كىشكەنتاي نوقات بولىپ قالادى. جىل سايىن كارەردەن 11 ميلليون توننا (!) رۋدا شىعارىلادى ەكەن. 2003- جىلى الەمدەگى ەڭ ءىرى، سالماعى 301،55 كارات الماس وسى جەردەن شىققان. ونىڭ قۇنى 1،4 ميلليوننان 1،9 ميلليونعا دەيىن باعالانعان. سوڭعى 30 جىلدىڭ ىشىندە كولەمى وسىنداي سەگىز الماس تاس تابىلىپتى. الماس ءوندىرۋ كەنىشتەرى ماداگاسكار، افريكا ەلدەرىندە دە بار. ءدال قازىرگى كەزدە سول تىرناقتاي مينەرال بۇكىل جەر پلانەتاسىنا تونگەن ەكولوگيالىق اپاتتان دا قىمبات بولىپ تۇر.
قايىرجان تورەجانوۆ
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى