قىزمەت پەندە بىتكەننىڭ كوز-قۇرتى. سوندىقتان دا بولار، وعان كەلۋ جولىنداعى جانكەشتى جۇمىستار، ساياسي تەحنولوگيا، سايلاۋ الدىنداعى قارجىلىق شىعىندار مەن تۇعىرنامالاردا جەكە جانە توپتىق ماقسات-مۇددەلەر جاتىر. ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ءبىراق قالاي ايتقاندا دا، مۇنىڭ ءبارى بيلىككە تالاس جانە ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن كۇرەس بولىپ تابىلادى. الايدا ساياسي باسەكەلەستىككە تۇسكەندەردىڭ بارلىعىنىڭ تاعدىرى جاقسىلىقپەن اياقتالا بەرمەيدى. اسىرەسە، اق ءۇي ءۇشىن. جاقىندا شەتەلدىك اقپارات اگەنتتىكتەرى مەن ءبىرقاتار سايتتار قىزمەت باسپالداعىمەن ساياسي كۇرەس ارقىلى اق ۇيدەگى ورىنتاققا كەلىپ، امەريكانى باسقارعان پرەزيدەنتتەردىڭ تاعدىرى جايلى ءبىرقاتار قىزىقتى دەرەكتەر جاريالادى. سونىمەن... شىندىعىندا، جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋداراتىن دەرەكتەر جەتەرلىك. بيلىك باسىندا ءبىر-بىرىمەن جاۋ بولىپ شايقاسقان گيتلەر مەن رۋزۆەلت ەكەۋى دە اراعا ءبىر كۇن سالىپ مەملەكەت باسشىسى رەتىندە قىزمەتكە كەلگەن. 1933- جىلى ورىن العان بۇل وقيعا تاريحقا تالاي وزگەرىستەر جاساپ كەتكەنى ءمالىم. ا ق ش پرەزيدەنتى رۋزۆەلتتىڭ يناۋگۋراسياسى رەيحستاگتا باسىم داۋىس العان گيتلەردىڭ ديكتاتورلىق وكىلدىگى باستالعان كۇنمەن سايكەس كەلىپ تۇر. ەكى مەملەكەت باسشىسى دا التى جىل بويى ءارتۇرلى جولدار ارقىلى ەلدى تەرەڭ شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىستان الىپ شىقتى. الايدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋىنداعى گيتلەر مەن رۋزۆەلتتىڭ قازاسى مەرزىمى مەن كۇنى جاعىنان دا ۇقساس. بۇل كەزدەيسوقتىق پا، سايكەستىك پە؟ ەكەۋى دە اراعا 18 كۇن سالىپ، 1945- جىلى ءساۋىر ايىندا قايتىس بولدى. ءبىرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جەڭىسىن سەزدى، ميىنا قان قۇيىلىپ قايتىس بولدى، ەكىنشىسى جەڭىلگەنىن سانامەن سەزىنىپ، ءوز-ءوزىن ءولتىردى.
جالپى، ساياساتتا مۇنداي ۇقساستىقتار وتە كوپ. بۇل دالەلسىز دەرەك. اسىرەسە، قيلى-قيلى قىزىق دەرەكتەر ا ق ش بيلىگىندە ءجيى بولىپ تۇرسا، تاڭعالماسقا شاراڭ قايسى؟ مۇندايدا «تاريح قايتالانىپ تۇرادى» دەۋدەن باسقا امالىڭ جوق.
مىسالى، ساياسي كۇرەس ارقىلى باسەكەلەستەرىن باسىم داۋىسپەن جەڭىپ، پرەزيدەنتتىك تاعدىرى اق ۇيدە از ۋاقىتقا سوزىلعان تۇلعالار دا بار. سونىڭ ءبىرى- ا ق ش-تىڭ توعىزىنشى پرەزيدەنتى - ۆيليام گەنري (سۋرەتتە) گارريسون. ول 1840- جىلدىڭ اياعىنداعى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتتى. كەلەر جىلدىڭ 47 ناۋرىزىندا يناۋگۋراسياسى ءوتتى. الايدا ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا ونىڭ وكپەسىنە سۋىق ءتيىپ، 4- ساۋىر كۇنى وقىس كەلگەن سىرقاتتىڭ سالدارىنان اياق استىنان كوز جۇمدى. تۋرا ءبىر اي بيلىك عۇمىرىن كەشىپ، ومىردەن ءوتتى. جالپى، توسىن وقيعالارعا تولى جانە اياعى ولىممەن اياقتالىپ جاتاتىن ا ق ش بيلىگىنىڭ ارتىندا ارنايى توپتار مەن اق ۇيگە نارازى جەكەلەگەن ادامداردىڭ بولۋى جاعدايدى ارا-تۇرا شيەلەنىستىرىپ تۇراتىنىن جوققا شىعارۋعا بولماس. مىسالى، 1860- جىلى ا ق ش پرەزيدەنتى بولىپ ابراحام لينكولن سايلاندى. 1865- جىلدىڭ 14- ساۋىرىندە ول وتباسىمەن بىرگە تەاترعا بارادى. جۇرتشىلىقتىڭ بار نازارى تەاتر ساحناسىندا ءوتىپ جاتقان سپەكتاكلگە اۋعان ساتتە ۆيردجينيا شتاتانىڭ تۇرعىنى، ەكسترەميست ۋيلكي بۋت دەگەن ازامات كەلىپ، پرەزيدەنتتىڭ تۋ سىرتىنان اتقان. سودان سوڭ ساحناعا اتىپ شىعىپ، «بارلىق جاۋىزدارعا وسىنداي ءولىم» دەپ ايقاي سالعان. كەلەر كۇننىڭ تاڭىندا لينكولن ارنايى تاپسىرىسپەن اتىلعان وقتىڭ سالدارىنان كوز جۇمدى.
ا ق ش بيلىگىنە 1880- جىلدىڭ شىلدەسىندە كەلگەن دجەيمس ابرام گارفيلدتىڭ تاعدىرى دا وكىنىشپەن اياقتالعانى بەلگىلى. 1881- جىلدىڭ 2- شىلدەسى كۇنى ول جاڭا انگلياعا ساپارعا شىعۋعا دايىندالادى. ۆاشينگتونداعى Baltimore and Potomac تەمىر جول ستانساسىندا پويىزدى كۇتىپ تۇرعان ساتتە ونى بىرەۋلەر اتىپ كەتەدى. گارفيلدتى اق ۇيگە اكەلىپ، ءۇش اپتا بويى ەم-دوم جاساپ، امان الىپ قالۋعا تىرىسادى. 19- قىركۇيەك كۇنى توسەكتەن تۇرماعان كۇيى ول وقىستان اتىلعان وقتىڭ زاردابىنان دۇنيەدەن وتەدى.
باسىم كوپشىلىك داۋىسپەن 1900- جىلى ەكىنشى مەرزىمگە سايلانعان ۆيليام ماككينليدىڭ دە تاعدىرى ازالى. ول 1901- جىلدىڭ 6- قىركۇيەگىندە كورمە ارالاپ، جارمەڭكەمەن تانىسىپ جۇرگەن ساتىندە ەكى رەت اتىلعان انارحيست لەون چولگوزستىڭ وعىنان قازا تاپتى. ءبىر وق ونىڭ قابىرعاسىنا، ەكىنشىسى ىشىنە تيگەن. اينالادا پرەزيدەنتتىڭ كەلۋ قۇرمەتىن تاماشالاپ تۇرعان ادامدار وق اتقان انارحيستى ۇستاپ، تەپكىنىڭ استىنا العاندا ماككينلي ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتىپ ۇلگىرگەن: «ونى ءولتىرىپ قويماڭدار!». الايدا ماككينليگە بىرنەشە رەت وپەراسيا جاساعانىمەن، ول سەگىز كۇننەن كەيىن ءوز-وزىنە كەلە الماي قايتىس بولادى.
1920- جىلى بيلىك باسىنا كەلگەن ۋوررەن حاردينگ تە اق ۇيدە وتىرىپ مەملەكەتتى ۇزاق باسقارا المادى. تىنىمسىز جۇمىس ىستەگەندى قالىپتى داعدىعا اينالدىرعان وعان دارىگەرلەر تىنىعىپ الۋدىڭ قاجەتتىگىن ءجيى ايتىپ وتىرعان. 1923- جىلدىڭ 29- شىلدەسىندە ول ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك پارتياسىمەن بىرگە «پالاس» وتەلىنە كەلىپ قونعان. الايدا حاردينگ اياق استىنان اۋىرىپ، ءتورت كۇننەن كەيىن دۇنيەدەن ءوتتى. دەنەسىنە مەديسينالىق تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەنىمەن، ونىڭ دارىگەرى «حاردينگ ۋلانىپ قايتىس بولدى» دەپ قورىتىندى شىعارعان كورىنەدى.
ال ا ق ش-تىڭ تاريحىندا ءتورتىنشى مەرزىمگە سايلانعان رۋزۆەلت ءومىرىنىڭ سوڭىندا جۇرتشىلىقتىڭ كوزىنە كوپ تۇسە قويعان جوق. «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياعىندا، قىرىق ءتورتىنشى جىلى ونىڭ دەنساۋلىعى ناشارلادى، جۇدەۋ، شارشاعان، قۋاتى كەمىگەن كەيىپتە ءجۇردى. 1940- جىلعى سايلاۋداعى جەڭىس ونى شارشاتىپ جىبەردى. يالتاعا جاساعان ۇزاق مەرزىمدى ساپار دا دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتتى»،-دەيدى ساراپشىلار. الايدا 1945- جىلدىڭ كوكتەمىندە ول كۇش-قۋاتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ۋورم سپرينگسكە كەلەدى. الايدا 1945- جىلدىڭ 12- ساۋىرىندە ول ميىنا قان قۇيىلىپ قايتىس بولادى. سول كۇنى ونىڭ ورنىنا گارري ترۋمەن وتىردى.
ال 1940- جىلى بيلىككە كەلگەن دجون كەننەديدىڭ تاعدىرى دۇنيەنىڭ دۇيىم جۇرتىنا بەلگىلى. 1963- جىلدىڭ 22- قاراشاسىندا ءوز رەپۋتاسياسىن كوتەرۋ ءۇشىن تەحاس، داللاس قالالارىن ارالايدى. كوشەدە، توبەسى اشىق كولىكتە زايىبىمەن كەلە جاتقان ول لي حارۆي وسۆالدتىڭ وعىنان قاپىدا قازا تابادى. جالپى، ا ق ش پرەزيدەنتتەرىنە وق اتقان ايىپتى ادامداردىڭ ىشىندە سوتتالماي قالعانى - دجون حينكلي. 1981- جىلى حينكليدىڭ اتقان وعى رەيگاننىڭ كوكىرەگىنە تيەدى. الايدا ەسەپتە تۇرعان، جۇيكە اۋرۋىنا شالدىققان دجون حينكليدى سوت ەمدەۋگە جىبەرەدى. ال رەيگاندى ا ق ش مەديسيناسى امان الىپ قالدى.
اراعا جيىرما جىل سالىپ، قايتالانىپ وتىرعان اق ءۇي باسشىلارىنىڭ ءولىمى. ونىڭ جەتەۋى پرەزيدەنتتىك لاۋازىمدا ءجۇرىپ اياق استىنان، وقتان وقىستا قايتىس بولدى. مۇنىڭ نە قۇپياسى بار؟ بۇل سايكەستىك پە، جوق الدە كەزدەيسوقتىق پا؟ ساراپشىلار وسى ساۋالدى كولدەنەڭ تارتقاندى امەريكانىڭ بايىرعى جەرىندە بولعان مىنا ءبىر اڭىزعا بەرگىسىز اقيقات وقيعانى ءجيى كولدەنەڭ تارتادى.
ينديانا شتاتانىڭ سەناتورى بولعان گەنري گارريسون ا ق ش پرەزيدەنتى دجەففەرسوننان ەلدى مەكەننەن جەرگىلىكتى تايپانى جاۋلاسپاي تازارتۋ جونىندە تاپسىرما الادى. الايدا بۇل مۇمكىن ەمەس ەدى. جەرگىلىكتى تايپانىڭ كوسەمى شاۋني تەكۋمەش پەن ونىڭ اعاسى تەسكۆاتاۆا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اسكەر جاساقتاپ، گارريسونعا قارسى شىعادى. اق ناسىلدىلەر مەن جەرگىلىكتى تايپا اراسىندا قان توگىلەدى. تايپا كوسەمى باسقا وڭىردە جۇرگەندە، گارريسوننىڭ جاساعى ۇندىستەردىڭ دەرەۆنياسىن ورتەپ، ونىڭ اعاسىن ولتىرەدى. بولاشاق پرەزيدەنت گەنري گارريسون امەريكانىڭ بايىرعى حالقى ۇندىستەردى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋگە وسىلاي ۇلەسىن قوسادى. الايدا ۇندىستەردىڭ كوسەمى شاۋني تەكۋمەشتىڭ سول كەزدەگى ا ق ش بيلىگى مەن گارريسونعا جولداعان حاتى بۇگىنگە اڭىز-اقپارات كۇيىندە جەتتى.
- «گارريسون بۇگىن جەڭدى، كەيىن دە جەڭىسكە جەتۋى مۇمكىن. ءبىراق ونىڭ سالتاناتى ۇزاققا سوزىلمايدى. ول بيلىككە كەلەدى، بيلىكتە تۇرىپ ولەدى. مۇنى مەن ايتىپ تۇرمىن. گارريسون ومىردەن وتكەندە امەريكا جۇرتى مەنىڭ تايپامنىڭ، مەنىڭ اعامنىڭ ءولىمىن ەسكە الادى. ءار جيىرما جىل سايىن بۇل وقيعا قايتالانىپ وتىرادى».
«ءۇندىس تايپاسىنىڭ ۇلى كوسەمى شاۋني تەكۋمەشتىڭ ايتقانى كەيىن اقيقاتقا اينالدى»، - دەيدى ساراپشىلار. 1840- جىلى ا ق ش پرەزيدەنتى بولىپ، گەنري گارريسون اق ۇيدە تاققا وتىردى. ءبىراق...
ونىڭ بيلىك عۇمىرى ءبىر ايعا عانا سوزىلدى. وكپەسىنە سۋىق ءتيىپ، قايتىس بولدى. سودان بەرى ءۇندىس تايپاسى كوسەمىنىڭ ءۇنى ءار جيىرما جىل سايىن ەستىلىپ تۇرعانداي.
...بۇل اقيقات پا، اڭىز با، سايكەستىك پە، كەزدەيسوقتىق پا؟
دەرەك پەن دايەك:
1. دجوردج ۆاشينگتون 100 پايىز داۋىس العان ا ق ش-تىڭ جالعىز پرەزيدەنتى.
2. بيلىك باسىندا ەڭ ۇزاق وتىرعان - فرانكلين دەلانو رۋزۆەلت. ول امەريكانى 12 جىل باسقاردى.
3. گروۆەر كليۆلەند امەريكانى ءار جىلدارى باسقارعان (1885-1889ج، 1893-1897ج) جالعىز تۇلعا.
4. ا ق ش-تىڭ ەڭ قارت پرەزيدەنتى بولعان - رونالد رەيگان. 70 جاسقا كەلەر تۇستا ونىڭ العاشقى يناۋگۋراسياسى ءوتتى.
5. ا ق ش-تىڭ ەڭ ۇزىن پرەزيدەنتى - اۆراام لينكولن. ونىڭ بويىنىڭ ۇزىندىعى 193 س م بولعان. ال بويى ەڭ قىسقا اق ءۇي باسشىسى - دجەيمس مەديسون (163 س م).
6. ەڭ سالماعى اۋىر پرەزيدەنت- ۋيليام تافت. ونىڭ سالماعى 138 كەلى قۇراعان.
7. شەتەلگە ساپارعا ەڭ كوپ شىققان باسشى - بيلل كلينتون. ول الەمنىڭ 133 ەلىندە بولعان.
8. بالاسى كوپ ا ق ش پرەزيدەنتى - دجيممي كارتەر. ونىڭ ءبىرىنشى ايەلىنەن - 8، ەكىنشى زايىبىنان - 7 بالا بولعان. ون بەسىنشى ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە كارتەردىڭ جاسى جەتپىسكە تاقاعان ەدى.
9. ءومىر بويى ۇيلەنبەي وتكەن اق ءۇي قوجايىنى - دجەيمس بيۋكەنەن.
10. دجەيمس گارفيلد اسا دارىندى - ا ق ش باسشىسى. ول ءبىر مەزەتتە ءبىر قولىمەن ەجەلگى گرەك جازۋىن جازسا، ەكىنشى قولىمەن لاتىنشا جازا بەرەتىن بولعان.
بەرىك بەيسەن ۇلى
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011