ب ۇ ت (بەيمالىم ۇشاتىن تاباقشا) - ا ق ش پەن ك س ر و اسكەريلەرىنىڭ كەشەگى قىرعي-قاباق سوعىسى كەزىندەگى قۇپيا تۋىندىسى ما؟ ۋفولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، ءيا، اسپان تورىنەن كورىنىپ قالاتىن وبيەكتىلەردىڭ ءبىرازى اسكەريلەردىڭ جەمىسى ەكەنى راس. ال قالعاندارى شە؟ ولارعا سۇراقتى بۇگىندە «شىنىمەن ۇشقىش تاباقشا ما؟» دەپ ەمەس، «ولار كىمدەر؟ كوزدەگەن ماقساتى نە؟» دەپ قويعان ءجون دەيدى. ا ق ش پەن بۇرىنعى ك س ر و-نىڭ قۇپيا قۇجاتتارى اشىلعان سوڭ، جات عالامشارلىق ب ۇ ت-تىڭ شىنىندا دا بار ەكەنىنەن تورتكۇل الەم تۇگەل قۇلاقتاندى.
ن ك ۆ د مۇراعاتىنان تابىلعان تاريحي قۇجاتتار نەمىس ارمياسى 1940- جىلى جەردەن تىس وركەنيەت يەلەرىنىڭ كورابلىن اتىپ تۇسىرگەن بولۋى مۇمكىن دەسەدى. ياعني قۇلاعان ۇشاتىن تاباقشانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن سوڭ، وزدەرى دە سوعان قاراپ قۇراستىرا باستاعان. العاشقى ۇشاتىن تاباقشاعا ۇقساس اپپارات نەمىستەردە 1940- جىلى پايدا بولىپ، 1941- جىلى پراگاعا جاقىن جەردە اقپان ايىندا سىناقتان وتكەن دەلىنەدى. العاشقى سىناقتىڭ ناتيجەلى بولعانى سونشا، ەكى جىلدان كەيىن گەرمانيادا ۇشاتىن اپپاراتتارمەن اينالىساتىن «س س زوندەر بيۋرو 13» دەگەن الىپ كونسترۋكتورلىق بيۋرو پايدا بولادى. 1945- جىلى نەمىستەر قۇراستىرعان ۇشاتىن تاباقشا 15 مىڭ مەتر بيىككە كوتەرىلىپ، ساعاتىنا 2200 شاقىرىم جىلدامدىقپەن كولدەنەڭ ۇشىپتى. وسىلايشا سىناقتان كەرەمەت وتكەنمەن، بۇيرىق بويىنشا جويىلادى. سەبەبى سوعىس ءبىتىپ قالعان ەدى. سوعىستان سوڭ ۇشاتىن تاباقشانىڭ موتورىن ويلاپ تاپقان اۋستريالىق ونەرتاپقىش ۆيكتور شاۋبەرگەردى امەريكالىقتار وزدەرىنە تارتۋ ءۇشىن 3 ميلليون دوللار ۇسىنعانمەن، ول باس تارتقان كورىنەدى. دەگەنمەن نەمىستەردىڭ بەيمالىم اپپاراتقا قاتىستى چەرتەجدەرى مەن قۇپيا قۇجاتتارىن قولعا تۇسىرگەن امەريكالىقتارعا ونى قۇراستىرۋ قيىنعا تۇسپەگەن سياقتى. ال جىلاننان ساق ستالين گيتلەردىڭ قۇپيا زاۋىتتارىنان تۇگەل حاباردار بولعانى انىق. نەمىستەردەن قولعا تۇسكەن ءبىر قۇپيا اپپاراتقا قول جەتكىزگەن جەز مۇرت كوسەم، سوعىستان كەيىن ا ق ش حالقىنا ۇرەي تۋدىرماق بولعانعا ۇقسايدى. بۇل ءۇشىن ستالين ناسيستەردىڭ بۇرىنعى دوكتورى، «اجال پەرىشتەسى» دەگەن اتپەن بەلگىلى مەنگەلەنى پايدالانعان دەسەدى. ادام كونسترۋكتورى دەگەن اتاق العان مەنگەلە سوعىس جىلدارىندا كونسلاگەردە تۇتقىنداعىلاردىڭ ۇستىنەن سۇمدىق ەكسپەريمەنت جاساعان، ءتۇرلى تاسىلدەرمەن ادامداردى قۇبىجىققا اينالدىرىپ، باسىن سوپايتىپ، بويىن كىشىرەيتىپ، كوزدەرىن ۇلكەن قىلىپ باقىرايتقان. 1945- جىلى امەريكالىق اسكەرلەر باتىس گەرمانياداعى ناسيستىك مەديسينالىق ورتالىقتى باسىپ الىپ، ول جەردەن سۇيەگىنىڭ ورنىنا، بولات پروتەزدەر سالىنعان بىرنەشە ونداعان كەڭەستىك اسكەريلەردىڭ ارشىلعان ءولى دەنەلەرىن تاپقان. ولاردىڭ اراسىندا، ءتىپتى تۇتاستاي مەتالل قابىرعالارى بار وفيسەرلەردىڭ ولىگى دە تابىلعان. وسىنىڭ ءبارى مەنگەلەلەردىڭ ءىسى بولعانى انىق.
نە كەرەك، ستەكەڭ الگى يسترەبيتەلگە جوعارىدا ايتقانىمىزداي قۇبىجىق ادامداردى وتىرعىزىپ، ا ق ش-قا اتتاندىرعان. مۇحيت جاعالاۋىنداعى قۇرلىققا بارىپ قۇلاعان الگى ۇشاقتان كىشكەنە بويلى، ۇلكەن كوزدى ادام پوشىمداس قۇبىجىقتاردى تاۋىپ العان امەريكالىقتاردا ەس قالماعان.
«ءتىرى اسكەري ماشينا»
وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا «حالىقتار كوسەمى» ي.ستالين جاسىرىن لابوراتوريادا ەشقاشان جەڭىلۋدى بىلمەيتىن جاسامپاز كۇش، ياعني «ءتىرى اسكەري ماشينا» جاساپ شىعارۋ جايىنداعى قۇپيا جوبانى قارجىلاندىرۋعا كىرىسكەن. ءسويتىپ، اقىل-ەسى كەم، ءبىراق ادام سەنبەس الاپات كۇشتى، اۋرۋ-سىرقاۋدى بىلمەيتىن، اشتىققا شىدامدى گۋمانويدتار ارمياسىن قۇرۋ ارمانى بيلەگەن كوممۋنيستىك ديكتاتور «ءتىرى اسكەري ماشينا» جاساۋ جوسپارىن 1926- جىلى عىلىم اكادەمياسىنا سەنىپ تاپسىرادى. بۇل اسا جاۋاپتى مىندەت سول ۋاقىتتى ءتۇرلى جانۋارلاردى ءبىر-بىرىنە شاعىلىستىرۋ ارقىلى جاڭا تۇقىم الۋمەن اتى شىققان بەلگىلى وقىمىستى يليا ءيۆانوۆتىڭ موينىنا جۇكتەلەدى.سەبەبى ول قىرىمداعى «اسكانيا نوۆا» تاجىربيەلىك ستانساسىندا اق تىشقاندى تەڭىز شوشقاسىمەن، جابايى قوياندى كروليكپەن شاعىلىستىرىپ، بۇرىن-سوڭدى بولماعان مىسىق-تىشقان «اۋلەتىن» قالىپتاستىرعان. گەنەتيككە ارنايى قىزمەت ورنى سول كەزدە اسا مول اقشا سانالعان 15 مىڭ دوللار قارجى ءبولىپ، قىزىل ارميانىڭ نەگىزگى قۇرامىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ ءۇشىن بەس جىل ۋاقىت بەرەدى. ءالى جاپپاي جەر اۋدارۋ مەن گۋلاگ-تى ۇيىمداستىرىپ ۇلگەرمەگەن كوسەمنىڭ الدىندا قانشا ەزىپ مىنسەڭ دە مىڭق ەتپەيتىن سالپاڭ قۇلاق ەسەكتەي قاجىماس، قايتپاس جۇمىسشى كۇشىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇردى. ءسويتىپ، قاهارمان گۋمانويدتاردى كومىر شاحتالارى مەن ءسىبىردىڭ تەمىر جول قۇرىلىستارىنا، اركتيكالىق ايماقتارداعى اۋىر جۇمىستارعا ارمانسىز جەگۋ كەرەك بولدى. شپيوندار قۇلاعىنا قۇيعان گەرمانياداعى گەنەتيكالىق ەكسپەريمەنتتەر مەن سۋپەرادام جاساپ شىعارۋ جايىنداعى ەۋروپالىق اڭىزداردان ەرەكشە شابىتتانعان جەز مۇرت كوسەم ءوزى ارمانداعان «نارەستەلەردى» لابوراتوريادا دۇنيەگە اكەلمەك بولعان ءيۆانوۆتىڭ قۇداي ۇرعان جوباسىنا يمانداي سەندى. ءيۆانوۆ بولسا، ادام ۇرىعىنىڭ كومەگىمەن شيمپانزە مەن گوريللانى شاعىلىستىرۋ ارقىلى جاڭادان ءبىر ماقۇلىق-ادامنىڭ تۇقىمىن شىعارىپ، ستالينگە ەرەكشە سىي جاساۋدى كوزدەدى. سونداي-اق مايمىلدىڭ ۇرىعىن افريكالىق ايەلدەردىڭ جاتىرىنا ەگۋ جوسپارى دا گەنەتيكتىڭ مي قازانىندا پىسۋلى بولاتىن. سونىمەن، كرەمل وتە قۇپيا جاعدايدا ەكسپەريمەنت جۇرگىزۋ ءۇشىن 1929- جىلى ستاليننىڭ كىشى وتانىندا، ياعني گرۋزيانىڭ سۋحۋمي قالاسىندا پيتومنيك اشىپ، بىرنەشە مايمىل تۇرلەرى اكەلىنەدى. ءيۆانوۆ وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان ىسكە قۇلشىنا كىرىسكەن. ءبىراق ونداعان ەكسپەريمەنتى ءساتسىز شىققاننان كەيىن عانا مايمىل-سولدات جاساي المايتىنىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولادى. 1930- جىلى ن ك ۆ د وقىمىستىنى تۇتقىنعا الادى.
ك س ر و-نىڭ كەزىندە سۋپەر سولدات جاساۋمەن اينالىسقانى العاش رەت امەريكالىق تاريحشى دجەف ستراسبۋرگتىڭ «كەڭەستىك قۇپيا قارۋ» اتتى ەڭبەگى ارقىلى بەلگىلى بولعانىن ايتا كەتەلىك. وسى كىتابىندا ستارسبەرگ 1936 - 1941- جىلداردىڭ اراسىندا ك س ر و-دا سۋپەر سولدات جاساپ شىعارۋ جونىندەگى قۇپيا جوبا تۋرالى جازادى. جوبا بويىنشا كەڭەستىك كلينيكادا ادام سۇيەكتەرىنىڭ ۇشتارىن تيتان پروتەزدەرمەن الماستىرىپ، مي الاڭىنا اۋىرسىنۋدى سەزىنبەۋ ءۇشىن التىن ەلەكترود ورناتىلعان كورىنەدى. ستارسبەرگتىڭ دالەلدەۋىنشە، سوعىس باستالا سالىسىمەن «سۋپەركلينيكا» تۇلەكتەرىنىڭ تەڭ جارتىسى (300-دەي ادام) اسكەري بولىمدەرگە تاراتىلسا، قالعان جارتىسى ارنايى دەسانتتىق ءبولىم رەتىندە برەست وبلىسىنداعى جاۋ وتىندە ورنالاسقان شەكارانى قورعاۋعا جۇمىلدىرىلعان. ءبىراق بۇل ءبولىم سوعىستىڭ ءبىرىنشى كۇنى-اق ارتيللەريالىق شابۋىلدىڭ ناتيجەسىندە تۇگەلدەي جويىلادى - بىردە-ءبىر ادام ءتىرى قالماعان. ستراسبەرگتىڭ جازۋىنشا، ك گ ب تاراپىنان كلينيكانىڭ بارلىق تۇلەكتەرىنەن قۇپيا جايلى ءتىس جارماۋعا قولحات الىنعان، ال ونى جاريالاۋ ءسوزسىز ءولىم قۇشۋ ەدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باستالۋىمەن سۋپەر سولدات ءوندىرىسى بويىنشا كەڭەستىك ورتالىقتىڭ جۇمىسى توقتاتىلادى جانە قايتا قولعا الىنباپتى. سەبەبى سوعىستا كلينيكادا جۇمىس ىستەگەن بارلىق دارىگەرلەر قازا تاپقان. ال سوعىستان كەيىن سۋپەر سولدات تەورياسىنىڭ بولاشاعى جوق دەپ تانىلعان. ەسەسىنە، اتوم بومباسى، راكەتا، بيولوگيالىق قارۋ ماڭىزدى ورىنعا شىققانى بەلگىلى. ستارسبەرگتىڭ كۋالىك ەتۋىنشە، مۇنداي اڭىز سياقتى قابىلداناتىن اسكەري تەحنولوگيامەن فاشيستىك گەرمانيانى ايتپاعاندا، ك س ر و-دان باسقا بىردە-ءبىر ەل اينالىسپاعان. دەگەنمەن كەڭەستىك اسكەري دارىگەرلەردىڭ اسكەري عىلىم جولىنداعى زەرتتەۋلەرى قۇردىمعا كەتكەن جوق. قازىر الەمدەگى قۇپيا لابوراتوريالار سوعىس جاعدايىنا بەيىمدەۋ ءۇشىن ادامدى بيولوگيالىق وزگەرىسكە ۇشىراتۋ جايلى جوبالاردى قايتا قولعا الىپ جاتقان كورىنەدى. ماسەلەن، ا ق ش-تا قازىر جاڭا XXI عاسىردىڭ بەساسپاپ سولداتتارىن، كوزگە كورىنبەيتىن ءارى كوزدەمەي-اق كەز كەلگەن جەردەن اتا بەرەتىن روبوت-جاۋىنگەرلەردى دايىنداۋ جۇمىستارى جولعا قويىلعان. ستارسبەرگتىڭ جازبالارىنا، بالكىم، سەنىمسىزدىك بىلدىرۋگە دە بولار ما ەدى. ءبىراق ستالينشىل وقىمىستىلاردىڭ «سۋپەرادام» جاساۋ تۋرالى قۇپيا ەكسپەريمەنتىنىڭ ناقتى ايعاعى قولعا ىلىكتى. وسى تابىلعان دالەل بويىنشا ىندەتىپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەن وقىمىستىلاردىڭ انىقتاۋىنشا، ۆيتەبسكىدە ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن اسكەري پروتەز سالۋ جونىنەن مەديسينالىق ورتالىق بولعانى انىقتالدى. بۇل ورتالىق ەرەكشە قورعاۋعا الىنىپ، وندا عالىمدار «سوعىس جاعدايىندا جانە ەكس-ترەمالدى وقيعالار كەزىندە ءتىرى قالۋدىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ» ماسەلەسىمەن اينالىسقان ەكەن. كلينيكاداعى تاجىريبەدەن وتۋشىلەر قىزىل ارميا قۇرامىنداعى ەرىكتى كومسومولدار بولعان. مايداندا اسكەردىڭ 80 پايىزى قول-اياعىنان جاراقات الاتىندىقتان، ولاردى بولات پروتەزدەرمەن الماستىرۋ ارقىلى ارميانىڭ ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىن بىرنەشە ەسە ارتتىرماق بولعان. تاعى ءبىر ايعاق - سوعىس الدىندا جوعارعى اسكەري باسشىلىققا كورسەتۋ ءۇشىن بريانسكىدە تۇسىرىلگەن بەينەفيلمنىڭ كوشىرمەسى ساقتالىپ قالعان. بۇل - باس-اياعى 12 مينۋتتىق قىسقا- مەتراجدى فيلمدى جايباراقات كورۋ مۇمكىن ەمەس. فيلمدە ايناداي جالتىراعان تاقىرباس قىزىل اسكەردىڭ اياعىن كەسىپ، حيرۋرگتەر ەتىنەن سۇيەگىن اجىراتىپ الۋدا. ال بۇل پروسەستىڭ بارلىعى ديكتوردىڭ كوتەرىڭكى داۋىسپەن تۇسىنىك بەرۋىمەن ءوتىپ جاتادى، ياعني وپەراسيا ناركوزسىز وتۋدە، ال ەرىكتى كومسومول ەشقانداي اۋىرسىنۋدى سەزبەيدى. سەبەبى ميىنداعى اۋىرسىنۋ ورتالىعى جويىلعان. حيرۋرگ اياعىنىڭ قانىن سورعالاتىپ، سۇيەگىن مەتالل پروتەزبەن الماستىرىپ جاتقانىنا قاراماي، سولداتتىڭ جۇزىندە شىنىندا دا توپاس جىميىس ءۇيىرىلىپ تۇرعانىن انىق بايقاۋعا بولادى. لەنتاداعى ەكىنشى سيۋجەتتە دە وسىعان ۇقساس وقيعا كورسەتىلىپ، ديكتور تاعى ءبىر قىزىل ارمياشىل كومسومولدىڭ ورگانيزمىنىڭ قورعانىس قابىلەتى قالايشا ارتتىرىلعانىن حابارلايدى. ءيا، مۇنداي ولەرمەن اسكەردى قانداي وت پەن سۋعا سالساڭ دا بەتى قايتپايتىنى تۇسىنىكتى. ولارعا سوعىستا جاراقات الۋ تۇك ەمەس ەدى. پروتەز اياق-قولىن وق جۇلىپ كەتسە دە، وعان پىسقىرىپ تا قاراماي، العا وڭمەڭدەپ ۇمتىلا بەرگەن. دەگەنمەن مۇنداي سويقان وندىرىستەن شىققان سۋپەر سولداتتاردىڭ كوبىسىنە سۇيەكتەرىن پروتەزبەن الماستىرۋ وپەراسياسىنان كەيىن ومىرمەن قوشتاسۋعا تۋرا كەلگەن. ال اۋىرسىنۋ سەزىمى ورتالىعى جويىلعان سولداتتاردىڭ كوبىسى از ۋاقىتتان سوڭ اقىل-ەسىنەن ايىرىلعان نەمەسە مي پاتولوگياسىمەن اۋىرعان.
ارينە، بىزگە مۇنداي تەمىر سۇيەكتى جانە ميىنا اۋىرسىنۋ سەزىمىن بولدىرمايتىن «التىن ءجىپ» وراتىلعان ادامدى كوزگە ەلەستەتۋىمىز قيىن، ءتىپتى اقىلعا سىيىمسىز. ال ەرىكتى كومسومولداردىڭ وزدەرىن سوعىستاعى جەڭىس ءۇشىن قۇربان ەتكەندەرىن جاقسى تۇسىنگەنى انىق. ولار شاحيدتەر دە، كاميكادزەلەر دە ەمەس ەدى. ولار ءوز-وزدەرىن ولتىرۋگە بارعان جوق. كەرىسىنشە، باسقالار اجال قۇشىپ جاتقان جەردە ولارعا ولمەۋگە مۇمكىندىك جاسالعان. ءبىراق بۇل ءۇشىن وزدەرىن تۇگەلدەي ادام كونسترۋكتورىنىڭ قولىنا تاپسىرىپ، ادام ايتقىسىز قۇرباندىققا بارۋلارىنا تۋرا كەلگەن دەپ قورىتىندىلاۋعا بولادى.
تورەعالي تاشان
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011