ول ىنتىقتىقتىڭ ارتىندا تەك قانا قىزىعۋشىلىعىق، سونى دۇنيە كورۋ، مالدانۋ ەمەس، سول تاستاردان دەرتىنە داۋا، ەمىنە شيپا، ءسوز بەن كوزدەن قورعار، بالە مەن جالادان ساقتار، جىن مەن پەرىنى الاستار، ادامنان كەلەر قياناتتان، تابيعاتتان كەلەر قاتەردەن قاعار قاسيەتى بار دەپ، ول قاسيەتتى ادام بويىنداعى ەرەكشە قابىلەتتەرمەن ۇشتاستىرىپ، ورتاق اۋرا، ورتاق الەم جاساۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان. اسىل جانە قاسيەتتى سانالاتىن تاستار تۋرالى سول سالانىڭ بىلگىرلەرى عانا ەمەس، ويشىلدار، اقىندار ءسوز قوزعاعان.
اريستوتەل، پلاتون، گەرودوت سەكىلدى ەسكى دۇنيەنىڭ عۇلامالارى تاستىڭ قاسيەتىنە قاتىستى تۇتاس ءبىر تراكتاتتار جازعان. ادام بالاسىنىڭ قاناعاتسىز قيالى بار. شىعارماشىلىق قاناعاتسىزدىق. وسى قاناعاتسىزدىق تۋدىرعان تاستاردىڭ ءبىرى - فيلوسوفيا تاسى. الحيميكتەر وسى تاس ارقىلى قاراپايىم قارا تاستى التىنعا اينالدىرۋعا بولادى دەپ بولجاعان. ولاردىڭ ويىنشا، فيلوسوفيا تاسى وت پەن سۋدان جارالعان، سونىمەن بىرگە قۇرامىندا «جانۋارلىق» جانە «وسىمدىك» باستاۋلارىنىڭ مينەرالدارى بار. ول تاس تۋرالى قۇپيانى تاڭداۋلىلار عانا بىلگەن. ەگەر ول قۇپيا بار بولسا. الحيميامەن اينالىسۋشىلار ءتىپتى تاستى الۋدىڭ ءادىس- ءتاسىلىن جازىپ قالدىرعان. ءبىراق ءالى ەشكىم ءپالسافا تاسىن العان جوق. ءپالسافا تاسى - ادامدى كەمەلدىلىككە جەتكىزەدى. وسى تاستاردى سالىستىرا كەلە، ەكىگە ءبولىپ قاراپ كوردىك: اسپاننان تۇسكەن تاستار، جەر قويناۋىنان شىققان تاستار (قىمبات جانە قاسيەتتى) .
اسپاننان تۇسكەن تاستار
جۇلدىزدى ءتۇنى اسپانعا قارامايتىن ادام سيرەك شىعار. سول ءبىر شەكسىز كەڭىستىككە اڭسارىڭ اۋىپ، بوگدە، بوتەن الەمدەردىڭ قۇپياسىن ءتۇسىنىپ قويارداي، بولاشاعىڭدى بولجاپ، وتكەنىڭدى اشىپ كورسەتەردەي، جاراتۋشىنىڭ نۇرلى ءديدارىن تابارداي ۇمسىنىپ، ەمىنىپ قاراۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە اسا سەزىمتال بولۋ قاجەت ەمەس. قيالىندا سان مىڭ قۇبىلىس شاعىلىسىپ، سان الۋان جۇلدىزدار الەمىنىڭ سۇلۋلىعىنا عاشىق بولۋ - ادام تابيعاتى. سوندا جارقىراپ اعىپ وتكەن جۇلدىزدى كورىپ، ونى قۇلاعان جۇلدىز دەپ اتاپ، ىشتەي كۇبىرلەپ، تىلەك ايتۋ - قايسىبىرىمىزگە دە ءتان. ءيا بولماسا «الىسقا، الىسقا» نەمەسە «جۇلدىزىم - جوعارى» دەرىمىز بار. بۇل دا سول جەردەگى ادامداردىڭ سانى اسپانداعى جۇلدىزدار سانىمەن ولشەنەدى، ءبىر جۇلدىز قۇلاسا، ءبىر ادام ومىردەن وتەدى دەگەن باعزى تۇسىنىگىمىزدىڭ كورىنىسى. قانشا عىلىم اشساق تا، قانشا ونەر تاپساق تا وسى مەتەرويدتارعا قاراپ تۇرىپ، ءالى دە باياعىشا ەرىكتەن تىس كۇبىرلەپ تۇرعانىمىزدى بايقاماي قالامىز. ءبىزدىڭ بۇل تاقىرىپشاداعى كەيىپكەرىمىز - مەتەرويدتار ەمەس، مەتەوريتتەر. كۇنى بۇگىنگە دەيىن رەسمي تۇردە تىركەلگەن 1000 مەتەوريتتىڭ قۇلاۋى تۋرالى دەرەك بار.
عالىمدار سول تاستاردىڭ قۇرامىن زەرتتەۋ ارقىلى، ونىڭ ايدان، مارستان، نەمەسە باسقا دا جاقىن ورنالاسقان عالامشارلاردان تۇسكەندىگىن انىقتاپ، سول عالامشارلاردىڭ قۇرامى، تىرشىلىك بار بولۋى مۇمكىندىگى تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر ۇسىنادى. جەر بەتىندە تىرشىلىك ەتكەن الىپ ماقۇلىقتاردىڭ، نەمەسە ادامزات وركەنيەتتەرىنىڭ وسى مەتەوريتتەردىڭ قالىڭ قۇلاۋى سالدارىنان جويىلىپ كەتۋى ىقتيمالدىلىعى تۋرالى دا بولجامدار بار. اسپاننان تۇسكەن تاستاردى قاسيەتتى ساناۋ - زاڭدى نارسە. نەگە دەسەڭىز، ونىڭ قۇرامىنىڭ ءوزى مەندەلەيەۆ تابليساسىندا كەزدەسپەيتىن ەلەمەنتتەر جيىنتىعىن بەرەدى. ال قاعبادا تۇرعان قارا تاس - مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قاسيەتتى دۇنيەسى. ماسەلەن، قازاق ۇعىمىندا «جاي تاسى» نەمەسە «جادا، جادى، جاد تاسى» دەگەن تاس بار. بۇل تاستى اق ءتۇستى نەمەسە قىلاڭ ءتۇستى جىلقى مالىنىڭ ءيا مارالدىڭ ىشىنەن شىعادى دەيدى. اق ءتۇس - جاي شاقىرادى. وسى دۋالى تاستى قولدانۋ ارقىلى كۇن جايلاتىپ، ياعني جاڭبىر شاقىرادى. بۇكىل تۇركى حالىقتارىندا كەزدەسەتىن بۇل تاس تۋرالى نانىم- سەنىمدەر ونىڭ اسپاننان تۇسكەندىكتەن، ەرەكشە قاسيەتى بولۋىنا مەڭزەيدى. وسى تاسپەن باقسىلار، جادىشىلار تابيعات قۇبىلىستارىن باسقارىپ قانا قويماي، ادام دا ەمدەگەن. جادىگويلىكتىڭ دە ارتىندا وسى سيقىرلى تاستىڭ دۋاسى تۇر. ەجەلگى مىسىرلاقتار «بيا» دەپ اتاعان بەن- بەن تاسى دا اسپاننان تۇسكەن. ونىڭ قاسيەتى ءوز ۋاقىتىندا قاعبا تاسىنداي بولعانىن مىسىرتانۋشىلار اشىپ وتىر. ماسەلەن، پيراميدا جازۋلارىندا «مەنىڭ سۇيەگىم - تەمىردەن (بيا) ، مەنىڭ مۇشەلەرىم - ماڭگىلىك سونبەس جۇلدىزدار» دەگەن ماتىندەر كەزدەسەدى ەكەن. پاتشالاردىڭ جانى - جۇلدىزدان، ءتانى - تەمىردەن دەگەن تۇسىنىكتەر بولعان. وسى مەتەوريت پيراميدالار تۇرعىزىلعان داۋىردەن دە كونە زاماندا جەرگە تۇسكەن كورىنەدى. ادامداردىڭ بۇرىن دا، ءتىپتى بولاشاقتاعى دا ۇرەيى الىپ تاستاردىڭ جەرمەن سوعىسۋى ناتيجەسىندە تۋاتىن زاماناقىر بولىپ وتىر. قالاي بولعاندا دا، قۇپيالى اسپاننىڭ جۇمباق تاستارى ادام ارمانى مەن قيالىمەن استاسىپ، باۋىرلاسىپ كەتتى.
جەر قويناۋىنان شىققان تاستار
جەر قويناۋىنان تابىلعان اسىل تاستاردىڭ تاعدىرى مەن تاريحى مەتەوريدتەر تاريحىنان دا كۇردەلى. جەردەن تابىلعان تاستار ادامداردى قورعاۋشىلارىنا ەمەس، ولاردىڭ قارعىسىنا اينالعان سەكىلدى. ءوزى اينالدىرعان 100 قارالى قىمبات تاستاردىڭ تاعدىرى قاسيەتتى دە قايعىلى. سولاردىڭ ىشىندە ءتورت تاستى الالىق: گاۋهار تاس (بريلليانت) : قازىر الەمدەگى گاۋهار تاستاردىڭ ىشىندە «دەريانۋر» (نۇر تەڭىزى) جانە «حوۋپ»، «ۇلكەن راۋشان» تاستارى ءوز تاعدىرىمەن دە، قۇندىلىعىمەن دە اسا قىمباتقا سانالادى. 16- عاسىردا ءۇندىستاننان تابىلعان دەليانۋر گاۋهارى نادىر شاحتىڭ تاعىنا ءسان بەرگەن. كەيىن بۇل تاس ۇرلانىپ، امستەردام بازارىندا ساۋداعا ءتۇسىپ، رەسەيلىك گراف ورلوۆ ونى ەكىنشى ەكاتەرينا پاتشايىمعا سىيلاعان. شيۆا قۇدايدىڭ ماڭدايىندا جارقىراپ تۇرعان تاعى دا ءبىر ءۇندىستاندىق «ۇلكەن راۋشان» گاۋهارى دا ۇرلانىپ، ەۋروپا اسىپ كەتكەن. ءۇندى ابىزدارى تاستىڭ سوڭىنان ءتۇسىپ، ونى ساتىپ الۋشىلاردى ولتىرگەن. فرانسۋز گرافى رايسيلين دە، مارگاريتا حانشايىم دا وسى تاستىڭ قۇربانى بولدى. ابىزدار كەيىن تاستى ەلىنە الىپ قايتىپتى.
ءۇندىستاننان الىنىپ، فرانسۋز پاتشاسى ليۋدوۆيك 14 شىگە ساتىلعان «حوۋپ» تاسى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىردى دەسە دە بولعانداي. پاتشا سارايىنان ۇرلانعان ول تاس بازاردا لوندوندىق بانكير گەنري حوۋپتىڭ قولىنا تۇسەدى. ءۇندى ەلىندەگى وبامەن بىرگە كەلگەن بۇل تاس ءوز يەلەرىنىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعانىن كورەمىز. لامباللا حانشايىم، فرانسيا پاتشايىمى ءماريا- انتۋانەتتا ءولتىرىلىپ، بانكير حوۋپتىڭ ۇلى ۋدان ءولىپ، نەمەرەسى بۇكىل بايلىعىنان ايىرىلىپ تىنعان. سونداي- اق مىسىردىڭ ابدۋل حاميت سۇلتانى ونى ءوز كوڭىلدەسىنە سىيلاعان كەزدە، ول ءولتىرىلىپ، سۇلتان ەلدەن قۋىلعان. بۇل - ول تاس تاريحىنىڭ ازعانا بولىگى.
الەمدەگى ەڭ اتاقتى المازدار - «كۋللينان» جانە «كوحينور» المازدارى. وڭتۇستىك افريكادان تابىلعان «كۋللينان» 105 بولىككە ءبولىنىپ، سونىڭ ەڭ كولەمدىسى «افريكا جۇلدىزى» دەگەن اتپەن بەلگىلى. ول كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەڭ قىمبات الماز بولىپ سانالادى. ءبىر قىزىعى، تاستاردى اتاعان كەزدە گاۋهار تاس پەن المازدى ءبىر ۇعىممەن دە بەلگىلەپ جاتادى. «كوحينور» تاسى ب. ز. د. 56-جىلى تابىلىپ، 1304- جىلى اللادين سۇلتانمەن بىرگە دەليگە وتكەن. 1526- جىلى بابىر سۇلتان ونى ءۇندىستاندى باسىپ كىرىپ، ونىڭ ۇلى «كوحينور» تاسىن پارسى شاحىنا سىيلاپ جىبەرەدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن سىي رەتىندە ءۇندىستانعا قايتا وتكەن تاستى پارسىنىڭ نادىر شاحى قايتا ءوز قولىنا تۇسىرەدى. نادىر شاح ءوز كۇزەتشىلەرىنىڭ قولىنان قازا تاپقاننان كەيىن تاستى العان گەنەرال ابدالى اۋعان اسادى. ودان رانجيت- سينگح تاستى كۇشپەن وتانىنا قايتارادى. 1848- جىلعى ءۇندىستانداعى دۇربەلەڭ كەزىندە اعىلشىندار قولعا تۇسكەن اسىل تاستاردىڭ ءبارىن ۇلى بريتانياعا الىپ كەتەدى. ءماريا پاتشايىمنىڭ تاجىنە قويىلعان تاس انگلياداعى ەڭ قىمبات تاس بولىپ قالا بەردى. مىنە، ءبىر تاستىڭ مىڭجىلدىق تاريحى وسىلاي اياقتالدى.
اقىنداردىڭ جىرىنا ارقاۋ بولعان جاقۇت تاسى بولسا، پاتشالاردىڭ كيەلى تاسى دەپ تانىلعان. مىسىر قازىلارى جاقۇتتى موينىنا تاعىپ، وعان «اقيقات» دەگەن ءسوزدى ويىپ جازاتىن بولعان. لاعىلداردىڭ دا تاعدىرى قىزىق. ەجەلگى ءۇندى تراكتاتتارىندا بۇل تۋرالى اڭىزدار كوپتەپ كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىرى، باعزى زاماندا ءبىر الاپات جىن عالامدى بيلەگەن. قاهارىنا مىنگەن قۇداي ونى الداپ ۇستاپ الىپ، ءتانىن بولشەكتەپ تاستاعان دەيدى. ونىڭ ءتانىنىڭ ءبىر بولىگىن العان كۇن قۇدايى اسىعىپ ءجۇرىپ، ءبىر- ەكى تامشى قانىن جەرگە تامىزىپ الادى. سول جىننىڭ قانىنان جاقۇت تاستارى پايدا بولىپتى- مىس. ەندى الەمگە بەلگىلى لاعىل تاستاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى ول - اقساق تەمىردىڭ لاعىل تاسى. لاعىلدى ارتىق كورگەن تەمىرلان ونى اق شالماسىنىڭ ماڭدايىنا قاداپ، قۇلاعىنا سۇلۋدىڭ ەرىنى ءتارىزدى لاعىلدى تاعىپ جۇرگەن ەكەن. اقساق تەمىردەن كەيىن بۇل لاعىل ونىڭ بالاسىنا ميراس بولىپ، ودان كەيىن ۇلىقبەكتىڭ قۇزىرىنا وتەدى. ۇلىقبەك ءوز بالاسىنىڭ قولىنان قازا تاۋىپ، تاس كەلەسى يەسىن ىزدەيدى. بۇل تاستىڭ دا قارعىسى بار دەپ ەسەپتەلگەن. كەيىن دۇنيەنى كەزگەن بۇل تەمىرلان لاعىلى اعىلشىن پاتشايىمى ۆيكتوريانىڭ قازىناسىنا تۇسەدى. ال ودان كەيىن جوعالىپ كەتكەن دەلىنەدى. «موناماح پاتشانىڭ ءتاجى» دەگەن ۇعىم بار. ول ءتاجدى ەكىنىڭ ءبىرى باسىنا كيە الماسا كەرەك. سول ءتاجدىڭ باسىم بولىگىن وسى لاعىل تاستارى ساندەگەن. مىنە، اسىل تاستاردىڭ تامىرى بولماسا دا، تاعدىرى بارى، ول تاعدىردىڭ قارعىسى بارى، ول قارعىستىڭ موناماح تاجىندەي اۋىرلىعى بارى كورىندى. كوزدىڭ قۇرتى.
ەرلان توسباي ۇلى
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى