ابدەن مۇمكىن. كوپتەگەن استروفيزيكتەر وسى دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ، كوكتە ايدىڭ پايدا بولۋى جەر وربيتاسىنداعى تىرشىلىكتى تۇگەل جالماعان توپان سۋعا اكەپ سوقتىرعان دەپ ەسەپتەيدى. ەجەلگى مايا ۇندىستەرى سالعان سۋرەتتەردە ايدان جەرگە ءتۇسىپ جاتقان قۇدايلار بەينەلەنگەن. سوعان قاراعاندا، اي بىزدەن 400 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىققا وسىدان 10-12 مىڭ جىل بۇرىن عارىشتان جىلجىپ كەلگەن بولۋى مۇمكىن.
عالىمدار ايدىڭ جاسىن 4،5 ميلليارد جىل دەپ ەسەپتەيدى. ياعني جەرمەن ءبىر مەزگىلدە پايدا بولعان دەۋگە بولادى. ءبىزدى قىزىقتىرىپ وتىرعانى - ايدىڭ جاسى ەمەس، ونداعى قۇپيا تىرشىلىك. ايدا تىرشىلىك جوعى بەلگىلى بولعانمەن، زوند ارقىلى تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەردى تەكسەرۋ مەن تەلەسكوپ ارقىلى باقىلاۋدى زەرتتەگەندە، عالىمداردى قاتتى تاڭعالدىرىپ وتىرعان جايلار جەتىپ ارتىلادى. ءتىپتى ايدىڭ قاراڭعى بەتىنەن ءتۇرلى جارىقتار مەن ءوزىمىز تۇرىپ جاتقان قالاعا ۇقساس سۇلبا-سىزىقتار، ۇشاتىن تاباقشاعا ۇقساس اپپاراتتار انىق بايقالعان. ا ق ش-تىڭ اي باعدارلاماسى - «رەيندجەر»، «سەرۆەيتور»، «وربيتەر»، «اپوللون» تۇسىرگەن 150 مىڭنان اسا فوتوسۋرەتكە قاراعاندا، اي بەتىندە جات جەرلىك وركەنيەتتىڭ قۇپيا بازازى بار: كەن وندىرەتىن ماشينالار مەن كورابلدەردىڭ ءىزى سايراپ جاتقانعا ۇقسايدى. ايعا تۇڭعىش قونعان «اپوللون - 8» كورابلىندەگى استروناۆتار وزدەرىنەن بۇرىن ايدا بىرەۋلەردىڭ بولىپ كەتكەنىنە قاتتى تاڭعالعانى بەلگىلى. ءتىپتى ولار تاباقشاعا ۇقسايتىن جات عالامشارلىق كورابلدەردى ءوز كوزدەرىمەن كورگەن. ءبىراق سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الۋعا الگىلەر ەشقانداي مۇمكىندىك بەرمەگەن. ايدىڭ ارعى بەتىنەن ب ۇ ت (بەلگىسىز ۇشاتىن تاباقشا) اسا قۋاتتى جارىق پەن قاتتى دىبىس جىبەرگەن، ناتيجەسىندە استروناۆتاردىڭ قۇلاعى قاتتى اۋىرعان. ايعا تۇڭعىش قادام باسقان نيل ارمسترونگ ءبىر سۇحباتىندا «بىزگە ولار اي بەتى بوس ەمەس ەكەنىن ەسكەرتكەندەي بولدى» دەگەن-دى. سوعان قاراعاندا، ايدى ۇشقىش تاباقشاداعىلار مەكەن ەتىپ، جۇمىس ىستەيتىن سياقتى. 1996- جىلى ناۋرىز ايىندا ناسا-نىڭ (ا ق ش-تىڭ عارىش اگەنتتىگى) بۇرىنعى قىزمەتكەرلەرى باسپاءسوز كونفەرەنسياسىن وتكىزىپ، ايدا تابيعي فاكتور دەۋگە كەلمەيتىن وبيەكتىلەر مەن قۇبىلىستار بار ەكەنىن مويىنداعان بولاتىن. ناسا بۇگىندە بۇل اقپاراتتاردى جۇرتتان جاسىرىن ۇستاپ وتىر دەۋگە بولادى.
ايداعى فاشيستىك سۆاستيكا
گەرمانيا كونسترۋكتورلارى وتكەن عاسىردىڭ 30-40- جىلدارى ۇشاتىن اپپاراتتار ويلاپ تابۋمەن اينالىسقانى بەلگىلى. تاباقشاعا ۇقساس ۇشاتىن اپپاراتتاردى ادامداردىڭ ەڭ العاش كورگەنى - 1942- جىل. بەلگىسىز اپپاراتتىڭ ارتىنا ۇلكەن جارىق قالدىرىپ، قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا كوككە ءسىڭىپ كەتەتىندىگى سول كەزدە قۇجاتقا تىركەلگەن. 1950- جىلى ا ق ش ب ۇ ت-قا قاتىستى س ر ۋ-دىڭ مۇراعاتىن بۇركەمەلەدى. وسىدان كەيىن ۇشىپ جۇرگەن اپپاراتتاردىڭ كوبىسى سوعىس كەزىندە يتاليا مەن گەرمانيادا نەمىستەردىڭ قولىمەن جاسالعان دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن نەمىستىڭ كونسترۋكتور عالىمى رۋدولف شريۆەر كەزىندە ۇشاتىن تاباقشاعا ۇقساس قۇپيا قارۋ جاساۋعا اتسالىسقانىن مالىمدەدى. گيتلەرلىك گەرمانيادا جاسالعان وسىنداي ءبىر اپپاراتتىڭ سىناقتان وتكەنى تىركەلگەن. سىناقشى-ۇشقىش 3 مينۋتتىڭ ىشىندە 15000 مەتر بيىكتىككە كوتەرىلىپ، ساعاتىنا 2200 شاقىرىم جىلدامدىقپەن كولبەي ۇشقان. بۇل اپپارات اۋادا قالىقتاپ تۇرا الاتىن بولعان جانە كەز كەلگەن باعىتقا بۇرىلماي-اق ۇشا بەرگەن. قونعاندا دا سولاي. ءبىراق بۇل كەزدە سوعىس ءبىتىپ قالادى دا، الگى اپپارات بۇيرىق بويىنشا جويىلىپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا گەرمانيانىڭ وربيتانى باعىندىرۋ باعدارلاماسىنا حانس كامملەر جەتەكشىلىك ەتكەنى بەلگىلى. وسى كامملەر ءوزىنىڭ كومانداسىمەن بىرگە سوعىس اياقتالار الدىندا ءىز-تۇسسىز جوعالىپ كەتكەن. بىلتىر استرونومداردى ايران-اسىر ەتكەن وقيعا تىركەلدى. ايدىڭ ارعى بەتىنەن زوند ارقىلى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەن فاشيستىك سۆاستيكانىڭ بەلگىسى جارق ەتىپ كورىندى. بۇل نە، گيتلەرلىك گەرمانيا ۇلتشىلدارى 1945- جىلى ايعا قاشىپ بارعان با، الدە جاتجەرلىك پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ قالدىرعان بەلگىسى مە؟ رەسمي ورىندار مۇنى ءتۇسىندىرىپ بەرە المادى. وقىمىستىلار دا تىعىرىققا تىرەلدى. قىزىل عالامشاردان مىسىرداعىداي پيراميدالار تابىلعانى سياقتى، ايداعى سۆاستيكا دا قۇپيا كۇيىندە قالدى.
ۇشاتىن تاباقشامەن بايلانىس نەمەسە ايداعى اتوم بومباسى
جەرگە الىپ كومەتانىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانى 2010- جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اشىلعان بولاتىن. وسىعان وراي جاقىندا لاتىن امەريكاسىنداعى استرونوميالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى توسكانو دەگەن بايانداما جاسادى. كومەتانىڭ سۋرەتىن تىڭعىلىقتى زەرتتەي كەلە، ول ونىڭ ارتىنان قوس سيليندردىڭ (عارىشتىق كورابلدىڭ) ۇشىپ كەلە جاتقانىن بايقاعان. جەردەن 60 ميلليون شاقىرىم جەردە زىمىراپ كەلە جاتقان ۇشاتىن تاباقشا 2011- جىلى 10- قىركۇيەكتە جەرگە جەتەدى دەلىنۋدە. ارگەنتينالىق استرونومنىڭ ايتۋىنشا، الىپ ب ۇ ت جەردەگىلەردىڭ كوزىنەن تاسا بولۋ ءۇشىن ەلينا دەگەن كومەتانى قالقان تۇتىپ كەلەدى ەكەن. ءسويتىپ، جەردەگىلەر عارىشتان كەلگەندەرمەن تۇڭعىش رەت بەتپە-بەت كەلەدى-مىس. كىم ءبىلىپتى؟..
كەيبىر وقىمىستىلار «مايالىقتاردىڭ جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋىنە جات عالامشاردان كەلگەندەر سەبەپ بولۋى مۇمكىن» دەسەدى. ماسەلەن، ءيت تۇمسىعى باتپايتىن جۋنگليدە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان ەجەلگى ءۇندىس حرامدارىنىڭ بەرىكتىگى سونشالىق، ولاردى ۇشاتىن اپپاراتتار قوناتىن الاڭشاعا ۇقساتۋعا بولادى. ال وندا بەينەلەنگەن عارىشتىق كورابلدەر كادىمگى كوزىمىز ۇيرەگەن ۇشاتىن تاباقشالاردان ەشقانداي اينىمايدى. ءدال وسىنداي كارتينالاردى ءالى كۇنگە كىم تۇرعىزعانى جۇمباق بولىپ وتىرعان مىسىر پيراميدالارىنان دا ۇشىراتۋعا بولادى. سونىمەن، بوگدە عالامشارلىقتارمەن بايلانىس قاشان ورنايدى؟ جەردەن جىبەرىلگەن سيگنالدى بوگدە پلانەتا قابىلدادى دەيىك. ولاردىڭ راديوحابارىن جەردەگىلەر تۇسىنە الا ما؟ ولاردىڭ ءتىلىن بىلمەيمىز عوي! باقىتىمىزعا قاراي، عارىشتىڭ ءتىلى - زاڭدارى ون سەگىز مىڭ عالامعا ورتاق ماتەماتيكانىڭ ءتىلى. سوندىقتان ماماندار سيگنالداردىڭ كومەگىمەن الىستاعى وركەنيەتكە جەكەلەگەن حابارلاما جىبەرۋگە نەمەسە كەسكىندەمە تۇزۋگە ابدەن بولاتىنىن ايتادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە وزگە وركەنيەتتىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىندەي جاعداي تۋۋى ابدەن مۇمكىن. سوڭعى ۋاقىتتا ماتەماتيكالىق لينگۆيستيكا جىلدام قارقىنمەن دامۋدا. ە ۆ م-نىڭ كومەگىمەن ەجەلگى مايالاردىڭ ۇزاق جىلدار بويى ءتۇسىنۋ مۇمكىن بولماي كەلگەن قولجازباسىن دا وقىعان جوقپىز با؟ ەندەشە، ۇشاتىن تاباقشاداعىلارمەن دە ءتۇسىنىسۋ مۇمكىندىگى تۋار. دەگەنمەن ول ءبىز ويلاعانداي تەز بولا قالماق ەمەس. ءبىزدىڭ گالاكتيكادا 10 وركەنيەتتىڭ بار ەكەنى راس بولسا، وندا ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن اراقاشىقتىعى 25 مىڭ جارىق جىلىن قۇراۋى ءتيىس ەكەن. ۋاقىتىندا جەردەن تىس وركەنيەتتى ىزدەۋ ماقساتىندا بولعان كەڭەستىك-امەريكالىق باسقوسۋلاردىڭ بىرىندە اكادەميك ساحاروۆ جەردەن تىس وركەنيەت يەلەرى - جات پلانەتالىقتارمەن بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن كۇن جۇيەسىنىڭ شەگىندە تەرمو يادرولىق بومبا جارۋ قاجە-تىن ايتىپتى. بۇل جوبا بويىنشا بومبا عارىشتا 13-14 ميلليارد شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىن ۇشۋى ءتيىس ەكەن. تەرمو يادرولىق بومبانىڭ سالماعى - 3-5 توننا. قىزىل عالامشار مەن ۆەنەراعا اتتاندىرىلعان سپۋتنيكتەردىڭ سالماعى دا شامامەن وسىنداي. عارىشتىق تەحنيكا ينجەنەرلەرىنىڭ پىكىرىنشە، راكەتا تاسىعىش ارقىلى بومبانى عارىشقا جەتكىزۋ پالەندەي پروبلەما تۋدىرمايدى. تەك ول ءۇشىن اپپاراتتىڭ جەردىڭ تارتىلىس كۇشىن جەڭىپ، الىس عارىشقا اتتانۋى ءۇشىن سەكۋندىنا 11،2 شاقىرىمدى باعىندىراتىن عارىشتىق جىلدامدىققا يە بولۋى قاجەت. وسىنداي جىلدامدىقتىڭ وزىندە كۇن جۇيەسىنىڭ شەكاراسىنا تەك 40 جىلدا عانا جەتۋگە بولادى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە جەردەن كۇن جۇيەسىنىڭ شەگىنە راديو سيگنالدىڭ جەتۋىنىڭ ءوزى ۇزاق ۋاقىتتى الادى.
قۇپيا ۇكىمەتتىڭ ۇشاتىن تاباقشامەن بايلانىسى
ا ق ش پرەزيدەنتى دجون كەننەديدىڭ كىسى قولىنان بولعان ءولىمى ХХ عاسىردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقي-تاقي شەشىلمەگەن قۇپياسى. ونى ولتىرگەن جالعىزباستى مانياك لي حارۆي وسۆالد دەلىنگەنمەن، وعان ەشكىم دە سەنبەيدى. امەريكالىقتاردىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى كەننەديدىڭ قۇپيا ۇكىمەتتىڭ (س ر ۋ-دىڭ قاتىسۋىمەن) قۇربانى بولعانىنا سەنىمدى. ا ق ش-تىڭ اسكەري-تەڭىز بارلاۋىنىڭ بۇرىنعى وفيسەرى ۋيليام كۋپەر «كەننەديدىڭ ولىمىنە ەڭ باستى سەبەپ، ونىڭ ا ق ش-تى باسقاراتىن ەليتانىڭ عارىشتان كەلەتىن قوناقتارمەن بايلانىسىنىڭ قۇپياسىن قولعا تۇسىرگەنىندە» دەگەن-دى. كەننەدي وسى ارقىلى ەليتانىڭ عارىشتىق جوبامەن بايلانىستى ەسىرتكى بيزنەسىنە تىيىم سالماق بولعانعا ۇقسايدى. ۋ. كۋپەر دج. كەننەديدىڭ 1963- جىلى كولۋمب ۋنيۆەرسيتەتىندە ولەرىنەن توعىز كۇن بۇرىن سويلەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرەدى. وندا ول: «پرەزيدەنتتىك پوست امەريكا حالقىنا قارسى كەلىسىمدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن پايدالانىلعان، مەن بۇل جاعداي جونىندە ازاماتتاردىڭ كوزىن اشقىم كەلەدى» دەگەن. شىنىندا، دج. كەننەدي ءوز حالقىنا نە ايتپاق بولدى ەكەن؟ جەر گەو فيزيكاسى بويىنشا بەلگىلى مامان، ۇزاق جىل بويى ب ۇ ت (بەيمالىم ۇشاتىن تاباقشا) فەنومەنىمەن اينالىسقان امەريكالىق عالىم گوردون-مايكل سكالليون وسى كۇنگە دەيىن تىركەلگەن بەيمالىم ۇشاتىن تاباقشالاردىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى جەردەگىلەرگە، ياعني جات پلانەتالىق تەحنولوگيانى مەڭگەرىپ العان قۇپيا ۇكىمەتكە تيەسىلى ەكەنىن ايتادى. ال قۇپيا ۇيىمنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ دالەلدەۋىنشە، بۇل ۇيىمنىڭ كەيبىرەۋى مىڭ جىل بويى ادامزات پەن باسقا عارىشتىق وركەنيەت اراسىندا سانالى تۇردە دەلدالدىق قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ەگەر بۇل شىندىق بولسا، ادامزاتتىڭ (قۇپيا ۇكىمەتتىڭ) جات پلانەتالىقتارمەن بايلانىسى تۋرالى اقپاراتتىڭ وسى كۇنگە دەيىن جاسىرىن ۇستالىپ وتىرىلعانى تۇسىنىكتى دەۋگە بولادى. شىنىمەن دە، كوزگە كورىنبەيتىن ۇكىمەت عارىشتىق وركەنيەتكە بايلانىستى قۇپيا ساياسات ۇستانىپ وتىر ما؟ پروفەسسور لوۋرەنس مەرريكتىڭ ايتۋىنشا، «كەننەديدەن سوڭ ا ق ش-تىڭ بىردە-ءبىر پرەزيدەنتى امەريكالىقتارعا ب ۇ ت تۋراسىنداعى شىندىقتى ايتۋعا باتىلدىق جيناي العان جوق». 1963- جىلى-اق ايتىلۋعا ءتيىس بولعان شىندىق تۋراسىندا ХХI عاسىردا بيلل كلينتون دا، دج. بۋش تا، قازىرگى وباما دا اۋىز اشا المادى. سەبەبى تۇسىنىكتى، بۇلاردىڭ ءبارى قۇپيا ۇكىمەتتىڭ ءوز قولىمەن قويعان ادامدارى ەمەس پە؟!.
تورەعالي تاشەنوۆ
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011