بۇرىنعى گ د ر تۇرعىنى، ەندىگى ف ر گ ازاماتى بولعان ءبىر نەمىس سوعىس كەزىندە ليۋفتۆافتا قىزمەت ەتىپ ءجۇرىپ، 1943- جىلى-اق عارىشقا راكەتا ارقىلى كوتەرىلگەنىن جاريالادى. سول-اق ەكەن، ونى پسيحاتريالىق اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ، ۇزاق ۋاقىت بوساتپايدى. ەڭ قىزىعى، كوپ ۇزاماي ءۇشىنشى رەيح ەكيپاجىنىڭ جەردى اينالا ۇشقانى مەن نەمىستەردىڭ سوعىس قايناپ جاتقاندا ايعا قونعانى تۋراسىندا جاريالانىم پايدا بولدى.
ال 1990- جىلى 2- ساۋىردە امەريكالىق «دجورنال» باسىلىمى جەرگە ءۇش نەمىس عارىشكەرىنىڭ... 47 جىلدان كەيىن ورالعانىن جاريالادى. ن ا س ا ساراپشىلارىنىڭ دەرەگىنە سىلتەمە جاساعان الگى امەريكالىق باسىلىم ءۇش نەمىس عارىشكەرىنىڭ جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ەشقانداي قارتايماعانىن حابارلادى. ەكيپاجعا ۇشقىشتاردى گيتلەردىڭ ءوزى شەرتىپ ءجۇرىپ تاڭداعان ەكەن. گەرمانيانىڭ سولتۇستىگىندەگى قۇپيا بازادان اتتاناردا اتالعان ۇشتىك فيۋرەردەن ۇلت ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەندەرىنە راقمەت ايتقان تەلەگرامما الىپتى. تەلەگراممانى وزدەرىمەن بىرگە وربيتاعا الىپ ۇشقان.
ءدال وسىنداي اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ك س ر و-نىڭ عارىش ساپارىنا قاتىستى 1960- جىلدارى باتىس باسپاسوزىندە ءبىراز گۋلەگەن. ياعني يۋري گاگارين امان ورالعانعا دەيىن ەڭ از دەگەندە 11 كەڭەستىك ۇشقىشتىڭ قۇربان بولعانى ايتىلادى. اتتارىن اتاساق، ولاردىڭ اراسىندا سىناقشى-ۇشقىشتار الەكسەي لەدوۆسكي، تەرەنتين شيبورين مەن اندرەي ميتكوۆ، سونداي-اق 1959- جىلى ماۋسىم ايىندا راكەتالىق ۇشاعى اپاتقا ۇشىراعان ماريا گروموۆا بار.
بۇل تۋراسىندا چەحوسلوۆاكيا كوممۋنيستىك پارتياسى و ك-نىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى 1959- جىلى جەلتوقسان ايىندا يتاليادا بولعاندا، كەڭەس وداعىنىڭ 1957- جىلدان باستالعان بىرنەشە عارىشتىق اپاتتارى تۋراسىندا جولداستارىنا ايتقان، حابار سودان تاراپ كەتكەن.
الەكسەي لەدوۆسكي 1957- جىلى 1- قاراشادا، شيبورين - 1958- جىلى 1- اقپاندا، ميتكوۆ - 1959- جىلى 1- قاڭتاردا، گروموۆا - 1959- جىلى 1- ماۋسىمدا وپات بولعان كورىنەدى. اقىرىندا، 2001- جىلى گاگاريننىڭ عارىشقا ۇشۋىنىڭ 40 جىلدىعىندا و ك ب-456 قۇپيا بازاسىنىڭ بۇرىنعى ينجەنەرى ميحايل رۋدەنكو «ينتەرفاكسكە» جوعارىداعى ادامداردىڭ قايتىس بولعانى تۋراسىندا كەزىندە ءوزىنىڭ دە ەستىگەنى جونىندە سۇحبات بەردى.
1960- جىلى كەڭەستىك سپۋتنيك ۇشقاندا، باتىستىق ب ا ق بۇل شىن مانىندە، ۇشقىشى بار كورابل، بورتىندا ۇشقىش ۆلاديمير زاۆودوۆسكي بار ەكەنىن حابارلاعان. عارىشكەرلەر يۆان كاچۋر مەن پەتر دولگوۆ 1960- جىلى ءبىرى 27- قىركۇيەكتە، ءبىرى 11- قازاندا وربيتاعا كوتەرىلەردە «ولگەن». 1961- جىلى 4- اقپاندا ك س ر و-نىڭ كورابل ۇشىرعانى، بورتتا گەننادي ميحايلوۆ بولعانى، ونىڭ تەحنيكالىق اقاۋدان جەرگە ورالماي، وربيتادا بىرنەشە اپتا بويى قينالىپ، ولگەنى تۋراسىندا دا ايتىلادى.
بۇل جونىندە يتاليانىڭ راديوستانساسى عارىشتان تەلەمەتريكالىق راديوسيگنال اۋلاپ، كومەك سۇراعان ورىسشا سوزدەر ەستىگەنى دالەل رەتىندە كەلتىرىلەدى. بارىنەن دە اسىپ تۇسەتىن سەنساسيالىق مالىمەت گاگارينگە قاتىستى. ا ق ش-تىڭ «دەيلي ۋوركەر» دەگەن كوممۋنيستىك گازەتىنىڭ ماسكەۋدەگى ءتىلشىسى دەننيس وگدەن ادامنىڭ تۇڭعىش عارىشقا ۇشۋى ءساۋىردىڭ 12-ىندە ەمەس، 7- ساۋىردە بولعانىن جانە عارىشقا ۇشقان گاگارين ەمەس، اتاقتى اۆياكونسترۋكتوردىڭ ۇلى ۆلاديمير يليۋشين ەكەنىن گاگارين ۇشاردان ەكى كۇن بۇرىن حابارلاعان. كەلەسى كۇنى فرانسۋز جۋرناليسى ەدۋارد بروبوۆسكي ەلىنە بەلگىسىز ۇشقىشتىڭ ۆلاديمير يليۋشين ەكەنىن ماسكەۋدەن حابارلاعان. سونان سوڭ گاگارين ۇشقان، جۋرناليست بروبوۆسكي مۇنىڭ شىندىققا جاتپايتىنىن، ءساتسىز ۇشۋدى جاسىرعان مانەۆر ەكەنىن تاعى دا حابارلاعان. جەرگە قوناردا يليۋشينگە قولمەن باسقارۋعا تۋرا كەلىپتى، ال امالسىز قىتايعا بارىپ قونعاندا اۋىر جاراقاتتانعان ونىڭ ەسىن جيعىزۋ مۇمكىن بولماعان ءارى الەمتاپىرىق كەلبەتى جۇرتقا كورسەتەتىندەي كۇيدە بولماعان. سوندىقتان تۇڭعىش عارىشكەر رەتىندە اقسيا كۇلگەن كۇن كەلبەتتى گاگاريندى شۇعىل تۇردە كورسەتۋگە تۋرا كەلىپتى. گاگاريننىڭ ءولىمى وسى قۇپيانى اشپاۋ ءۇشىن قولدان جاسالعان دەلىنەدى.
جوعارىدا ايتقان فرانسۋز جۋرناليسى بروبوۆسكيدىڭ حابارىنا ت ا س س 1961- جىلى 1- مامىر كۇنى جاۋاپ بەرىپ، يليۋشيننىڭ گاگاريننەن بۇرىن ماس كولىك جۇرگىزۋشىنىڭ كەسىرىنەن كولىك اپاتىنا ۇشىراپ، قىتايدا ەمدەلىپ جاتقانىن حابارلاعان. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، اتاقتى ۇشقىش ءارى بەلگىلى كونسترۋكتوردىڭ ۇلىنىڭ نە سەبەپتى كەڭەستىك دارىگەرلەردى ەمەس، سول تۇستا ارتتا قالعان قىتاي دارىگەرلەرىن تاڭداعانى جونىندە ەشكىم ءلام-ميم دەمەگەن. ءالى كۇنگە مۇنى ەشكىم دۇرىستاپ تۇسىندىرگەن دە ەمەس. سوندىقتان دا جۇرت يليۋشيننىڭ امالسىز قىتايعا بارىپ قونعانىنا، قىتايلىقتاردىڭ ونى عارىش قۇپياسىن ءبىلۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت بوساتپاي قويعانىنا يلانادى.
1964- جىلى شىققان گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىندا ۆلاديمير يليۋشين پلانەتانىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى رەتىندە كورسەتىلگەن. ال 1999- جىلى ا ق ش وسى تاقىرىپتا زەرتتەۋ فيلمىن تۇسىرگەن. ال رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر الەكساندر جەلەزنياكوۆ پەن انتون پەرۆۋشين مۇراعاتتاعى قۇپيا قۇجاتتارعا سۇيەنە كەلە، مۇنىڭ ءبارى تاريحي شىندىققا ساي كەلمەيتىنىن ايتادى. ولاردىڭ دالەلدەۋىنشە، گاگارين ۇشقانعا دەيىن قايتىس بولعان جالعىز عارىشكەر ۆلاديمير بوندارەنكو ەكەن. ول 1961- جىلى 23- ناۋرىز كۇنى ۇشۋ كەزىندە ەمەس، سۋردوباروكامەراداعى ورتتەن ءولىپتى. دەگەنمەن «جەل تۇرماسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى». جوعارىداعى جايتتاردىڭ ءبارى «تەمىر شىمىلدىق» ارتىندا جاسىرۋلى جاتۋى ابدەن مۇمكىن.
ال ەندى بۇل ايتىلعاندارعا قارسى رەسەيلىك تاريحشىلار نە دەيدى ەكەن؟ ولاردىڭ ايتۋىنشا، ماسەلەن، لەدوۆسكيي، شيبورين مەن ميتكوۆتىڭ «ولگەنى» كاپۋستين يارداعى كابيناسىنا يتتەر ورنالاستىرىلعان Р -5А گەوفيزيكالىق راكەتاسىنىڭ ءساتسىز ۇشۋىمەن سايكەس كەلەدى. زاۆادوۆسكيدىڭ «ۇشقان» كۇنى جەرگە اۆتوماتتى تۇردە ءوزى قوناتىن ۇشقىشسىز كورابل ۇشىرعان كۇنمەن سايكەسەدى. سىناق ءساتسىز اياقتالعان.
ال كاچۋر مەن دولگوۆتىڭ «ولىمىنە» نيكيتا حرۋششەۆتىڭ ا ق ش ساپارى كەزىندە ايتەۋىر ءبىر وقيعانىڭ ورىن الاتىنى جونىندە تاقىلداپ ايتا بەرگەن كەڭەستىك ديپلوماتتار «كىنالى» ەكەن. ءبىراق شىن مانىندە، جالعىز سەنساسيا حرۋششەۆتىڭ ب ۇ ۇ مىنبەرىن باتەڭكەسىمەن توقپاقتاعانى بولىپتى.
سىناقشى ۇشقىش پەتر دولگوۆ 1960- جىلى ەمەس، 1962- جىلى 1- قاراشادا عارىشقا ۇشۋ كەزىندە ەمەس، پاراشيۋتتەن سەكىرۋ كەزىندە قازا تاۋىپتى. ال يليۋشيننىڭ بولسا، گاگارين ۇشار الدىندا كولىك اپاتىنا ۇشىراپ، گوسپيتالدان شىققان سوڭ، قىتايعا شىعىس مەديسيناسى بويىنشا ەم الۋعا بارعانىن ايتتىق. ونىڭ قىتايعا قونعانى جونىندەگى حابار سودان تاراپ كەتكەن دەلىنەدى.
يليۋشين 1959- جىلى اسكەري ۇشاقپەن 28 مىڭ 857 مەتر بيىكتىكتى باعىندىرىپ، الەمدىك رەكوردتى جاڭارتقانى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان ادام. ءوزى 2010- جىلى 1- ناۋرىز كۇنى 83 جاسىندا گەنەرال شەنىندە قايتىس بولدى. 1959- جىلى «وگونكا» جۋرنالىنىڭ مۇقاباسىنا بەس سىناقشى ۇشقىشتىڭ، ىشىندە كاچۋر، ميحايل مەن زاۆادوۆسكي بار، سۋرەتتەرى جاريالانادى. باتىس جۇرتى مۇنى بولاشاق عارىشكەرلەر دەپ قابىلدايدى دا، كەيىننەن اتتارى اتالماعاندىقتان، ءبارى دە ۇشۋ كەزىندە ولگەن دەپ ەسەپتەيدى. ال سۋرەتتەگى قالعان ەكى ادام - الەكسەي بەلوكونوۆ پەن الەكسەي گراچەۆ - گاگارين ۇشىپ كەلگەن سوڭ ولگەن. 1961 جىلى قىركۇيەك ايىندا ولار ەكى ادامدىق كورابلمەن ايدى اينالا ۇشۋى كەرەك بولعان، ءبىراق «تۇڭعيىق كوكتىڭ تەرەڭىنەن شىعا الماي قالعان». ايعا ۇشىپ بارىپ-قايتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تەحنيكا ول كەزدە ك س ر و-دا دا، ا ق ش-تا دا بولماعان. لەدوۆسكيي، شيبورين، ميتكوۆ پەن گروموۆانى ورىس تاريحشىلارى ويدان شىعارىلعان كەيىپكەرلەر دەپ قارايدى، سەبەبى ولاردى ومىردە بار ادامدار رەتىندە انىقتاۋ مۇمكىن بولماعان.
ال «ءىز-تۇسسىز جوعالىپ كەتكەن» عارىشكەرلەرگە كەلسەك، 1961- جىلى جازدا گريگوريي نەليۋبوۆ، ءيۆان انيكەيەۆ پەن ۆالەنتين فيلاتەۆتى اراق ءىشىپ، ماس كۇيدە توبەلەسكەندەرى ءۇشىن ارنايى ىرىكتەلگەن وتريادتان الاستاتۋ سەبەپ بولعان دەلىنەدى. جوعارىداعى ۇشەۋدىڭ ءبىرى - نەليۋبوۆ «گاگاريننىڭ ورنىنا ءوزى ۇشۋى ءتيىستى بولعانىن» جالپاق جۇرتقا جاريا ەتىپتى. وعان ەشكىم سەنبەگەن. وسىدان با ەكەن، ول 1966- جىلى پويىزدىڭ استىنا ءتۇسىپ ءولىپتى. كەيىنىرەك ك س ر و-دا نەليۋبوۆتىڭ بەلگىلى عارىشكەرلەرمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتى جاريالانعان. شەتەلدىكتەردىڭ «بۇل كىم جانە قايدا جوعالىپ كەتكەن؟» دەگەن سۇراعىنا ماردىمدى جاۋاپ بەرىلمەگەن. تاريحقا ۇڭىلسەك، ادامنىڭ عارىشقا تۇڭعىش ۇشۋى سياقتى تاريحي ساتتە گاگاريننىڭ سويلەيتىن ءسوز، ۇتقىر ءازىل دايىنداماعانى بىردەن اڭعارىلادى. 1961- جىلى 12- ءساۋىر كۇنى ماسكەۋلىك ۋاقىت بويىنشا 09: 07-دە «ۆوستوك-1» كورابلى عارىشقا كوتەرىلەردە، «گاگارين تەك قانا: «پوەحالي!» دەپ ايقايلايدى. سودان سوڭ ول ەشبىر قيىندىقسىز جەردى ءبىر رەت اينالا ۇشىپ، ساعات 11:00-گە جاقىن ساراتوۆ وبلىسىنىڭ سمەلوۆكا دەرەۆنياسىنىڭ قاسىنا قونادى. كەڭەس مەملەكەتىنىڭ باسشىسى نيكيتا حرۋششەۆ گاگاريننىڭ جەڭىسىن ساياسي ماقساتقا جاقسى پايدالانادى. ال شىن مانىندە، 1957- جىلعى سپۋتنيك ۇشىرىلعاننان كەيىن-اق ك س ر و-دا عارىشقا ادام ۇشىرۋ مۇمكىندىگى تولىق بولعان. ءبىراق الەم ادام قۇرباندىعىن مۇلدەم بىلمەۋى كەرەك دەگەن مىندەت قويىلعان. ماسەلەن، 1960- جىلى 23- شىلدەدە ۇشقىشسىز كورابلدىڭ اپاتقا ۇشىراعانى، سول جىلى 1- جەلتوقساندا ۇشقان كورابلدىڭ يتتەرمەن بىرگە اتموسفەرادا جانىپ كەتكەنى، تاعى ءبىر كورابلدىڭ ءۇش اپتادان سوڭ اپاتقا دۋشار بولعانى بەرتىندە عانا بەلگىلى بولدى.
بۇل كەزدە گاگاريننىڭ ۇشۋىنا بىرنەشە اي عانا قالعان ەدى... ال گاگارين ۇشپاس بۇرىن 1960- جىلى 28- قاراشا كۇنى يتالياندىقتاردىڭ عارىشتان SOS اۋلاپ، كومەك سۇراعان ورىس سوزدەرىن ەستىگەنىن جوعارىدا ايتتىق. ەكىنشى رەت 1961- جىلى 2- اقپاندا يتالياندىقتار عارىشتان ادامنىڭ ءالسىز جۇرەك سوعىسىن تىركەگەن. سوعان قاراعاندا، ورىس ۇشقىشى عارىشتا ەكى اي بويىنا قينالىپ، ولگەن دەلىنەدى. گاگارين ۇشىپ كەلگەن سوڭ، 1961- جىلدىڭ 17- مامىرى كۇنى يتالياندىقتار عارىشتان جەر ستانساسىمەن سويلەسكەن ايەل داۋىسىن تىركەگەن. ورىسشا ايتىلعان سوزدەردەن كورابلدىڭ جىلۋقورعانىشىن جوعالتقانى مەن جانىپ جاتقانى بەلگىلى بولعان. ورىسشا ايتىلعان بۇل جازبانى قازىر ينتەرنەتتەن دە ەستۋگە بولادى. ەستىگەن ساتتە بويىڭىزدى قورقىنىشتى ۇرەي بيلەيتىنىن ەسكەرتىپ قويالىق. وسى وقيعادان كەيىن، 1961- جىلدىڭ 23- مامىرى كۇنى كەڭەستىك ت ا س س اگەنتتىگى اتموسفەرانىڭ قالىڭ قاباتىندا الىپ اۆتوماتتى سپۋتنيكتىڭ جانىپ كەتكەنىن حابارلاعان. نە دەسەك تە، ك س ر و-نىڭ عارىشقا بايلانىستى قۇپياسى جەتەرلىك. ول قۇپيانىڭ جۋىق ارادا اشىلار-اشىلماسى ءال-ءازىر بەلگىسىز.
تورەعالي تاشەنوۆ
(«ايقىن» گازەتى، 6- قاڭتار. 2011 - جىل)