سەبەبى قىتايدىڭ 1966-1976 -جىلدار ارالعىنداعى مادەنيەت زور توڭكەرىسى تۇسىندا زارداپ شەگىپ، ونىڭ سالقىنى ەلىمىزگە دە جەتىپ، لايىقتى باعاسىن الا الماي جۇرگەن اعارتۋشىنىڭ قىتايداعى جىلدارى قازاق وقىرماندارى ءۇشىن دە بەيمالىم ەدى.
شىڭجاڭدا قازاقتارىنىڭ عانا ەمەس، كۇللى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ورنى بار قالامگەردىڭ ءبىرى - جۇسىپبەك قوجا شايحسلام ۇلى. ول ءوزىنىڭ عاسىرعا تاياۋ عۇمىرىندا ارتىنا مول مۇرا، وشپەس ەڭبەك قالدىرىپ كەتتى. عۇلاما اقىننىڭ جازعان جىرلارى، جيناعان فولكلورلىق دۇنيەلەرى باسىلىپ تا، قولجازبا كۇيىندە دە جالپاق قازاق دالاسىنا كەڭىنەن تارالىپ، قازاق حالقىنىڭ رۋحاني وسۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتكەنى بەلگىلى.
اقىن جۇسىپبەك قوجا شايحىسلام ۇلى اتا جۇرتىندا ءبىلىم الىپ، ولەڭ-جىر جازىپ، حالىق قازىناسىن جيناپ، جۇرتقا يماندىلىق وقۋلارىن ورىستەتۋمەن ءبىراز عۇمىرىن وتكىزگەن. وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى دۇربەلەڭىندە قىتاي اسىپ قونىستانادى. الايدا اقىننىڭ سول 1916 -جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىمەن نەندەي قاتىسى بار ەكەندىگى جونىندە ناقتى، نانىمدى دەرەك جوق. ءبىزدىڭ مولشەرلەۋىمىزشە، سول تۇستا اقىن ءدىندى، يماندىلىقتى جاپپاي ناسيحاتتاپ، جۇرتتى ورىستىڭ وتارشىل ساياساتىنا قارسى تۇرۋعا ۇگىتتەپ جۇرگەندىكتەن، ورىس وتارشىلدارىنان وزىنە كەلەتىن قاۋىپ-قاتەردى كۇن ىلگەرى سەزىپ، ورىستىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراعان ەلمەن بىرگە قىتاي اسقان بولۋى مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا اقىننىڭ تۋرا 1916 -جىلى قىتاي اسىپ قونىستانۋى جايدان-جاي ەمەس.
- وسى جەردە قازاق ەلىنىڭ ەكىگە جارىلعان تاريحىنا قىسقاشا توقتالىپ وتەسىز با؟
- قازاق- قىتاي شەكاراسى - قازاق حالقىنىڭ ەركىنەن تىس بوداندىققا ءبىرجولا مويىنسۇنعاننان كەيىن قازاق دالاسىنىڭ شىعىس جاعىن قىتايلار، باتىس جانە سولتۇستىگىن اق پاتشا جايلاعان 1864 -جىلى رەسەي پاتشاسى مەن چين ديناستياسىنىڭ بەلگىلەگەن سىزىعى. سول جەردى ىقىلىم زاماننان مەكەن ەتكەن قازاعىمەن ەسەپتەسپەگەنى سونشالىق ءبىر ادامنىڭ قىستاۋى-قىتايدا، كوكتەۋى- شەكارانىڭ ەكىنشى جاعىندا قالىپ قويدى. ۇزاتقان قىزى ارعى بەتتە، اتا-ەنەسى بەرگى بەتتە باز كەشتى. 1917 -جىلى بيلىككە كەلگەن كەڭەس وداعى سول شەكارا زاڭدى دەپ ەسەپتەدى. ءبىراق شەكارا دەگەن اتى بولماسا ەكى جاقتاعى قازاقتاردىڭ بارىس-كەلىسى ۇزىلمەگەن ەدى. تەك 1949 -جىلى ق ح ر قۇرىلىپ ىرگەسىن مىقتاپ بەكىتىپ الدى.
ال قىتايداعى قازاقتار اراسىندا جيىرما جىلدىق عۇمىرىن وتكىزگەن جۇسىپبەك قوجا شايحىسلام ۇلى، وندا دا قىرۋار ادەبي شىعارمالار جازىپ، قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاسىپ قانا قويماستان، مەكتەپ اشىپ، حالىقتىڭ ساۋاتىن، مادەني ماعلۇماتىن وسىرۋگە دە زور ەڭبەك ءسىڭىردى. سوندىقتان دا جۇسىپبەك اقىندى «قازاق اقىنى، قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋشى، باستىرىپ تاراتۋشى، ناسيحاتتاۋشى» دەۋمەن عانا شەكتەلمەي، ەڭ باستىسى، ونىڭ قىتاي قازاقتارى ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى، ۇلى اعارتۋشى ەكەنىن تۇراقتاندىرۋىمىز كەرەك.
قازاقستاننان قىتايعا اسىپ بارىپ، بۇگىنگى ش ۇ ا ءو- نىڭ تەكەس اۋدانىندا وتكىزگەن جيىرما جىلىن جۇسىپبەك قوجا نەگىزىنەن اعارتۋشىلىق-ۇستازدىق جۇمىسقا سارپ ەتكەنى جاقسى دالەل. ماسەلەن، 1920 -جىلداردىڭ باسىندا بۇگىنگى قىتايدىڭ تەكەس اۋدانىنا قاراستى شيلىوزەك اۋىلىنان ناقىسبەك اقالاقشى (بولىس) جاڭاشا ءھام ءدىني ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ سالدىرادى. وسى مەكتەپكە جۇسىپبەك قوجانى ءمۇدىر (مەڭگەرۋشى) ەتىپ تاعايىندايدى. ءسويتىپ اقىن جاسىنىڭ ۇلعايىپ قالعاندىعىنا قاراماستان، بالا وقىتىپ، شاكىرت تاربيەلەۋ ىسىمەن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن شۇعىلدانادى. بۇگىندە سول تەكەس (بۇرىنعى قىزىلكۇرە) اۋدانى وڭىرىنەن جۇسىپبەك قوجانىڭ الدىن كورىپ، ودان ءتالىم العان قوجانازار، ءسودي، بولاتباي، ادىلبەك سىندى وتە ساۋاتتى بىلگىر موللالاردى كەزىكتىرۋىمىزگە بولادى. اسىرەسە، ۇستازىنىڭ جولىن قۋىپ، بالا كۇنىنەن ولەڭ قۇمار بولعان ءسادي قارت ءوزىنىڭ جۇسىپبەك قوجانى ەسكە الىپ جازعان ءبىر ولەڭىندە:
وقىپ ەم جۇسىپبەكتەن جاس كەزىمدە،
شال بولدىم اپپاق قۋداي وسى كۇندە.
ەسىمنەن تالاي سوزدەر قالدى شىعىپ،
بار ەدى تاعىلىمى كوڭىلىمدە، - دەپ تولعايدى.
حالقى اقىنىن دا بولىسىن دا قۇرمەتتەپ ولگەننەن كەيىن باسىنا كۇمبەز ورناتقان. الايدا مادەني توڭكەرىستىڭ كەزىندە ەكى كۇمبەزدى دە شاعىپ، كەسەگىن وت جاعاتىن وشاققا قالاعان. كەيىننەن جۇسىپبەك قوجا 1980 -جىلى «حالىق اقىنى، اعارتۋشى» رەتىندە اقتالىپ شىعارمالارى جيناستىرىلا باستادى. مۇراسى كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. تەكەس اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ جاۋاپتىلارى، قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ جانكۇيەرلەرى - اقىن دۇيسەنبەك تۇرلىقوجا ۇلى، فولكلوريست- عالىم ابلەز ءشارىپوۆ، ءانشى- سازگەر داۋلەت مازاق ۇلى قاتارلى ازاماتتار عۇلاما اقىن جۇسىپبەك شايحىسلام ۇلىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش ورناتتى. قازىرگى كۇنى مادەني مۇرا رەتىندە مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىندى.
- اقىن ج. شايحسلام ۇلى حالىققا پايدالى دەپ بىلگەن جۇمىستىڭ بارىمەن شۇعىلدانعان سىڭايلى. بۇل رەتتە ونىڭ اراب، پارسى ەلدەرىنىڭ ەمشىلىك ونەرىن قازاقتىن حالىق ەمشىلىگىمەن ۇشتاستىرا پايدالانعانىن، سول ارقىلى تۋعان حالقىنىڭ جان ساۋلىعىنىڭ عانا ەمەس، دەنساۋلىعىنىڭ دا اقاۋسىز بولۋىنا ءوز دەڭگەيىندە تەر توككەنىن اتاپ ايتقان ورىندى سياقتى.
- اۋىل ادامدارىندا ءجيى كەزدەسەتىن جەلقۇز سىرقاتتارىن ول كىسى ءوزى ازىرلەگەن ءشوپ دارىلەرىمەن ەمدەيتىن بولعان. ءتىپتى جاڭاشا ەمحاناسى بولماعان تەكەس وڭىرىندە جۇكەڭ ىلعي دا كوكتەمگى مەزگىلدە بالالارعا شەشەك سۋىن ەگۋ جۇمىسىمەن دە شۇعىلدانىپتى. قىتايدىڭ وتارشىلدىق ەزگىسى استىندا ەمدەۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ ىستەرى دەگەندى مۇلدە يگىلىكتەنىپ كورمەگەن ونداعى قانداستارىمىز ءۇشىن شايحىسلام ۇلىنىڭ بۇل ىستەرى ولاردى توزاق وتىنان قۇتقارعانداي شاپاعاتتى شارۋا ەدى. ويتكەنى «ءتانى ساۋدىڭ - جانى ساۋ» دەمەي مە دانا حالقىمىز.
بۇدان باسقا اقىن عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن دە ءوز دەڭگەيىندە كىرىسە اينالىسىپ، اينالاسىنداعى جۇرتتى عىلىم-بىلىمگە جەتەلەپ وتىرعان. سونىمەن قاتار اقىن تاريحتى زەرتتەۋ مەن اۋدارما جاعىندا قىرۋار جۇمىس اتقارعان ەكەن. وكىنىشتىسى قىتايداعى «مادەني توڭكەرىستىڭ» تۇسىندا ونىڭ ءبارى حوڭ-ۋەيبيندەر تاراپىنان وتقا جاعىلىپ كەتتى. دەي تۇرعانمەن، داتكە قۋات ەتەرلىك نارسە، ەل ىشىندەگى كەيبىر ۇقىپتى ادامداردىن جانكۇيەرلىگىنىڭ ارقاسىندا جۇسىپبەك اۋدارعان قۇراننىڭ قازاقشاسى، سونداي-اق ۇلى ءجۇز تايپالارىنىڭ تاريحي شەجىرەسى ساقتالىپ قالعان. بۇل جادىگەرلەر بۇگىندە ق ح ر، ىلە، تەكەس اۋدانىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە ساقتاۋلى ءتۇر. بۇنىڭ ءبارىن ايتىپ، تەرىپ جازىپ وتىرعانداعى ماقساتىمىز جۇسەكەڭنىڭ عۇلاما اقىن ەكەندىگىن بۇگىنگى ۇرپاققا دالەل دايەگىمەن كورسەتۋ. بۇگىندە ونشا دارىپتەلمەي جۇرسە، ول اقىننىڭ جاماندىعىنان ەمەس، قازاقتىڭ «شىلىعىنىڭ» كەسىرىنەن.
- اقىننىڭ قىتاي جەرىندەگى شىعارماشىلعى تۋرالى نە ايتاسىز؟
- ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت، ج. شايحىسلام ۇلى ەڭ اۋەلى اقىن. اقىن بولعاندا دا اناۋ-مىناۋ انشەيىن كوپتىڭ ءبىرى ەمەس، اسا دارىندى، جان-جاقتىلى، بيىك ورەلى، عۇلاما اقىن. ول از ومىرىندە قىرۋار قىسقا ولەڭ- جىر جازعان ادام. امال نەشىك، شەكارادان ارى قاشىپ، بەرى ءوتىپ جۇرگەن قيىن تاعدىر، قىتايدا جۇرىلگەن «مادەني توڭكەرىس» كەسىرىنەن اقىننىڭ مۇرالارى ءبىزدىڭ قولىمىزعا تولىعىمەن تيمەي وتىر. جۇسىپبەك قوجا شايحىسلام ۇلىنىڭ قولىمىزدا بار ولەڭدەرىنە قاراپ وتىرساق، ول كىسىنىڭ كوپ جىرلاعان سۇيىكتى تاقىرىبىنىڭ ءبىرى يماندىلىق، قايىرىمدىلىق ماسەلەسى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. اقىن ولەڭدەرىنەن ونىڭ ازاماتتىق پافوسىن اڭعارۋ دا قيىن ەمەس. ماسەلەن، قىتاي وتارشىلدارىنىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى سويىل سوعارلارىنا ارناپ جازعان ءبىر ولەڭىندە اقىن:
ءبىرىڭدى قويار بولىس قىپ،
ورداڭدى قويار قونىس قىپ.
ءبىرىڭدى قويار مامپاڭ عىپ،
باسىڭدى قويار اڭ-تاڭ عىپ.
ءبىرىڭدى قويار زاڭگى عىپ
باسىڭدى قويار لانگى عىپ.
ءبىرىڭدى قويار كۇندە عىپ،
ەسىڭدى الار جىندى عىپ.
ءبىرىڭدى قويار ەلۋ دەپ،
ەل بىرلىگىن ءبولۋ دەپ.
ءبىرىڭدى قويار وندىق دەپ،
قىر جەلكەڭە قوندىق دەپ، - تولعاي وتىرىپ، جەرلىك شونجارلاردىڭ ساناسىنان ساڭلاۋ اشۋدى ماقساتتايدى. ال اقىننىڭ تاربيەلىك ءمانى تەرەڭ، مىسال تۇرىندە جازىلعان ولەڭدەرى دە بارشىلىق. ماسەلەن، «كوك بۇزاۋ»، «سۇر مەرگەن» دەگەن ولەڭدەرى حايۋاناتتار مىسالىنان تۇرادى.
- جۇسىپبەك قوجا شايحىسلام ۇلى داستاندارىنىڭ ىشىندەگى كوركەمدىك تە، مازمۇندىق تا جاعىنان شوقتىعى ەڭ بيىگى «قىز جىبەك» داستانى دەپ تانيمىز.
- راسىندا دا جۇسىپبەك قوجا مۇرالارىن ىشكەرىلەي زەرتتەپ جۇرگەن عالىم س. ءداۋىتوۆ بىلاي دەيدى: «بىزدىڭشە جۇسىپبەكتىڭ اتىن جالپاق جۇرتقا جايعان شىعارماسى - «قىز جىبەك». بۇل تۋىندى كوپتەگەن حالىقتارعا كەڭىنەن تانىمال. اقىن وسى عاجاپ جىردى 1900 -جىلى قازان قالاسىنان باستىرىپ شىعارتادى. بۇعان دەيىن بۇل شىعارما 1894 -جىلى وسى اتالعان شاھاردا جەكە كىتاپ بولىپ شىققان ەدى. مۇنى جۇسىپبەك كورىپ قاتتى رەنىش بىلدىرگەن. «مەن قوجا جۇسىپبەكپىن، باسىندا قىز جىبەكتىڭ حيكاياسىن ءوزىم شىعارىپ جايىپ ەدىم، باسقا ادامدار ءسوزىن بۇزىپ قويعان ەكەن. كورىپ قايتادان تۇزەتىپ جازدىم…»، - دەيدى ول.
اقىن داستاندى ءبىرىنشى جىرلاعانىن وسى سوزىمەن عانا دالەلدەپ قويماي، ودان ءارى ولەڭمەن دە تولعاپ كەتەدى. العى ءسوز ىسپەتتى بۇل جىر جولدارى كەيىنگى باسىلىمدارعا «نەگىزگى ءتۇپنۇسقاعا قاتىسى جوق» دەگەن سىلتاۋمەن كىرمەي، قاقاس قالىپ كەلە جاتقاندىقتان، از دا بولسا ءۇزىندى كەلتىرۋدى دۇرىس كوردىك:
جۇسىپبەك قوجا جىرلاسا،
قىز جىبەكتىڭ سوزىنە،
ەندى ابدەن قانىڭىز.
باسىندا مەنەن جايىلدى،
قيسسا بولىپ بۇل «جىبەك».
باسپاسىنا قاراسام،
ءبارى جالا ءسوزىنىڭ-
ەڭىرەپ، جىلاپ ءجۇر جۇدەپ، - دەپ اقىن بۇل باسىلىمنىڭ ءتىلىنىڭ شۇبارلىعىن، كوپ جەرىنىڭ قازاقشاعا كەلمەي، تاتارشا «سويلەپ» تۇرعانىنا كەيىستىك بىلدىردەى، ءمىن كورەدى. ودان كەيىن اتالعان ليرو-ەپوس جىرىن قايدا، قاشان جازعانى جايلى مالىمەت تە بەرە كەتەدى.
مىنە، وسىناۋ دايەك سوزدەردىڭ وزىنەن ءبىز، «قىز جىبەك» جىرىنىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى تەڭدەسسىز ورنىن، ەكىنشىدەن ونىڭ اۆتورىنىڭ تالاسسىز، داۋسىز جۇسىپبەك قوجا ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز.
اقىننىڭ شىعارماشىلىعىندا كۇرەسكەرلىك رۋحى اۋىزعا الىنبايدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، قىتاي قازاقتارى پوەزياسىنداعى ۇلت- ازاتتىق يدەيا ( ⅩⅩ عاسىردىڭ 20-50 -جىلدارى) دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازعان عالىم رەتىندە سالماقتاعانىم عوي.
اقىن داستاندارىنىڭ ءبىرازىن وزگە اقىن-جازۋشىلار شىعارمالارىن جاڭعىرتىپ جىرلايتىن نازيرا تۇرىندە ومىرگە اكەلگەن بولسا، ءبىر ءبولىمىن حالىقتىق اڭىز-اڭگىمەلەر جەلىسىمەن جازىپ وتىرعان. بۇعان مىسال رەتىندە «ەرنازار- بەكەت»، «شەريزات» داستاندارىن اتاۋىمىزعا بولادى. بۇل داستانداردا ءسوز بولاتىن وقيعالار پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋى شەگىنە جەتكەن تۇسقا تۋرا كەلەدى. ال ورىستاردىن قازاق دالاسىن جاۋلاپ الۋى، قازاقتاردىڭ بوداندىققا ۇشىراۋى ىڭ-شىڭسىز جۇزەگە اسا سالعان پروتسەسس ەمەس ەكەنى تاريحتان بەلگىلى. «ىڭ-شىڭدى» بىلاي قويىپ، قازاق دالاسىنىڭ ءار تۇسىنان يساتاي، ماحامبەت، ەسەت، سىرىم، كەنەسارى، ناۋرىزباي، ساۋرىك، كوجەكە، ۇزاق، جامەنكە باستاعان باتىرلار ءار كەزەڭدە حالىقتان قول قۇراپ، ورىس وتارشىلدىعىنا قارسى مايدان اشقانى جۇرتقا ءمالىم. ج. شايحىسلام ۇلىنىڭ اتالعان داستاندارى كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ ورىس وتارشىلدارىنا قارسى كۇرەسىنىڭ نەگىزىندە جەلىسى ەتىپ العان.
قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا اقىنداردىڭ قيسسا جازۋى جاپپاي ەتەك العان قۇبىلىس. اسىرەسە، شىعىس ەلدەرى اڭىزدارى مەن حيكايالارىنىڭ جەلىسىنە قۇرىپ قيسسا جازۋ قازاق اقىندارىندا ەرتەدەن بەرى كەلە جاتقان ءداستۇر. بۇل سالادا دا اقىننىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
ونىڭ قيسسالارىنىڭ تاقىرىپتارى سان الۋان، وقيعالارى قىزىقتى، سيۋجەتى كۇردەلى، ءتىلى كوركەم. وندا جەر-سۋ، قالا اتتارى عانا شىعىس ەلدەرىنىكى بولعانىمەن، جالپى قيسسا بار بولمىسىمەن ونداعى تۇرمىس-سالت، دۇنيە تانىم، پسيحولوگيا، ويلاۋ جۇيەسى، ت. ب قازاقىلانىپ كەتكەن. بۇل، ارينە، اقىن تالانتىنىڭ جەمىسى.
مىنە، وسىنداي ۇشان-تەڭىز ءبىلىمى بار، مول ادەبي-عىلىمي جاسامپازدىعى بار، قىرۋار اۋدارماسى بار، قۇندى كىتاپ قورى بار ۇلى عۇلامانىڭ قىتاي قازاقتارى اراسىندا ءبىر جىل ەكى جىل ەمەس، اتتاي 20 جىلدىق عۇمىرىن وتكىزۋى قىتايداعى قازاقتاردىڭ ءبىلىم-مادەنيەت دەڭگەيىن عاسىرلاپ العا سۇيرەپ تاستادى دەپ ايتۋعا باتىلىمىز بارادى.
ايگۇل ۋايسوۆا