ويتكەنى كورشىلەس قىرعىز بەن تاجىك قاقتىعىسىنىڭ ءبىر ۇشى ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاعان شەكارا داۋىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى.
رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى شيەلەنىسكەن سوعىستىڭ دا ءبىر شەتى وسى ماسەلەگە قاتىستى بولىپ وتىر. ءتىپتى ازەربايجان مەن ارمەنيا شەكاراسىندا دا جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى قاقتىعىس باستالعان ەدى.
تاريحتا «مودەنىڭ جاندى جەرى» دەگەن اڭىز قالعان. وسى اڭىزعا سۇيەنسەك، عۇن پاتشاسى مودە ارعىماعى مەن ايەلدەرىن جاۋعا سىيعا تارتقان. ال جەردى سۇراعاندا «حالىقتىكى» دەپ باعالاپ، سوعىس اشىپ، قارسىلاسىن ويسىراتا جەڭگەن. قازاق حالقى دا نەبىر ناۋبەتتى باستان كەشىرگەن. وسى جولدا جەرگە دە تالاي مارتە قاۋىپ تونگەن.
Massaget.kz ءتىلشىسى تاۋەلسىز مەملەكەت شەكاراسى قالاي بەكىتىلگەنى تۋرالى قىزىق دەرەكتەردى جينادى.
تاريحقا شولۋ
قازاق جەرىندە بىتىراپ جۇرگەن رۋ-تايپانىڭ باسىن قوسىپ، ءبىر تۋ استىنا بىرىكتىرگەن قازاق حاندىعى ەكەنى ءمالىم. تاريحتا قازاق حاندىعىنىڭ شەكاراسىنا ەدىلدەن جايىققا دەيىن، سىرداريا مەن امۋداريا ارالىعى، حوراسان جەرى كىرگەن. 17-عاسىردا قازاق حاندىعىنىڭ شەكاراسى ۇلعايا تۇسكەن. وسى تۇستا جەردى بىرىكتىرۋگە ۇمتىلعان جانىبەكتىڭ ۇلى قاسىم حان بولعان.
الاش زيالىلارىنىڭ دا قاتىسى بار
تۇرسىن جۇرتبايدىڭ Abai.kz باسىلىمىندا جاريالانعان ماقالاسىندا قازاق جەرىنىڭ شەگى ⅩⅩ عاسىر باسىندا قالاي بەكىتىلگەنى ايتىلادى. الاش زيالىلارى - احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءاليحان بوكەيحان ۇلى لەنينگە، ستالينگە بىرنەشە مارتە كىرىپ، 1920-جىلى 24- تامىزدا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك شەكاراسىن بەكىتكەن ەكەن. الايدا سول كەزدەگى شەكارانىڭ 15 پايىزى قازىر قازاقستان شەكاراسىنا تيەسىلى ەمەس. سونىڭ ىشىندە قاراقالپاقستان، ەلەك، التايدىڭ ارعى بەتى، جازاتىر جوتالارى بار. 1920-جىلعى 26- تامىزدا قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ جانە ونىڭ جەر كولەمىن بەلگىلەۋ جونىندە دەكرەت قابىلدانعان. وسى تۇستا لەنين ءتوراعالىق ەتكەن ماجىلىستە 29 جاستاعى ءالىمحان ەرمەكوۆ شەكارا تۋرالى بايانداما جاساعان. ول باياندامادا استارحان، ورال، تورعاي، اقمولا، سەمەي، سىرداريا، زاكاسپي، سامارقان، فەرگانا وبلىسى مەن گۋبەرنيالارىن قامتيتىن، جالپى كولەمى 3467922 شارشى شاقىرىم جەردى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا بەرۋدى سۇراعان. ال ماجىلىستە وتىرعاندار ەرمەكوۆتىڭ ايتقاندارىنا تولىق بولماسا دا قوسىلاتىنىن بىلدىرگەن. ول ءوز ايتقاندارىمەن لەنيندى سەندىرە بىلگەن.
«ءتىپتى كوزبە-كوز سويلەسىپ، قازاقتىڭ ۋىسىنان شىعىپ بارا جاتقان اتىراۋ ءوڭىرىن دە الاش جۇرتىنا ماڭگىگە قايتارىپ بەردى. راس، ءسىبىر ريەۆكومى 1922-جىلعا دەيىن سولتۇستىك وبلىستاردى قازاقستانعا قوسپاۋعا تىرىسىپ باقتى. ءبىراق اقىرى كونگەن ەدى. وسىلايشا الاش ارىستارى تۇڭعىش رەت الاش جۇرتىنىڭ شەكاراسىن رەسمي تۇردە بەكتىپ الدى»، - دەپ جازعان تۇرسىن جۇرتباي ماقالاسىندا.
سولتۇستىكتى قىزعىشتاي قورىعان تاشەنوۆ
بۇگىندە بەلگىلى مەملەكەت، قوعام قايراتكەرى بولعان جۇمابەك تاشەنوۆتى بىلەتىن ادام از. كەڭەس وداعى تۇسىندا ءبىرىنشى حاتشى بولعان حرۋشيەۆ سولتۇستىكتەگى 5 وبلىستى (اقمولا، كوكشەتاۋ، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان) بىرىكتىرىپ، ونى «تىڭ ولكەسى» دەپ اتاپ، رەسەيگە قوسۋدى جوسپارلاعان. اشىق دەرەككوز دەرەكتەرىندە ول وسى ايماقتىڭ باسشىسى ەتىپ ءوز ادامىن جىبەرگەنى ايتىلادى. ال سول كەزدە قازاق ك س ر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولعان جۇمابەك تاشەنوۆ 1960-جىلى كۇزدە «تىڭ ولكەسىنىڭ» ورتالىعى سانالعان سەلينوگرادقا بارعان. ول جوسپارلاۋ كوميتەتىنە كەلەسى جىلدىڭ بيۋجەتىنە قاجەت مالىمەتتەردى بەرمەي، باسسىزدىق جاساعانى ءۇشىن حرۋشيەۆ جىبەرگەن ت. سوكولوۆتى قىزمەتىنەن الىپ 24 ساعاتتىڭ ىشىندە قازاقستاننان قۋىپ جىبەرەتىنىن جانە «تىڭ ولكەسى» ەشقاشان رەسەيگە بەرىلمەيتىنىن جەتكىزگەن.
كەيىن الماتىدا ۇكىمەت ماجىلىسىندە كەلەسى جىلدىڭ حالىق شارۋاشىلىق جوسپارى قارالىپ جاتقاندا، تىڭ ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان ا. ي. كوزلوۆ تا قىر كورسەتكەن. وسى كەزدە جۇمابەك تاشەنوۆ تىڭ ولكەسى قازاقستان قۇرامىندا ەكەنىن، ال قازاقستاندى ونىڭ ورتالىق پارتيا كوميتەتى مەن ۇكىمەتى باسقاراتىنىن ايتادى.
وسىلايشا، كوزلوۆقا پارتيادان شىعارىلاتىنىن جەتكىزەدى. دەرەكتەردە بۇعان دەيىن ن. حرۋشيەۆتىڭ قىرىنا ىلىگىپ، قىزمەتىنەن تومەندەتىلىپ ماسكەۋدەن قازاقستانعا جىبەرىلگەن ا. كوزلوۆ سول جەردە كەشىرىم سۇراعانى كەلتىرىلەدى. وسىلايشا، قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ءوڭىرى قازاقستان ەنشىسىندە قالعان.
«توقايەۆ ارالاسقان». ش ق و جەرى قالاي بولىنگەن؟
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «شتريحي ك پورترەتۋ» دەرەكتى فيلمىندە قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى بويىنشا كەلىسسوز 12 جىلعا سوزىلعانىن ايتقان ەدى.
«باسىندا قىتايمەن شەكارالاساتىن رەسەي، قازاقستان، قىرعىزستان مەن تاجىكستان ءتورت ەل بىرىگىپ، وسى ماسەلەنى شەشپەك بولدىق. كەلىسسوز ۇزاق جىل بويى ءجۇردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىن ەسەپتەسەك، 12 جىل كەلىسسوز ءجۇردى. باسقالار تۋرالى ايتپاي-اق قويايىن، وزىمىزگە كەلەر بولساق، قىتايمەن شەكارا تۋرالى ءتوراعا جياڭ زىمينمەن بىرگە قۇجاتقا قول قويدىم»، - دەگەن ەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، سول كەزدە بەلگىلەنبەگەن شەكارا ماسەلەسىنە قازاقستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ ارالاسقان.
«بەلگىلەنبەگەن بىرنەشە شاقىرىمدىق شەكارا قالدى. كارتوگرافيكالىق انالوگى ساقتالماعان، ءبىز ونى تاپتىق، ءبىراق سيپاتتاماسىندا قىتايدىڭ نە كەڭەس وداعىنىڭ جەرى ەكەنى جازىلماعان. وسى ماسەلەگە تاپ بولىپ، زەرتتەي باستادىق. قۇمدى، تاستى دالا، قازبا بايلىعى جوق، مال اسىراۋعا دا ىڭعايسىز. شەكارا قالاي جۇرەتىنىن تالقىلادىق. سول كەزدە توقايەۆ دەلەگاتسيا قۇرامىندا ەدى، ول باسقالاردان جاقسىراق بولدى. توقايەۆ ارالاسىپ، كوپ جۇمىس ىستەپ، ءبىر ءپاتۋاعا كەلدى. كەلىسىپ، قۇجاتقا قول قويدى»، - دەدى نازاربايەۆ.
داۋدىڭ باسى قايدان باستالعان؟
تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، جەرگە قاتىسى ماسەلە كەڭەس وداعى تۇسىندا دا بولعان. 1969-جىلعى كوكتەمدە كەڭەس-قىتاي شەكاراسىندا، دالىرەك، رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنداعى دامانسك ارالى ءۇشىن قاقتىعىس باستالعان. ال وسى جىلدىڭ 13- تامىزىندا جالاڭاشكولدە قاقتىعىس بولعان. حابار تەلەارناسىنىڭ سيۋجەتىندە قارۋلى قاقتىعىس 07:55 تە باستالعانى، ول 1 ساعات 5 مينۋتقا سوزىلعانى ايتىلادى. قىتاي تاراپى سان جاعىنان باسىمدىققا يە بولسا دا، بىرنەشە ادامىنان ايىرىلىپ، شەگىنۋگە ءماجبۇر بولعان. وسىلايشا، 50 شاقتى سارباز ءوز جەرىنە ەشكىمدى كىرگىزبەي، قارۋلانعان 200 دەن اسا شەكارا بۇزۋشىنى اۋماقتان قۋىپ شىققان.
ق ر ۇ ق ك شەكارا قىزمەتىنىڭ ارداگەرى تۇرسىن ۋاجانوۆ سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە وسى ماسەلە تۋرالى ايتقان.
«بۇل قاقتىعىستىڭ سەبەبى - جەر ماسەلەسى. شەكارا بەلگىلەنبەگەن. سوندىقتان داۋلى جەرلەر كوپ بولدى. شىعىس ايماعىندا دا بەلگىلەنبەگەن جەرلەر بولعان. سونىڭ ءبىرى وسى جالاڭاشكولدە ەدى»، - دەگەن ول.
وڭتۇستىك ءوڭىر تۋرالى: «جاتىن بولمە وزبەك جاعىندا، اس ءۇي قازاق جاعىندا»
قازاقستان بەس مەملەكەتپەن شەكتەسەدى. سونىڭ ىشىندە وزبەكستانمەن 2354 شاقىرىمدا شەكتەسەدى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وزبەكستانمەن شەكارانىڭ ءبولىنۋى تۋرالى دا ايتقان ەدى.
«وزبەكستانمەن شەكارانىڭ ۇيگە دە اسەرى بولدى. جاتىن بولمە وزبەك جاعىندا، ال اس ءۇي قازاق جاعىندا قالعان. تەك قازاقتار تۇراتىن اۋىلدار قازاقستاندا ءومىر سۇرگىسى كەلدى، ءبىراق ولار وزبەك جاعىندا ەدى. ءبىراق قازاقتار قازاقستاندا تۇرعىسى كەلەتىن جاعداي كوپ بولدى. نە ىستەۋ كەرەك ەدى؟ مەن «شەڭبەر سىزايىق، سول شەڭبەردى باسقا جەردەن بەرەيىك» دەدىم. وسىلايشا، ول جەردە دە ماسەلەلەر شەشىلدى...
ك س ر و ىدىراعان كەزدە، وڭتۇستىك قازاقستاندا ماقتاارال اۋدانى وزبەكستان اۋماعىنا تولىق ەنىپ كەتكەن ەدى. شاردارا سۋ قويماسى دا، بوگەتتىڭ ءوزى وزبەك جاعىندا بولدى. بۇل جانجالدىڭ باسى بولار ەدى. سۋ قويماسى بىزدە، ال قالعانىنىڭ ءبارى ولاردا بولدى. كەلىسىلدى»، - دەگەن ەدى ول.
باتىس ءوڭىرى: كاسپيگە قاتىستى داۋ 20 جىل بويى شەشىلمەگەن
نازاربايەۆ كاسپي تەڭىزى اۋماعىنىڭ ءبولىنۋى تۋرالى ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، كاسپي ماسەلەسى 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى شەشىلگەن.
«ك س ر و ىدىراعان كەزدە ءبىر سىزىق بولدى: وداقتىڭ بارلىق مەملەكەتى مەن يران. كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ، اقتاۋدا قول قويدىق، ناقتى بەلگىلەدىك. بۇل كول مە، تەڭىز بە، دەگەن ماسەلەنى ۇزاق ۋاقىت تالقىلادىق. كول بولسا، باسقاشا شەشىلەدى، تەڭىز بولسا، باسقاشا شەشىلەدى. 16 ميل ءار مەملەكەتتىڭ شەكاراسى دەپ، تاعى 10 ميلدى ەكونوميكالىق بالىق اۋلاۋ ايماعى جانە ورتاسىنداعى اۋماق ورتاق دەپ شەشتىك. بۇل تەڭىزگە باسقا ەلدەر كىرمەۋى كەرەك. مەن بارلىق مەملەكەت باسشىسىمەن بىرنەشە رەت كەزدەستىم، ەندى تىنىش جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز»، - دەگەن ەدى ول.