ايتارىمىز، ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوزىنىڭ ەت- جاقىنىن بارىنشا باۋىرىنا تارتىپ، ونىڭ جۇزىندەگى مۇڭدى سەيىلتۋگە كوڭىل بولگەن. ونى قايتالاپ ايتىپ جاتپاي- اق قويالىق. بۇل جاعدايدى ءبارىمىز دە بىلەمىز. كوبىمىز كورىپ تە وستىك.
ءومىر بولعاننان كەيىن ءبارى دە كەزدەسەدى. ءبىر وتباسىندا شۇپىرلەپ بالاعا تولسا، ەكىنشىسىن سول پەرزەنت بەرمەي قينايدى. ونىڭ سەبەبى دە تۇرلىشە بولۋى ابدەن مۇمكىن. قازىرگىدەي مەديتسينا دامىعان كەزەڭ ەمەس. بولماشى عانا سەبەپپەن ايەلدەر بالا كوتەرە الماي قالۋى عاجاپ ەمەس. راس، جاراتۋشى يەمىز وتە شەبەر عوي، بىرەۋگە پەرزەنتتى مولىنان بەرەدى، ەندىگىسىنە ءبىر شارانانى دا بەرمەيدى. وسىندايدا قازەكەم ءوزىنىڭ كىندىگىنەن وربىگەن بالاسىن ەت- جاقىن تۋىسىنىڭ باۋىرىنا سالىپ، سودان كەيىن پەرزەنتتى بولىپ كەتۋىن تىلەيتىن ەدى. كەيبىر جاعدايدا ولاردىڭ تىلەۋى قابىل بولىپ، قانشا جىلدان كەيىن ءوز پەرزەنتىن ءسۇيىپ جاتاتىن جاعدايلار كەزدەسكەن. ونداي جاعدايدا اعاسىنىڭ نەمەسە ءىنىسىنىڭ، بولماسا باسقا دا ەت- جاقىنىنان اسىراپ العان بالاسىن مايقۇيرىق دەپ تە اتايتىنىن بىلەمىز.
جالپى، ءوزىنىڭ بالاسىن تۋىسقانىنا اسىراپ الۋعا بەرۋ باسقا ۇلتتاردا بار نەمەسە جوق ەكەنىن بىلمەدىك. ءبىراق، قازاقتىڭ وسى ءبىر قاسيەتى وزگەنى ءتانتى ەتەتىنى جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن، وعان ويلانباسقا دا بولمايدى. كەيبىردە ونداي اسىراپ العان بالاسىن شەتقاقپاي ەتەتىن وقيعالار دا كەزدەسەدى. مىنا ءبىر جاعداي سونىڭ ءبىر كورىنىسى. تانيتىن ءبىر ازاماتتىڭ اعاسى وتاۋ كوتەرگەنمەن ونىڭ ايەلى 10-15 جىلداي بالا كوتەرە المايدى. وعان قينالعان ۇلكەندەر ءىنىسىنىڭ ءالى ەس بىلە قويماعان بالاسىن اسىراۋعا الىپ بەرەدى. ءتىپتى، تەگىن دە وزگەرتىپ، سونىڭ اتىنا جازادى. ۇلكەندەردىڭ بۇل شەشىمى دۇرىس بولعان سەكىلدى.
ودان كەيىن پەرزەنتكە زار بولىپ جۇرگەن الگى وتباسىندا 3-4 بالا دۇنيەگە كەلدى. وسىدان كەيىن ولار اسىراپ العان بالاسىن شەتقاقپاي ەتەدى. بۇل جاعداي بالانىڭ تۋعان اكەسى مەن شەشەسىنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ، ەكى ورتادا ءبىرشاما رەنىش تۋىنداعان. سول وقيعادان كەيىن اسىراپ العان بالا قايتادان ءوزىنىڭ وتباسىنا ورالىپ، تەگىن دە بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرگەن جاعدايى بار. بۇل دا ءومىردىڭ ءبىر كورىنىسى. ءبىر تاعدىردى اياپ، ولارعا سونداي قامقورلىق كورسەتىلگەنمەن، جاڭادان ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ءومىردىڭ بولاشاعىنا كوز جىبەرىپ كوردىك پە ەكەن؟ ويتكەنى، ونىڭ جۇرەگىندە جارا قالادى ەمەس پە؟ ءتىپتى، اعايىندى كىسىلەردىڭ ورتاسىندا الاۋىزدىق تا پايدا بولۋى عاجاپ ەمەس.
تاعى ءبىر جاعداي. كەيدە بالانى ناعاشىلارى اسىراپ الىپ جاتادى. ارينە، مۇندايدا بالانىڭ تەگىمەن قوسا رۋى دا وزگەرىپ جاتادى. وندايدا اسىراپ العان بالا ءوزىنىڭ شىن رۋىن ايتا الماي قينالىسقا تۇسەدى. ارينە، وسە كەلە بارلىعىن دا ءبىلىپ وسەدى ەمەس پە؟ ءوزىنىڭ شىن رۋىن ايتايىن دەسە، اسىراپ العان اكەسى مەن اناسى رەنجيدى. سونداي- اق، ەلدىڭ بارلىعى بىردەي ەمەس قوي. كىمنىڭ اۋزىنا قاقپاق قوياسىن؟ كۇندەردىڭ كۇنىندە بالانىڭ اسىراندى ەكەنى ايتىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. سوندايدا بالانىڭ قانشالىقتى قينالاتىنىن اڭعارۋ قيىنعا سوعا قويماس. ومىردە مۇنداي جاعدايلار دا از كەزدەسكەن جوق. وسى تۇرعىدا پسيحولوگتار ءوز ۋاجدەرىن ايتادى. بالانىڭ ساناسىنا ەلەۋلى نۇقستان كەلەتىنىن جاسىرمايدى.
ادام بالاسىنىڭ ءبارى دە بىردەي ەمەس قوي. كەيدە اسىراپ العان بالاسىنا ءوزىنىڭ تۋعانىنان ارتىق قارايتىن كىسىلەر دە بار. يماندىلىق جولىنان تىس جۇرمەيتىن ولاردىڭ بۇل قاسيەتى ەرەكشە باعالاۋعا تۇرارلىق. ماسەلەن، ءبىر اعامىز بەس- التى جىلداي بالالى بولا الماي جۇرگەن. سودان كەيىن اعاسىنىڭ بالالارىنىڭ ءبىرىن باۋىرىنا باسقان. اللا تاعالامىز ول كىسىنىڭ پەرزەنتتى بولسام دەگەن نيەتى دە ورىندالعان. ءبىراق، نيەتىنىڭ كەڭدىگى ارقاسىندا اعامىز اسىراپ العان بالاسىن دا تۋعانىنان كەم كورگەن جوق. ءتىپتى، ولاردان ارتىق قارادى دەسەك تە بولادى. ارينە، مۇنداي جاعداي كەزدەسسە، وعان قۋانامىز.
وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە تاعى ءبىر مىسال. كەيدە اسىراپ العان وتباسىنداعى ايەلدەر بالانى تىلدەپ، ونىڭ اسىراندى ەكەنىن بەتىنە باسىپ جاتاتىن جاعداي كەزدەسەدى. بۇل دا ومىردەن الىنعان مىسال. ماسەلەن، بالانىڭ شىن اتا- اناسى كەلىپ جاتسا «انانى قاراشى، ءوزىنىڭ اكە- شەشەسىنە جابىسىپ الىپتى عوي، ءوزىنىڭ تۋعانىن تانىپ جاتىر» دەيتىن ادامدار دا كەزدەسەدى. بۇل جاعدايدا كىشكەنتاي بالا قانداي كوڭىل- كۇيدە بولادى؟ وسى جاعىن ويلانىپ كوردىك پە ەكەن؟ ونداي مىنەزى بار بولسا، بىرەۋدىڭ بالاسىن نەگە اسىراپ الادى؟ سوندىقتان بىرەۋگە بالا بەرەردىڭ الدىندا وسى جاعىن مىقتاپ ويلانىپ العانىمىز ارتىق ەمەس شىعار.
راس، بۇگىنگى كۇنى مۇنداي بالا بەرۋ وقيعاسى دا سيرەپ بارادى. ونىڭ سەبەپ- سالدارى دا سان الۋان. ىلگەرىدە ءاربىر قازاق وتباسىندا 10-15 بالاعا دەيىن بولاتىن. قازىر ەڭ ءارى ەتكەندە 6-7 بالادان اسپايتىن بولدى. ولاردىڭ ءوزى سيرەك. كوبىسى 3-4 بالادان اسپايدى. ايەلدەردىڭ ءوزىنىڭ دەنساۋلىعى دا ناشار. وسىنداي سەبەپتەرمەن بالانى بىرەۋگە بەرۋگە قۇلقى جوق بولىپ بارادى. وسىنىڭ سالدارىنان نارەستە ءيىسىن يىسكەۋدى اڭساعان وتباسىلار بالالار ۇيىنەن نارەستە اسىپ الىپ جاتادى. دەگەنمەن، ونىڭ تەگى قانداي، قانى قانداي؟ ونى ادام دا بىلە بەرمەيدى. ءوزىنىڭ بىرگە تۋعان باۋىرىنىڭ بالاسى قانى دا، تەگى دە وزىنىكى بولادى ەمەس پە؟
قازاقتىڭ وسى ءبىر ءۇردىسىن قانشالىقتى باعالاي الىپ كەلەمىز؟ بۇل تۇرعىدا ويلاناتىن جاعدايلار جوق ەمەس. ونىڭ قانشالىقتى قاجەتتىگىن ءاربىر اۋلەت نەمەسە وتباسى ءوزى شەشەدى. دەگەنمەن، كەزىندە اتا- بابالار امانات ەتكەن سول ءبىر جاقسى ءۇردىستى قانداي دەڭگەيدە زەرتتەي الدىق؟ اتا- بابالار كەز- كەلگەن ادامعا بالانى بەرۋدى قالاعان جوق. بالانىڭ ءوزىنىڭ تۋعانىنداي باعىپ- قاعا الاتىن ازاماتتاردى باستى نازاردا ۇستاي ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا كەيبىر ازاماتتاردىڭ جۇزىندەگى مۇڭ سەيىلىپ، جانى جادىراپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس.
بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىع كەڭپەيىل تانىتتى. كەيدە جەتىم قالعان بالانى دا باۋىرىنا باسقان جاعدايلار كەزدەسكەن. ءوزىنىڭ بالالارى بولا تۇرسا دا، جەتىمىن جىلاتپاي، ولاردىڭ جاسىن قۇرعاتۋعا كوڭىل ءبولدى. الايدا، قازىر سول ءداستۇرىمىز دە ۇمىت قالىپ بارادى. باۋىرىڭا بالا بەرۋ ءداستۇرى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانداي قازىر...
ج. قورعان.
«الاش ايناسى»