اي دەگەنىمىز - كادىمگى اي اتاۋى. ال امال دەگەنىمىز - جىلدىڭ بەلگىلى ءبىر مەزگىلىندە ۇنەمى قايتالانىپ وتىراتىن تابيعي، اۋا رايى قۇبىلىستارى.
امالدار بىرنەشە كۇننەن بىرەر جەتىگە دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن: مىسالى، «تەكەنىڭ بۇرقاعى»، «بەس قوناق - بەس ەشكى»، «ناۋرىزدىڭ اقشا قارى»، «قۇرالاي»، «كىشى قازان»، «ۇلكەن قازان»، «قاراشا»، ت. ب. سول سەكىلدى اۋا رايىنىڭ ەرەكشە مەزگىلدەرى فيەۆرال ايىندا - اقپان، يۋلدە - شىلدە، اۆگۋستە - تامىز دەپ بىلەمىز. مۇنداي مەزگىلدەر ادەتتە وتىز كۇننەن از نە كوپ تە بولۋى مۇمكىن. مىسالى، قىرىق كۇن شىلدە.
عالىمدار اراسىندا «اقپان» ايى قازىرگى ايلاردىڭ ءدال قايسىسى؟ « دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ جوق. ويتكەنى اقپان ايى قازىرگى فيەۆرال ايى ما الدە قازىرگى يانۆار ما؟ بۇعان قاتىستى داۋ- داماي، قاراما- قايشىلىق بارشىلىق.
ماسەلەن، عابيت مۇسىرەپوۆ: «قازاق جانە تاعى ءبىراز حالىقتار جىل قايىرۋىندا جىل اتتارىنىڭ قالاي قۇرىلعانى تۋرالى نەگىزگى ءپرينتسيپى بۇزىلىپ كەتكەن: ەكى ادال - جىلقى مەن قوي قاتار تۇرىپ العان. قازاق قاڭتار- اقپان دەپ ەش ۋاقىتتا دا ايتپايدى، ول ءتىلىمىزدىڭ سويلەۋ ءداستۇرىن بۇزار ەدى. ءبىز ىلعي اقپان- قاڭتار دەپ سويلەيمىز. سوندىقتان مەن وسى ەكى ايدىڭ اتتارى اۋىسىپ تۇر ما دەيمىن« دەپ ءوز پىكىرىن بىلدىرەدى.
ال م. اۋەزوۆ شىعارمالارىندا «اقپان- قاڭتارداعى كۇيىنە كەلگەن بۋراداي« دەپ ءسوز قولدانادى. شاماسى، ەڭ دۇرىسى اقپان (يانۆار) ، قاڭتار (فيەۆرال) بولسا كەرەك.
تىلىمىزدە «اقپان- توقپان« دەگەن تىركەس ءجيى ايتىلادى. جەتىسۋ قازاقتارى اقپان ورنىنا «اقپان- توقپان« نەمەسە «ەكى اعايىندى اي« دەپ اتايدى. مىسالى:
اقپان- توقپان،
اي ءمۇيىزدى التى اي،
سۇراپ العان جەتى كۇن،
قىرىنا السا، قىرىق كۇن. -
دەگەن ولەڭ جولدارىندا كەزدەسەدى.
اقپان - امال بولسا شە.. .
ەگەر اقپاندى اي اتى ەمەس، امال دەپ الساق، وندا اقپاندا بولاتىن قۇبىلىستار قازىرگى قاڭتار- اقپانعا ءتان ەكەنى بايقالادى.
«اقپان اقىرىپ« كەلەدى كەلەدى دەيدى ەل. وسى ايدىڭ 5-7 شاماسىندا اياز كوتەرىلىپ، 30 گرادۋسقا دەيىن جەتەدى. ايدىڭ 15-20 شاماسىندا اتاقتى «تەكەبۇرقىل« بورانى سوعىپ وتەدى. قاڭتار ايىنىڭ 3-5 شاماسىندا كەيدە قاتتى ايازدى نە جاپالاقتاپ جاۋعان قارلى، جۇت جىلدارى جاڭبىرلى بولىپ كەلەدى. جالپى قاڭتار - قىستىڭ ەڭ قيىن ايى. «كۇن كوزى قىراۋلى قىس كۇنىندە ءمالىم جوق« دەگەن قازاق. ءۇت ايىنىڭ 3-5 شاماسىندا ەڭ سۋىق كۇشتى اياز بولىپ وتەدى. ونان كەيىن ايازدىڭ كۇشى باسەڭدەي بەرەدى. ءۇت ايىنىڭ 15-17 شاماسىندا جىلىمىق بولىپ كەيدە جاڭبىر جاۋىپ كەتەدى. وسىنىڭ اقىرىپ، 20-25 شاماسىندا بولىپ وتەتىن ء»بورى سىرعاق« اتتى بوراسىنعا ۇلاسادى. بۇل بوراندا يت- قۇس جۇپتالىپ، قانشىعى جەرىك بولادى. جىل ون ەكى ايدىڭ امالدارىن مال شارۋاشىلىعىنىڭ تۇرمىسىمەن بايلانىستىرعان ەل كەلەر كۇننىڭ جاۋىن- شاشىنى مەن بۇرقاسىن بورانىن كوڭىلگە ءتۇيىپ ەسەپتەپ جۇلدىزعا قاراپ شامالاپ وتىرعان.
اقپان ايىنىڭ قىسى دا اقىرىپ كەلەدى. «ات قۇلاعى كورىنبەيتىن بوراندار« وسى ايلاردا كۇش سالادى. اي اياعىنداعى قارلى سىرعاق پەن قاتتى بوراندى كۇندەردە قاسقىردىڭ ارلانى مەن قانشىعى جۇپتاسادى. سىرعاق دەپ بۇرشاقتان كىشى مۇزدى قار تۇيىرشىكتەرىن ايتادى. كوپتى كورگەن كونەكوزدەر بۇل امالدىڭ « ءبورى سىرعاق« دەپ اتالۋى دا وسىدان شىققانىن ايتىپ وتىراتىن.
اقپان- داقپان. اقپان- داقپان امالى وتكەننەن كەيىنگى قۇت ايىنداعى اۋا رايىن تۇسكە دەيىن كيىز، تۇستەن كەيىن ءمۇيىز دەپ تە اتايدى. ياعني كۇننىڭ كوزى شۋاقتالىپ، اشىق كۇندەرى ءتۇس قايتا جىپسىلەندەنىپ تۇراتىن جايىن سۋرەتتەگەنى.
بۇعان قوسا تابيعات قۇبىلىستارى مەن اۋا رايىن باقىلاۋدا حالىقتىڭ وزىندىك تاجىريبەلەرى مەن بولجامدارىنان تەرميندەرى مەن ورنىمەن ايتىلعان قاعيدالارى دا نازار اۋدارارلىق ءىس. مىسالى، جاز ايلارىندا ايتىلاتىن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى: جايماشۋاق، ىستىق، قاپىرىق، قايناپ تۇر، كۇيىپ تۇر، اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي، مي قايناتاتىن ىستىق. كوكتەم ايلارىندا ايتىلاتىن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى: شۋاق، ماي توڭعىسىز، شىبىنسىز جاز.
قىس ايلارىندا ۇسكىرىك، بەت قاراتپاس اياز، «ءتىفۋ« دەسە تۇكىرىك جەرگە تۇسپەس سۋىق سوزدەرى ايتىلادى. قىستىڭ بوراندى كۇندەرى اق تۇتەك، ات قۇلاعى كورىنبەيتىن بوران، سىرعىما، جاياۋ بوراسىن، اق بايتال الا قانشىق دەپ اتاپ، بۇرقاسىن داۋىلدى ساتتەردى تانىتادى. كۇزدەگى سۋىق «قارا سۋىق« جازعىتۇرعى جەلدى «سامال جەل«، كوكتەمگى جىلى جەلدى «التىن كۇرەك«، كۇن شىعىپ تۇرعان كەزدەگى سىركىرەگەن جاۋىندى «سوقىر جاڭبىر«، جاۋمايتىن بۇلتتى «قىسىر بۇلت«، ناۋرىز ايىنداعى ۇزارعان كۇندى «ۇزىنسارى« دەپ ايتاتىن حالىقتىڭ ادەمى تەڭەۋلەرى دە بار.
اقپان - وسى ايدا كەلەتىن امال اتى. «اقپان - داقپان التى كۇن، ايازىمەن جەتى كۇن« دەيدى. بۇل جەتى كۇن ناعىز قىس ورتاسىندا كەلەدى. اقپاندا وتەتىن اقپان- توقپان امالىندا قار جاۋىپ، جەل تۇرىپ، بوران- بۇرقاسىن بولادى، اياز كۇشەيەدى.
مالشىلارعا ۋايىم -
اق بورانى ۇدەيتىن.
قىستىڭ سوڭعى بۇل ايىن
بۇرىنعىلار «ءۇت« دەيتىن.
قالىڭ قارى اقپاننىڭ
سىرەۋ بولىپ قاتادى.
«اقپاندا كۇن ات ادىم
ۇزارادى«، - دەپ جاتادى.
كوكتەم ءيىسى، لەبى بار،
جەلى سوعىپ تۇرعان اي.
اقپارات دەرەككوزى: https://massaget.kz