مىسالى، مۇرات ءادجىنىڭ «قىپشاقتار» اتتى ەڭبەگىنىڭ «شىرشالار مەرەكەسى» دەگەن تاراۋىندا وسى ماسەلە قامتىلادى. وندا اۆتور قىپشاقتاردىڭ جاڭا جىلدى جەلتوقساننىڭ سوڭىندا تويلاعاندىعىن، ءتىپتى، ۇلكەن دەگەن اقساقالدىڭ سۇيىكتى اعاشى شىرشانى ەرەكشە قۇرمەتتەپ، ونىڭ بۇتاقتارىنا ءارتۇرلى شۇبەرەكتەردى ءىلىپ، اينالا ءان شىرقاعاندىعىن ايتادى.
بۇل ماسەلەگە قاتىستى كوپتەگەن پىكىرتالاس بولعاندىقتان، ناقتى سولاي بولدى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. سول سەبەپتى ءبىز جاڭا جىلدىڭ داستۇرىمىزگە ەنۋىن كەڭەس داۋىرىمەن قاتار قاراستىرامىز.
ارينە، بۇل ەل اۋزىنداعى ەسكى اڭىزدار، ال ناعىز ناقتى دەرەكتەر شىرشانى مەرەكە نىشانى ەتكەن - نەمىس رەفورماتسياسىنىڭ باسشىسى مارتين ليۋتەر دەگەندى ايتادى. جاڭا جىل قارساڭىنداعى اياز شىقىرلاعان جۇلدىزدى تۇندەردىڭ بىرىندە مارتين ورمان ىشىندە كەلە جاتىپ، قىسى-جازى جاپ-جاسىل بولىپ تۇراتىن شىرشانى كورەدى دە، وتباسىن قۋانتاپاق بولىپ، قولىنداعى بالتاسىمەن شاۋىپ الىپ كەتەدى. ۇيىنە اكەلگەن سوڭ قاڭىراپ تۇرعان شىرشاعا كوڭىلى تولماي، شىراقتارمەن، ءتۇرلى-ءتۇستى قاعازدارمەن بەزەندىرىپ قويادى. مۇنى كورگەن وزگە تانىستارى دا ءمارتيننىڭ ارەكەتىن قايتالايدى. كوپ ۇزاماي بۇل ءداستۇر كۇللى الەمگە تاراپ كەتەدى.
گەرمانيادا كەڭىنەن تاراعان اڭىزعا قاراعاندا، روجدەستۆولىق شىرشانىڭ قولدانىلۋ تاريحى اۋليە بونيفاتسيدىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. ول گەرمان پۇتقا تابىنۋشىلارىنىڭ قۇدايلارىندا تۇك قۇدىرەت-كۇش جوق ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن «قاسيەتتى ودين ەمەنى» اعاشىن شاۋىپ تاستايدى. بۇعان تاڭعالعان گەرماندارعا ول قۇلاپ تۇسكەن ەمەننىڭ تۇبىندەگى شىرشانى الىپ تويلاۋدى ۇسىنىپتى- مىس.
جازبا دەرەكتەر ەڭ العاشقى روجدەستۆولىق شىرشانىڭ XVI عاسىردىڭ باسىندا نەمىستىڭ ستراسبۋرگ قالاسىندا ورناتىلعانىن العا تارتادى. بىرنەشە ءجۇزجىلدىقتا بۇل ءداستۇر بۇكىل ەۋروپاعا تاراپ ۇلگەردى. ال XIX عاسىردىڭ باسىندا مۇحيت اسىپ، امەريكا قۇرلىعىنا دا جەتتى.
رەسەيگە دە بۇل ءداستۇر ەۋروپالىقتار ارقىلى جەتكەن. ولار جاڭا جىلدى شىرشامەن قارسى الۋدى ءوز داستۇرىنە 1700-جىلى ەنگىزگەن. 1699-جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ۇلى پەتر پاتشا جاڭا جىلعا قاتىستى بۇيرىق شىعارادى. بۇيرىق بويىنشا، جاڭا جىل مەرەكەسىندە ءاربىر ورىس وتباسىندا بەزەندىرىلگەن شىرشا نەمەسە قاراعاي بۇتاقتارى تۇرۋى جانە بۇل مەرەكە جوعارى دەڭگەيدە تويلانۋى قاجەت بولعان. وسى كەزدەن باستاپ، جاڭا جىلدى تويلاۋ ورىس حالقىنىڭ داستۇرىنە دە دەندەپ ەنە باستايدى.
قازىر كەيبىر دەرەكتەر جاڭا جىل قارساڭىنداعى شىرشانى بەزەندىرۋدىڭ حريستياندىققا بايلانىسى جوق دەپ ەسەپتەيدى.
ولاردىڭ دالەلى بويىنشا حريستيان ءدىنى پايدا بولعان پالەستينادا نەمەسە ەگيپەتتە شىرشا وسپەيدى. جەرورتا تەڭىزىنىڭ اينالاسىندا ءومىر سۇرگەن العاشقى حريستياندار شىرشا كورمەگەن. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، شىرشانى بەزەندىرۋ، قاسيەتتى اعاش ساناۋ تۇركىلەردەن ەنگەن ءداستۇر.
كونە تۇركىلەردە شىرشا ءۇشبۇرىشتى، ءارقاشان جاسامپاز كوك ءتاڭىرى كەڭىستىگى - اسپانعا باعىتتالعان كيەلى اعاش بولىپ سانالعان. ءۇش مىڭ جىل بۇرىن ءسىبىر مەن التاي اينالاسىندا تۇركىلەر شىرشا ارقىلى مەرەكەنى تويلاپ، ونى ۇيگە اكەلىپ، ءتۇرلى ماتالارمەن بەزەندىرىپ، اينالاسىنا وت جاعىپ، ءبي بيلەگەن، ءان ايتقان. قاسيەتتى اعاشتارعا اق ءجىپ بايلاۋ ءداستۇرى ءالى دە بار.
تۇرىكتەردىڭ دە ءوز اياز اتاسى بولعان. ونىڭ اق ساقالى ۇزىن بولعان ەكەن.
تۇرىك جازۋشىسى، كونە مەسوپوتاميانى مەكەندەگەن شۋمەر وركەنيەتىنىڭ الەمگە ايگىلى زەرتتەۋشىسى مۋاززەز يلميە چيگ تۇركىلەر شىرشا بەزەندىرۋدى ەۋروپاعا تاراتقان دەپ سانايدى.
«روجدەستۆو نەمەسە جاڭا جىل شىرشاسىن بەزەندىرۋ ءداستۇرى ەۋروپاعا شىعىستان - قازىرگى تۇرىكىلەردىڭ اتا-بابالارىنان كەلگەن. تۇركى تايپالارى بۇل اعاشتى «ءومىر اعاشى» ساناعان. 22- جەلتوقسان كۇنى شىرشانى كەسىپ اكەلىپ، ەڭ ۇزاق ءتۇننىڭ كۇنگە اۋىسۋىن تويلاعان»، - دەيدى ول.
ورىستار «يولكا» دەپ اتايتىن اعاش - باستاپقىدا «ەل» اعاشىنا بايلانىستى شىققان دەلىنەدى. ءبىراق شىرشا بەزەندىرۋ تۇركىلەردەن تارايدى دەپ ەسەپتەيتىن عالىمدار (كەدر، سوسنا) ونىڭ بۇل مەرەكەگە قاتىسى جوق دەپ سانايدى. بۇل تەرمين تۇركىلەرشە «ەل» (حالىق) جانە كوككە اپاراتىن «جول» دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن.
جەلتوقساننىڭ 22 ءسى كۇنى كونە تۇركىلەر ەڭ ۇزاق ءتۇننىڭ كۇنگە قاراي اۋىسۋىن اتاپ ءوتىپ، الىپ شىرشانى اينالا بيلەگەن («اينالايىن» ءسوزىنىڭ شىعۋ توركىنى وسى ادەتتە جاتىر) ورىستىڭ شىرشانى اينالىپ ايتاتىن جىرىنا تۇرىكتىڭ وسى ءبىر ءتول ادەت- عۇرپى ەنگەن ەكەن.
ەجەلگى نانىم-سەنىمدەردە بۇل كۇن سونىمەن بىرگە ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ ومىرگە كەلگەن ۋاعى سانالعان. سوندىقتان ەسكىلىكتە وسى كۇنى ۇيلەرىنە جاسىل جەلەكتى اعاشتاردى قىرقىپ اكەلىپ، ولاردى قىزىل ءتۇستى المالارمەن بەزەندىرىپ قوياتىن بولعان. ايتقانداي، جۇرت XV عاسىردان باستاپ قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردى شىنى شارلارمەن جانە باسقا دا ويىنشىقتارمەن بەزەندىرۋ ءۇردىسى ومىرگە ەنگەن.
massaget.kz