ەكى ورتاداعى قۋاتتى ءورىس - قۇس جولى. قاز- ۇيرەك، اققۋ- تىرنا جىلى جاققا وسى اۋا اعىسى ارقىلى جىلدام ءارى جەڭىل ۇشىپ جەتەدى- مىس. قۇس اتاۋلىعا وسى جول باعىت سىلتەيدى. ءبىراق اسپاندا قالىقتاپ ۇشقان قۇستىڭ ناقتى سانىن ەسەپتەۋ وڭاي ەمەس.
ازاماتحان ءامىرتاي، ەكولوگ:
— مىسالى قورعالجىن قورىندا 300 گە جۋىق قۇستىڭ ءتۇرى بار. ەكولوگيالىق وزگەرىستەن وزەن- كول ازايعاندىقتان از كەلىپ جاتىر. سودان كەيىن مۇناي سالاسى، گازدان كەيىن قۇرام وزگەرىم كاسپي، اتىراۋ جاقتا ۇلكەن وزگەرىس بار، جەتىسپەۋشىلىك بار.
لاۋرا مالىكوۆا، تاجىريبەشىل ەكولوگتار قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى:
—ورتالىق ازيادا مىنا جەردىڭ توزۋى، قۋاڭشىلىق وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلە - جاڭاعى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءارقايسىسى وزىنە سۋ قويماسىن سالىپ الىپ، سۋدىڭ كوپ ءبولىنۋىن ءوزىنىڭ تەرەتورياسىندا قالدىرۋدان باستالعان ماسەلە. سودان كەيىن كليماتتىڭ وزگەرۋى. ال كليماتتىڭ وزگەرۋى - قۇستاردىڭ ۇشۋ باعىتىنىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتىپ جاتىر.
وسى قۇستاردىڭ ميگراتسيا مارشرۋتتارىن قاراپ وتىراتىن دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمدار دا بار. بايقاعانىمىزداي، ۇشۋ ۋاقىتى كەشىگىپ جاتىر، جاڭا نۇكتەلەر پايدا بولدى. جالپى كليماتتىڭ وزگەرۋى بۇكىل قورشاعان ورتاعا اسەر ەتىپ جاتىر. ەكولوگتار قۇستاردىڭ جايىنا الاڭداعانمەن، ماماندار جاعدايدىڭ باقىلاۋدا ەكەنىن ايتادى. ارينە، بىرنەشە شەكارانى كەسىپ وتەتىن قاناتتىلاردىڭ اۋرۋ تاراتۋ جاعىنان قاۋىپتى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. دەگەنمەن ۇشقان قۇس ۇنەمى ءبىر جولمەن جۇرە بەرمەۋى دە مۇمكىن. ورنيتولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، كەيدە قاناتتىلاردىڭ قونىس اۋدارۋىندا، باعىت- باعدارىندا اۋىتقۋلار بولىپ تۇرادى. بۇل قالىپتى جاعداي.
ولجابەك حولوۆ، ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى:
— قۇستار قىستى كۇنى جىلى جاققا ۇشىپ، جازدا قايتا ۇشىپ كەلەدى عوي. ەلىمىزدىڭ اقمولا، قوستاناي، قاراعاندى وبلىستارىنىڭ جانە س ق و توڭىرەگىندە قۇستاردىڭ ميگراتسيالىق جولدارى بار. اۋا- رايىنا بايلانىستى وزدەرىنىڭ جولدارىن تاڭداپ وتىرادى. ناقتى تۇراقتى تۇردە ءوتىپ وتىراتىن تۇرلەرى دە، ۇنەمى ءبىر باعىتپەن جۇرەتىن جول دا جوق.
ۇشقان قۇستىڭ باعىت- باعدارى، اماندىعى باقىلانىپ وتىرادى. ول ءۇشىن ارنايى تورعا تۇسكەن جابايى قۇستى زەرتتەپ، ساقينا سالىپ، قايتا بوساتادى. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ەلدە قاناتتىلاردىڭ 395 تۇرىنە، ياعني 2 جارىم ميلليون قۇسقا ساقينا سالىنعان. وسى ساقينا ارقىلى قۇستار الەمىن زەرتتەي الامىز.
سىرىمگۇل زاريپوۆا، ق ر ب ع م «زوولوگيا ينستيتۋتى» ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى:
— بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 395 ءتۇردىڭ 2 ميلليون 500 مىڭعا جۋىق دارالارى ساقينالانىپ، 203 قۇس تۇرىنەن 11298 ساقينا قايتارىلدى. سۋدا تىرشىلىك ەتەتىن قۇستار قوقيقىز، قۇمسالعىشتار، پەليكاندار، قازدار مەن ۇيرەكتەر سۋلى باتپاقتى جەرلەرگە قونىس اۋدارادى. ولار ارال تەڭىزى مەن تورعايدىڭ تومەنگى اعىسى ارقىلى وتەدى. سونداي- اق ورال القابى مەن كاسپي تەڭىزى ارقىلى قونىس اۋدارادى. ول جەردەن قىستا يران مەن پاكىستانعا ۇشادى. تاعى ءبىر باعىتى بۇل قورعالجىن مەن بالقاش، ىستىقكول كولى جۇيەسىنەن الاكول ارقىلى وتەدى. ءارى قاراي ءۇندىستانعا جول تارتادى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، قۇس اتاۋلىنىڭ سانىندا جىل سايىن وزگەرىس بولىپ تۇرادى. ونىڭ سەبەبى تابيعات اپاتى، اۋرۋ- سىرقاۋ، جىرتقىشتارعا جەم بولۋ، اڭشىلاردىڭ ارەكەتى سىندى فاكتورلار. ءبىراق بيىل قۇستارعا تابيعاتتان، ياعني قۋاڭشىلىقتان قاۋىپ تونە قويماعان. ويتكەنى سولتۇستىك وڭىرلەردە قۇرعاقشىلىق بولعان جوق. سول سەبەپتى سانى ازايدى دەۋگە كەلمەيدى. كەرىسىنشە كوبەيە تۇسكەن.
ولجابەك حولوۆ: ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى
—جىلدا قۇستار سانى وزگەرىپ وتىرادى. نەگىزى ۇدايى وسۋدە. ەل اۋماعىندا 400 دەن استام قۇس ءتۇرى مەكەندەيدى. ونىڭ ىشىندە اڭشىلىق وبەكتىسى بولىپ تابىلاتىن 59 ءتۇرى بار قۇستار سۋلى جەرلەردە مەكەندەگەندىكتەن ولارعا قۋاڭشىلىق اسەر ەتكەن جوق. ەلدە جازدىگۇنى قۇس سانىنىڭ از بولمايتىنىن ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ەسەبىنەن دە بايقاۋعا بولادى. قاز 5 ميلليون، ال ۇيرەك ءتىپتى 10 ميلليونعا جۋىقتايدى. قاسقالداق 2 ميلليونان اسسا، قۇمسالعىش 2 ميلليونعا تاياۋ. سونىمەن قاتار سار دالادان 600 مىڭنان اسا كەكىلىك، 360 مىڭداي بودەنە، 34 مىڭنىڭ شاماسىندا قىرعاۋىلدى كورۋگە بولادى.
تىزە بەرسەڭىز قۇس كوپ. تەك ايدىنىمىز سۋالماي، كوكوراي بەلدەرىمىز جايقالىپ تۇرا بەرسە دەيسىز. قاراشادا بۇلتقا ىلەسىپ كەتكەن قاز- ۇيرەك، اققۋ- تىرنا كوكتەمدە ورالادى. ويتكەنى قۇس ۇياسىن ءبىزدىڭ وڭىرگە سالادى. وسى ولكەدە اياقتانىپ، وسى كەڭ دالادا قاناتتانادى. ميلليونداعان قۇستىڭ تۋعان جەرى دە وسى سارى دالا.
اۆتورلارى: نارگيز بەكماعانبەتوۆا،
ەرجان قاناپيا ۇلى، جاندوس سۇلتان قىزى
www.24.kz