حالىقارالىق يۋنەسكو سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، اقىندار مەكتەبىنىڭ ۇستازى رايسوۆا حانشا مۇساباي قىزى - 1956 -جىلى 5 - قازاندا الماتى وبلىسى قاپال اۋدانى قوڭىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1989 -جىلدان باستاپ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى جىر سايىستارىنا قاتىسا باستادى. «قازاق ءتىلى قوعامى» ۇيىمداستىرعان رەسپۋبليكالىق ايتىستا باس جۇلدە (1990)، ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق ايتىستا Ⅲ ورىن (1995) يەلەنگەن. ق ح ر دا، رەسەيدە، وزبەكستاندا، سونداي اق وبلىس اۋقىمىندا وتكەن ايتىستاردا بىرنەشە رەت ارناۋلى جۇلدەگە يە بولدى.
ەسكە سالا كەتەيىك، حانشا رايسوۆانىڭ 1995 -جىلعى قىتايعا بارعان ساپارى ونەردەگى جۇلدىزدى ساتتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. اقىن سول ونەر ساپارىندا قىتايدىڭ قۇلجا قالاسىندا، قىتاي قازاقتارىنىڭ اراسىنان شىققان تانىمالى ايتىسكەر اقىن قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلىمەن ساحنادا كەزدەسىپ، ونەر سالىستىرىپ، ءسوز سىناسادى. بۇل ايتىس سول جاقتاعى قانداستارىمىزدىڭ ورتاسىندا «قۇرمانبەك پەن حانشانىڭ» ايتىسى اتالىپ، ەرەكشە اسەرمەن ەل ەسىندە قالدى.
اۆتور: باقىتجول كاكەش
***
قۇرمانبەكتىڭ حانىشامەن ايتىسى
1995-جىلى قاڭتاردىڭ 5-كۇنىنەن 10-كۇنىنە دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قۇلجا قالاسىندا دوستىق ساپاردا بولدى. ساپار ارالىعىندا ۇيىرمە قۇرامىنداعى بەلگىلى ايتىس اقىنى حانشا رايسوۆا قۇرمانبەكپەن ايتىستى.
قۇرمانبەك:
سي قوناققا دەپ كەلگەم سالەم بەرەم،
ايتا السام ۇنار ەدى-اۋ، مانەرلى ولەڭ.
بۇگىنگى ايتقان ولەڭىم قۇرمەتپەنەن،
تالدىقورعان حالقىنا سالەمدەمەم.
حانىشايىم − قادىرلى حانىشامىز،
دوستىقپەنەن كەزدەستىك تانىسا ءبىز.
اعالى-قارىنداستى بولىپ ەندى،
اۋەلى قول، كانەكي، الىسامىز.
دوستىق ۇلى باعالى دەپ وتىرمىز،
جاعادان اپ دەمەيمىن جابىسامىز.
كەزدەسۋدىڭ جانە دە ءساتى تۇسسە،
تانىستارداي بايىرعى تابىسامىز.
جان ەكەنسىڭ جايدارى جاراتىلعان،
كوزگە ەرەكشە ەلەستەر دارا تۇلعاڭ.
حانىشاداي جاس اقىن نەگە تۋماس،
جەتىسۋدىڭ ەلىنەن سارا تۋعان.
جىرىم قىسىپ بۇلتتاي تۇنەرگەندە،
ولەڭدەرىم جاۋىنداي سىبەرلەنبە.
تالدىقورعان حالقىنا ريزامىن،
حانىشاداي اقىنىن جىبەرگەنگە.
حانىشا:
ارقانىڭ ەلگە ايگىلى جوتاسىنان،
سارا تۋعان اۋىلدىڭ بوتاسىنان −
ءبىر سالەم باۋىرلارعا ايتىلادى،
كادىمگى جەتىسۋدان جىر تاسىعان.
ايتپاساڭ ءسوزدى تاۋىپ اقىنسىڭ با؟!
ايتپەسە، ۇلىلىققا جاقىنسىڭ با؟!
كەلگەندە جەتىسۋلىق قانداستارىڭ،
ەل كوشىپ كەلگەندەي بوپ جاتىرسىڭ با؟!
جىر مارجان جەتىسۋدان جيىپ كەلدىم،
قۇشاقتى كەڭنەن اشىپ ءيىپ كەلدىم.
قازاعىم اڭسادى دەپ قازاق ءيىسىن،
كيمەشەك باسىما اتەي كيىپ كەلدىم.
جىرتسا دا جەل تابان كۇن ۇلتانىن مىڭ،
سەتىلتپەي ءبىر تال ءجىبىن ىرعاعىمنىڭ −
ساقتاعام سارا اۋەنىن جەتىسۋلىق،
مەن ءوزىم ءدال سارانىڭ ۇرپاعىمىن.
الىمشە جىرمەن بۇگىن ايمالايىن،
اتاقتى اعامىزعا ساي بولايىن.
ءوزىڭدى ماپەلەپ ءبىر باعىپ-قاققان،
شىركىن-اي، ەل-جۇرتىڭنان اينالايىن.
جۇرەگىم توقتامايدى قاعىلعانداي،
كادىمگى كورمەي ءجۇرىپ ساعىنعانداي.
شاتتىقتان جارىلارداي بوپ وتىرمىن،
ەڭ اسىل جوعالعانىم تابىلعانداي.
ءوزىڭدى، ءسوزىڭدى دە وزگە كوردىم،
جەبەرسىز، جانىم اتا، ءسوز دەرەگىن.
تاعى دا تۇيىندەتىپ تاستاپ جىبەر،
بەرەيىن وزىڭىزگە ءسوز كەزەگىن.
قۇرمانبەك:
اتا كيىم بەكەرگە كيمەس ەدىڭ،
جاي جان بولساڭ باسىڭدى يمەس ەدىڭ.
كونە مالدىڭ كوزى بوپ سەزىلەدى،
كيىپ كەلگەن شىراعىم، كيمەشەگىڭ.
ءماندى ءسوزدى حانىشا اڭعارىپسىڭ،
اۋەنىڭدى بۇلبۇلداي تاڭنان ۇقتىم.
توكپە ولەڭگە توپەلەپ دەس بەرمەگەن،
ءىنىسىمىن، شىراعىم، تاڭجارىقتىڭ.
قاناتىڭدى ىلەگە قاعىپ ۇشتىڭ،
شالعىسىنان كورمەگەن قاعىپ ەشكىم.
ەت جۇرەگىم وزىڭە ەلجىرەيدى،
جىرىن ايتىپ تۇرعان سوڭ ساعىنشتىڭ.
جاقسى اقىن الادى ەل سەنىمىن،
وسى ەلىمنىڭ زارەدەي بولشەگىمىن.
وسى ەكى ەلدىڭ ارقاسى باستى قوسىپ،
اقىن بولىپ مايداندا بەلسەنۋىم.
ءسىڭلسىسىڭ سارانىڭ حانىشا جان،
قازاعىمنىڭ بىرىندەي سەمسەرىنىڭ.
بۇل مايداندا وزىڭمەن جىر شەرتىسىپ،
تارازىدا قاجەت قوي ولشەنۋىم.
ماقتان ەتەم ەكى ەلدىڭ ۇلگىسىن باي،
كوسىل كومەي، ءان سالعان ءبىر قىسلماي.
قاناتىڭنان سيپايىن جان قارىنداس،
قونعان كەزدە كولىمە جىل قۇسىنداي.
حانىشا:
كوزىڭە كورىنبەيىن جىل قۇسىنداي،
بۇگىن دە تاعى جۇرەك تولقىسىنشى-اي.
اعاتاي ءۇنىڭ شىقسىن سىڭعىرلاپ ءبىر،
سۇلۋدىڭ وكشە سوققان شولپىسىنداي.
ونەرمەن قاتار ۇشىپ باعىم كەلگەن،
جاقسى ءسوز ەستىپ جاتىرىم جاعىمدى ەلدەن.
اينالدىم اسىحاتتاي ۇلدارىڭنان،
قۇدايىم ساكەنىمنىڭ① ءسانىن بەرگەن.
جاراساد قالاي جەلسەم جەلىسىم دە،
كەڭ جايلاۋ جاتىرمىن عوي ورىسڭدە.
ابىلاي حاننان كەيىن ءسىز بولدىڭىز،
قول قويعان ساعىمبەك اعاي كەلىسىمگە.
① ساكەن سەيفولليىن ايتىلىپ وتىر. رەد
ولەڭنىڭ ءبىز ەكەۋىمىز قوس ءپىرىمىز،
وتپەسىن دۋمانداتپاي بوس كۇنىمىز.
اعاتاي ايىرىلماس بوپ جالعانسا ەكەن،
ماڭگىلىك اراداعى دوستىعىمىز.
جەتىسۋ ارناسى بوپ اعىپ بارام،
جاقسى ۇنمەن كوپشىلىككە جاعىپ بارام.
اعاتاي جۇيەلى ءارءبىر سوزدەرىڭنەن،
وت بولىپ لاپىلداعان جانىپ بارام.
ءار سوزگە ءتۇيىن قىلىپ ءتۇيىن العان،
ساعىنىپ قۇشاق جايىپ ءسۇيىپ العان.
اينالدىم اقسامايلى اعاتايىم،
قازاقتىڭ دارقاندىعىن جيىپ العان.
ويىممەن بەرىلەيىن، جيىلايىن،
الدىڭدا ۇزىلەيىن، قيىلايىن.
ۇرپاعى تاڭجارىقتىڭ بولساڭ اكە،
سول اتا ارۋاعىنا سيىنايىن.
قۇرمانبەك:
ەكەۋىمىز دە تۋىپپىز اتالى ەلدەن،
ەمەس قىران قاشاندا قاتا كورگەن.
ساعىمبەك پەن اسىحاتتىڭ بۇل ىسىنە،
ابىلاي مەن قابانباي باتا بەرگەن.
ۋاقىت كەڭ بولسا ەكەن شىرقاۋىما،
ايتا بەرسەم تۇگەي مە جىر تاعى دا.
ارۋاقتارى ءبىر اۋناپ بابالاردىڭ،
ىقىلاسىن توكسە ەكەن ۇرپاعىنا.
ولەڭ ايتقان شىراعىم جالىنىڭدى-اي،
دارىنىڭ بار جامبىلدىڭ دارىنىنداي.
ءبىرجان مەنەن اسەتتىڭ سالىمىنداي،
ىرىسجان مەن سارانىڭ سارىنىنداي.
دومبىراڭدى گۋلەتىپ ولەڭ ايتساڭ،
جاۋلارىنىڭ بولادى-اۋ، جانى قىلداي.
ولەڭىڭە كۇش بەرسىن ءوز ءداۋىرىڭ،
قاجىمۇقان اتاڭنىڭ قارىمىنداي.
كەلتىرسەم دە سۇلۋ ءسوز بەدەرىمدى،
كوتەرەيىن يزەتپەن بەدەلىڭدى.
نيەتىڭدى، شىراعىم، جاقسى كورىپ،
كەي سوزىڭە بىلمەدىم نە دەرىمدى.
باقىت قۇسى ءبىر قونعان عايىبى ما؟!
كەشىرىڭدەر ءسوزىمنىڭ ايىبىنا.
بىرەسە اكە، بىرەسە اعا دەيسىڭ،
بارا المادىم، شىراعىم، بايبىنا.
حانىشا:
قاتتى ايتسام ول بالالىق قاتەم دەيسىز،
حانىشانى «باقىت قۇسى ماپەم» دەيسىز.
اعاجان، اعا دەسەم ارتىق بولار،
ءسىز ءوزى مەنىڭ ءدال شىن اكەمدەيسىز.
وتىرمىن مەن جۇزىكتىڭ كوزى بولىپ،
كەۋدەمە ءار ارماننىڭ جىرى تولىپ.
ال اكە، ايتىسالىق كەل ەكەۋىمىز،
قازاقتىڭ اكەسى مەن قىزى بولىپ.
قىزىڭىز دامىڭىزدەن تاتقان شىعار،
تاڭ بولىپ اكەسىنە اتقان شىعار.
ايتقاندا تاڭجارىقتاي اتامىزدى،
تەربەلىپ جەر بەسىكتە جاتقان شىعار.
تاسقىندى بۇلاق بولىپ اتىلامىن،
بالداي ءسوز كومەيىندە جاتىر ءانىم.
اكەجان، ءوزىڭىزدى تالدىقورعانعا،
قابانباي① تويىنا مەن شاقىرامىن.
اتاجان، تەبىرەنتەم قارا دا تۇر،
ءار ءسوزدىڭ بايبىن ءسىز سانادا وتىر.
قىزىڭدى ماقتاعان سوڭ، جانىم اكە،
قىزىڭنىڭ باسى اينالىپ بارا جاتىر.
قۇرمانبەك:
باس اينالسا تىنشتاپ شايقالىپ ال،
ال، شىراعىم، اكەڭنىڭ ايتارى بار.
جاستىقپەنەن بايقاماي ارتىق ايتقان،
اعا دەگەن ءسوزىڭدى قايتارىپ ال.
تالدىقورعان جىبەرگەن ءبىر اسىلىن،
بالا بولىپ قاراشى ۇناسۋىن.
قابانبايعا ساعىمبەك توي جاساسا،
تويدىڭ تويعا تىلەيمىن ۇلاسۋىن.
سول تويىڭا اقىنىڭ جىر ارناسىن،
اشىق كوزىم قالايشا مۇنارلاسىن.
ەڭبەكتەرى باتىردىڭ ەسكە الىنىپ،
قابانبايدىڭ ارۋاعى ءبىر اۋناسىن.
ناقىلدىڭ دا ورنى بار، اقىلدىڭ دا،
ايتاتۇعىن ءجونى بار اقىننىڭ دا.
ال، شىراعىم، ەكى ۇشتى سويلەپ كەتتىڭ،
ءبىراق مۇلدە قوناققا شاقىردىڭ با؟
حانىشا:
ءار ءسوزدىڭ بايىبىنا بويلاپ ەدىم،
قىزىڭا تەرەڭنەن ءبىر ويلا دەدىڭ.
اتاجان، الدىمەنەن شاقىردىم مەن،
العاشقى كەلگەنىڭدە تويعا كەلگىن.
مۇنداي دا جۇرەگىمنىڭ سىزدارى بار،
اكەجان، كەي ءسوزىڭنىڭ ىزعارى بار.
جەتىسۋ جەرى ءبىزدىڭ باقىتتى عوي،
حاليما① مەن حانىشاداي قىزدارى بار.
① وسى ۇيىرمەنىڭ ورىنباسار باستىعى.
وسىنداي سان ارناۋدى ارناپ كەلدىك،
ءوزىڭدى اقىن اتا تاڭداپ كەلدىك.
ارادا جىبەك جولدى، جانىم اكە،
ۇزبەستەن وتىز جىلدا جالعاپ كەلدىك.
قىزىڭىز اتىڭىزدى اتاپ جۇرەر،
ال ەندى جاندى سوزبەن تارتىپ جىبەر.
اكەجان، يىلەيىن الدىڭىزدا،
جاڭا ۇشقان قىرانىڭا باتاڭدى بەر!
قۇرمانبەك:
حانىشانى ەندەشە ۇكىلەيىن،
ۇكىلەمەي نەمەنە بىتىرەيىن.
اكەڭ بولسام، جيىركەنبە، جان شىراعىم،
بەر قاراشى، اۋىزىڭا تۇكىرەيىن.
ءار كىمنىڭ دە شىراعىم بار اناسى،
بالا دەگەن انانىڭ ساداعاسى.
تەڭدەسۋىڭ قيىن قوي، جان شىراعىم،
بالا دەگەن اكەنىڭ شاراناسى.
الدىڭىزدان قۇربىڭىز وتپەيدى ەكەن،
ولەڭ سەنىڭ ويىڭنان كوكتەيدى ەكەن.
قازاق ايتقان اكەدەن استىم دەگەن،
جەتى قارىس، تۇبىندە جەتپەيدى ەكەن.
بۇل كەزدەسۋ قالايشا ۇمتىلاسىڭ؟!
باتا بەرمەي ال قالاي قۇتىلاسىڭ؟!
قىزىم كەلىپ قيىلىپ سۇراعاندا،
اقتارىلسىن اكەلىك ىقىلاسىم.
جاقسىلىقتى جاسىمنان جاقتايلادىم،
ۇرپاعىمدى كەلمەيدى قاقپايلاعىم.
بارعان جەردە باقىتتى، باياندى بول،
قايدا جۇرسەڭ امان ءجۇر، ات بايلارىم.
وسى ءسوزدى قىزىمىز ازىق قىلسىن،
ءسوز تەرەڭىن ىنجۋدەي قازىپ تۇرسىن.
كۇيەۋىڭە دەگەيسىڭ دۇعاي سالەم،
اتاسىنا ءجيى حات جازىپ تۇرسىن.
وسى ولەڭىم بولعان سوڭ سۇيەنگەنىم،
جاۋىنىنداي ىلەنىڭ سىبەرلەدىم.
جان شىراعىم، ايتىپ قوي نەمەرەمە،
ۇمىتپاسىن باباسىن، جيەندەرىم.
سول جيەندەر ەمەس پە مەن اكەڭنىڭ −
جاقىنىراق قارىستان سۇيەمدەرىم.
سۇراعانىڭ قىزىم - اۋ، باتام بولسا،
بەرسىن ساعان جامبىلدىڭ جىر ورنەگىن.
حانىشا:
مەن بۇگىن باۋىرلارعا تەر توگەمىن،
لاۋلاتىپ جۇرەگىمنەن جىر ورنەگىن.
اكەتاي، تۇكىرىگىڭدى جۇتىپ الام،
نەسىنە مەن وزىڭنەن جيىركەنەمىن.
بايىتىپ باستاپ جۇرگەن ءىسىم دەيمىن،
مەن تەگى اتاعىما ىسىنبەيمىن.
قادىرلەپ، اكەتايىم، مەن ءوزىڭدى،
«ءتۇۋ» دەگەن تۇكىرىگىڭدى تۇسىرمەيمىن.
سوزىڭە، جانىم اكە، بالقىپ بارام،
شالقىرلىق سوزدەرىڭە شالقىپ بارام.
وزىڭدەي اكە تاپتىم دەپ ۇيدەگى،
اكەتاي، كۇيەۋىمە ايتىپ بارام.
ونەردە ءوزىڭ سىندى سۇيەۋىم بار،
اكەسىڭ قىزدىڭ ءسوزىن جۇيەلى ۇعار.
اينالدىم، اكەتايىم، ءار سوزىڭنەن،
ونەردى باعالايتىن كۇيەۋىم بار.
قىزىڭا اق باتاڭدى ءۇي دەيسىڭ بە،
قادىرىن جاقسى اكەنىڭ ءبىل دەيسىڭ بە.
اكەتاي قۇشتاساردا تىك تۇرەگەپ،
حانىشانىڭ ماڭدايىنان سۇيمەيسىڭ بە؟
قۇرمانبەك:
قىزىم ءسوزىن اكەڭ دە تەربەسىن دە،
جاڭىلىس جوق جاقسىنىڭ زەردەسىندە.
ساۋساعىڭا سالايىن كۇمىس جۇزىك①،
دومبىراڭنىڭ ويناسىن پەرنەسىندە.
ال جالعاسىن باتامنىڭ قوسايىن مەن،
شابىت كەلدى، قالايشا توسايىن مەن.
بەس جيەنىم بار ەكەن باقتى بولسىن،
قوسا كارتەي، شىراعىم قوساعىڭمەن!
كۇدىكتەنىپ ورنى جوق ساقتانارعا،
تاڭ اتقانشا ايتساق تا جاق تالارما؟!
اينالايىن تۋىستار ىزدەپ كەلگەن،
جاس ىركىلدى - اۋ، كوزىمە اتتاناردا.
① قۇرمانبەك ساحنادا حانىشانىڭ قولىنا ساقينا سالدى.
كورىسكەندە جاقسى ەدى دوستاسارعا،
ەركىن ءتىلىم كەلمەي تۇر قوس باسارعا.
ماڭدايىڭنان ءبارىڭنىڭ ءبىر يسكەيىن،
اينالايىن دوستارىم قوشتاساردا.
حانىشا:
بۇل ءبىر جاقسى مەرەي عوي اسقاقتاعان،
جۇيرىكتەر اسقاقتايتىن تاستاپ قادام.
جىر بۇلاعىن كوردىم مەن وسى جەردەن،
اكەتاي، ءوزىڭىزدى ماقتاپ بارام.
قيماعان جاساۋىراعان كوزدەرىڭدى-اي،
جۇرەكتى ايتقىزباي-اق، سەزگەنىڭ بە-اي.
جانارىما تولقىتپ جاس كەلتىرگەن،
اكەتاي، تۇپكىلىكتى سوزدەرىڭدى-اي!
اكەم-اي، ونەردەگى قورعانىم-اي،
سوزدەن ورنەك جاساعان جولدارىڭ-اي.
قايتەيىن ۋاقىتتىڭ تارلىعىن-اي،
ءۇش كۇنىم ءۇش مينۋتتاي بولعانىڭ با-اي!
حالايىق، قادىرىڭدى ءبىلىپ قويام،
ويىمدى كەتكەنىم ءجون قىلىپ بايان.
اكەمنىڭ تاققان وسى جۇزىگىن مەن،
تۇسىنا جۇرەگىمنىڭ ءىلىپ قويام.
ءار ءسوزىڭ جۇيەسىمەن باسىپ جاتىر،
قىزىڭنىڭ قۋانىشى تاسىپ جاتىر.
قاتىناپ تۇرامىز عوي مۇنان كەيىن،
اعالار جىبەك جولدى اشىپ جاتىر.
ساعىنساڭ ءجيى-ءجيى تۇسكە ەنەمىن،
جىرىما سودان شابىت كۇش بەرەمىن.
ساعىمبەك اعام ايتقان انەۋ كۇنى①،
قۇلجاعا كەلىپ كۇندە تۇستەنەمىن.
① 1991-جىلى قاڭتاردىڭ 18-كۇنى قابانباي باتىردىڭ تۋىلعانىنا 300 جىل تولۋ بايلانىسىمەن وتكىزىلەتىن ەسكە ءتۇسىرۋ قيمىلى ايتىلىپ وتىر.
① ءبىر ءسوز كەزەگىندە ۇيىرمە باستىعى ساعىمبەك: −«تالدىقورعان ــ(؟) قولجا قالاسىنىڭ اراسى توقسان بەس-اق كيلومەتر ەكەن. كۇنبە-كۇن كەلىپ، تۇستەنىپ قايتاتىنداي عانا جەر قوي...» - دەگەن ەدى. اقىن سونى مەڭزەپ وتىر.