باسقا دەرەككوزدەردە ۇلى قاعان جەرلەنگەننەن كەيىن ونىڭ قابىرىن مىڭداعان جىلقى تاپتاپ، جەرلەنگەن ورىنداعى ىزدەردىڭ جويىلعانى ايتىلادى. بۇل جۇمىسقا قاتىسقان بارلىق جاۋىنگەر ولتىرىلگەن. ءوز كەزەگىندە جەرلەۋ راسىمىنە قاتىسقانداردى ولتىرگەن جاۋىنگەرلەر دە، قاعان اۋلەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن كوزى جويىلعان. وسىلايشا 10000 جاۋىنگەر ءولتىرىلىپ، شىڭعىس حاننىڭ ورنالاسقان جەرى تۋرالى مالىمەتتەر جوعالعان.
بۇل اقپاراتتىڭ اقيقات الدە اڭىز ەكەنى ازىرگە بەلگىسىز. الايدا ارحەولوگتار، تاريحشىلار، قازىنا ىزدەۋشىلەر جانە باسقا دا كاسىپ يەلەرى شىڭعىسحاننىڭ قابىرىن عاسىرلار بويى ىزدەپ كەلەدى.
موڭعوليانىڭ استاناسى ۋلان-باتوردىڭ جانىندا شىڭعىسحاننىڭ اتتا وتىرعان الىپ ءمۇسىنى بار. قىتايدىڭ ەدجەن-حورو (ىشكى موڭعوليا) پروۆينتسياسىندا شىڭعىسحان مازارى بار. بۇل تەك ۇلى بيلەۋشىنى ەسكە الۋعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر عانا.
ساياحاتشى جانە زەرتتەۋشى ماركو پولو شىڭعىسحاننىڭ جەرلەنگەن جەرى تۋرالى بىلاي دەيدى: «شىڭعىسحان اۋلەتىنىڭ بارلىق بيلەۋشىلەرى قاي جەردە ولسە دە، ولار ءور التاي تاۋىنا جەرلەنگەن. ولاردى ءجۇز كۇن جول جۇرسە دە، سول جەرگە اكەلىپ جەرلەيدى».
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، شىڭعىس حان 1227-جىلى تاڭعۇت پاتشالىعىنىڭ استاناسى چجۋنسيندى (قازىرگى ينچۋان، قىتاي) قورشاۋ ساتىندە، كەزەكتى اسكەري جورىعىندا قايتىس بولعان. ءامىرشى ءولىمىنىڭ سەبەبى انىقتالعان جوق. تەك ول پاتشالىعىن ءۇشىنشى ۇلى ۇگەدەيگە مۇرا ەتىپ قالدىرعانى انىق.
شىڭعىسحاننىڭ ءولىمى تۋرالى بىرنەشە اڭىز بەن گيپوتەزا بار. ياعني ۇلى قاعان قايتىس بولعاننان كەيىن ادال جاۋىنگەرلەرى ءوز بيلەۋشىسىنىڭ دەنەسىن سولتۇستىككە الىپ كەتكەن. ءبىراق حاننىڭ قايدا ەكەنى ءالى بەلگىسىز. شىڭعىسحاننىڭ قابىرىندە كوپتەگەن قۇندى زاتتار مەن وراسان كوپ قازىنا جاسىرىلعان بولۋى مۇمكىن.
پارسى جازۋشىسى، تاريحشى جانە مەملەكەت قايراتكەرى راشيد اد-ديننىڭ ايتۋىنشا، شىڭعىسحان ءوزى كورسەتكەن جەرگە جەرلەنگەن. بىردە حان ونون وزەنىنىڭ جاعاسىندا اڭ اۋلاپ جۇرگەن. سول جەردە ول جانىنا تىنىشتىق سەزىنگەن. اعاشى كوپ، جاپىراعى جايقالعان جەردە تۇرىپ: «بۇل جەر مەنى جەرلەيتىن ورىن ەكەن. بۇل جەردى ەسىڭە ساقتا جانە ونى بەلگىلە» دەگەن ەكەن ول اينالاسىنداعى جاۋىنگەرلەرىنە.
ⅩⅨ عاسىرداعى موڭعول عالىمى يا. شميد بيلەۋشىنى موڭعولياعا جەرلەمەگەنىن ايتادى. ونىڭ حالقى مۋميالاۋدى بىلمەگەن، ال جول وتە الىس بولعان.
1923-1926-جىلدارى ورىس زەرتتەۋشىسى جانە ساياحاتشىسى م. ك. كوزلوۆ حانگاي تاۋلارىنىڭ جانىنداعى حان كوكشۇن توبەسىندە ەجەلگى كەسەنەنى تاپتى. ەجەلگى قالانىڭ قيراندىلارى دا سول جەردەن تابىلدى. قيراندى ىشىندەگى تاستاعى جازۋ قالانى 1275-جىلى شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسى قۇبىلاي سالعان دەپ جازىلعان. زەرتتەۋشىلەر تاستاردىڭ اراسىنان شىڭعىسحاننىڭ 30 ۇرپاعى جەرلەنگەن زيراتتى انىقتاعان ەكەن.
مۇندا زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ارحەولوگيالىق قازبالارعا ۇنەمى قارسى بولىپ كەلگەن. ولار ارحەولوگتارعا قابىردى قازۋ جاماندىق اكەلەتىنىن ەسكەرتىپ وتىرعان.
وسى قارسىلىقتارعا بايلانىستى مۇنداعى زەرتتەۋلەر توقتاتىلعان. موڭعوليانىڭ رەسمي ۇكىمەتى دە كەڭ زەرتتەۋلەرگە كەدەرگى جاسادى. 1990-جىلدارى قۇرىلعان موڭعول-جاپون عىلىمي زەرتتەۋلەرى دە وسى سەبەپپەن توقتاعان.
شىڭعىسحان مازارىنىڭ ورنى تۋرالى بىرنەشە بولجام بولعانىمەن، ۇلى قاعاننىڭ سوڭعى قونىسى رەسەيمەن شەكارالاس موڭعوليانىڭ سولتۇستىگىندەگى بۋرحان-حالدۋن تاۋلارىندا بولدى دەگەن بولجام شىندىققا جاقىن. سەبەبى شىڭعىسحان بۇل جەردى قاسيەتتى دەپ ساناعان. بۇل جەرلەر ءالى كۇنگە دەيىن موڭعولدار ءۇشىن قاسيەتتى سانالادى.
بۇگىندە ا ق ش، جاپونيا، فرانسيا جانە باسقا ەلدەردىڭ زەرتتەۋشىلەرى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ، وسى ايماقتى مۇقيات زەرتتەپ جاتىر.
پەر-انري جيسكار د'ەستەن باستاعان فرانسۋز زەرتتەۋشىلەرى دە بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى. ولار ۇشاتىن دروندار ارقىلى وسى تاۋلى اۋداندى زەرتتەپ، سول جەردىڭ ساندىق مودەلىن جاساپ، تالدادى. ساراپتامادان كەيىن ولار جەرلەنگەن حان اۋلەتىنىڭ قابىرلەرى ورنالاسقان تاس استىنان ۇلكەن توبەنى تاپقان.
زەرتتەۋشىلەر حاننىڭ مازارى ءدال وسى جەردە ەكەنىنە سەنىمدى. الايدا موڭعوليا ۇكىمەتى بۇل ايماقتا اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرمەي وتىر.
massaget.kz