بىزگە بەيمالىم بانگيگە بارىپ، ونداعى قارادومالاقتاردى وقىتىپ جۇرگەن ايمانمەن «تۇركىستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ارنايى حابارلاسىپ، اڭگىمەگە تارتقان. سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
- ەلدە جوعارى ساناتتى ۇستاز قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ايماننىڭ ورتالىق افريكاعا بارىپ جۇمىس ىستەۋىنە نە تۇرتكى بولدى دەگەن سۇراق ءبارىمىزدى قىزىقتىرادى. راسىمەن جەر شارىنداعى ەۋرازيادان كەيىنگى ەكىنشى ۇلكەن ماتەريك - افريكا كونتينەنتىنە وتباسىڭىزبەن بىرگە تۇراقتاۋىڭىزعا نە سەبەپ؟
- افريكا قۇرلىعىنا جولداسىمنىڭ قىزمەت بابىمەن كوشتىك. نەگىزى، كۇيەۋىم ەكەۋمىز شەتەلدە جۇمىس ىستەسەك، ەل كورسەك، جەر كورسەك دەگەن ماقساتتى كوزدەگەنبىز. ءسويتىپ جۇرگەندە افريكادان ءبىر- اق شىقتىق قوي (كۇلىپ) . بۇگىندە وسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقانىمىزعا تۇپ- تۋرا ءبىر جىل تولدى. جولداسىم وسىنداعى جالپى ءبىلىم بەرۋ كەشەنىنە باسشىلىق ەتەدى، ال مەن سول مەكتەپتە ساباق بەرەمىن ءارى كىتاپحانادا جۇمىس ىستەيمىن.
- بىلۋىمشە، ماماندىعىڭىز - قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ءمۇعالىمى. بۇگىندە ورتالىق افريكا استاناسى بانگيدەگى ءسىز جۇمىس ىستەيتىن مەكتەپتە قانداي پاننەن ساباق بەرەسىز؟
- ءيا، مەن جامبىل وبلىسى، جۋالى اۋدانىنا قاراستى باقالى اۋىلىنداعى ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ، «تاراز- عاسىر» كوللەدجىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدىم. سوسىن وسىندا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق- تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوز ماماندىعىم بويىنشا باكالاۆريات، كەيىننەن الماتىداعى سۇلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋرا بولىمىندە وقىدىم. ءدال وسى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەنىمدە ءوز بەتىممەن ىزدەنۋگە، الدەنەنى زەرتتەۋگە، ءوز بىلگەنىڭدى وزگە بىرەۋگە ۇيرەتۋگە قۇلشىنىسىم اشىلىپ، ءوز ماماندىعىما باسقاشا كوزقاراسپەن قاراي باستادىم. ادامنىڭ ومىرىندە ماماندىعىڭنىڭ ەرەكشەلىگىن، وقۋدىڭ قادىرىن تۇسىندىرەتىن سونداي ءبىر كەزەڭ بولادى ەكەن عوي. جالپى، ەڭبەك جولىمدى تاراز قالاسىندا قىزدارعا ارنالعان قازاق- تۇرىك ليتسەيىندە باستاعانمىن، سوسىن بىرنەشە كوللەدجدە ساباق بەردىم. نەگىزى، ءمۇعالىم بولامىن دەپ، جۇرمەگەن جەرىم، باسپاعان تاۋىم جوق، جولداسىم ءارتۇرلى جۇمىس، كوپ جاعدايدا مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان سوڭ، تۇرعىلىقتى جەردى ءجيى اۋىستىردىق، ءسويتىپ ەلىمىزدىڭ بىرنەشە ايماعىنداعى وقۋ ورىندارىندا ۇستازدىق ەتتىم. كەيىننەن جولداسىم ويلانا كەلە ورتالىق افريكا مەملەكەتىنىڭ استاناسى بانگي قالاسىنا جۇمىسقا ورنالاسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. اركەز ونىڭ شەشىمىن ءجون سانايتىن مەن كەزەكتى رەت ونىڭ قاسىنا ەرىپ، وسىندا وتباسىمىزبەن كوشىپ كەلۋدى ۇيعاردىق. كەلەسى سۇراعىڭىزدا جولداسىمنىڭ تاڭداۋى نەلىكتەن افريكاعا تۇسكەنىن بىلگىڭىز كەلىپ وتىر عوي؟ (كۇلىپ) .
- ءيا، سونى سۇراعىم كەلىپ وتىر.. .
- نەگىزى، كەز كەلگەن ادام قولايلى ورتادا ءومىر سۇرگەندى قالايدى عوي. كەلبەتى كەلىستى، جاعدايى جاقسى جەرگە تەز بەيىمدەلەدى. ال ماشاقاتى كوپ، قولايسىزدىق تۋدىراتىن جەرگە ەشكىمنىڭ بارعىسى جوق، قاشقاقتايدى. ال جۇرەكسىنبەي، جاسقانباي، قيىن بولسا دا، قاسقايىپ، مۇنى ەڭسەرگىسى كەلەتىن ادامدار ءتىپتى ورتالىق افريكا سەكىلدى الەمدەگى ەڭ كەدەي ەلگە بارىپ، جۇمىس ىستەپ كورۋ، قايىرىمدىلىق شارالارىن ۇيىمداستىرۋدان تايسالمايدى. كۇيەۋىمدى سونداي ادامداردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ەشۋاقىتتا قيىندىقتان قاشپايدى، بوتەن ءارى قولايسىز ورتا بولسا دا، ءوزى سول جەردە ءوسىپ- ونگەندەي، اينالاسىنا تەز بەيىمدەلىپ كەتەدى. سول سەبەپتەن دە افريكاعا بارىپ، جۇمىس ىستەپ كورگىسى كەلدى. ءبىزدى وسىندا كوشىرىپ اكەلمەس بۇرىن، الدىن الا ءوزى بارىپ كەلدى. كەلگەن سوڭ «ايتشى، قانە، قانداي ەل ەكەن؟ « دەپ قىزىعىپ سۇراعانىمدا «سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن، مۇنى كوزبەن كورۋ كەرەك» دەپ ءتىس جارماي قويدى. سويتسەم، افريكا سەكىلدى ەرەكشە قۇرلىقتى مىڭ رەت ەستىگەنشە، راسىمەن كوزبەن ءبىر رەت كورۋ كەرەك ەكەن. جۇمىسىمدى سۇراساڭىز، بىلتىر باستاۋىش سىنىپتارعا ساباق بەرگەنمىن، بيىل جوعارى سىنىبىن قوسىپ بەردى، مۇندا وقۋشىلارعا شەت تىلدەرىنەن ساباق بەرەمىن. نەگىزى، باستاۋىش سىنىپتاردا جۇمىس جەتىپ ارتىلادى، اپتا سايىن ءارتۇرلى ءىس- شارالار اتقارۋىم كەرەك. مۇنداعى مەكتەپتەردە فرانتسۋز تىلىندە وقىتاتىندىقتان، ءتىلدى ءتۇسىنۋ جاعىنان ءسال قينالاتىنىم راس. دەسەك تە، قازىرگى تاڭدا جەرگىلىكتى ماماننان فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىن. بۇگىندە فرانتسۋزشا ءسوز قۇرايتىن دەڭگەيگە جەتتىم. نەگىزى، ءبىز - قازاقتىڭ قىزدارى ەتى ءتىرى جاندارمىز عوي (كۇلىپ) . كەز كەلگەن ءىستى دوڭگەلەتىپ الىپ كەتۋگە الەۋەتىمىز جەتەدى. مەنىڭ نەگىزگى جۇمىسىم كىتاپحانامەن بايلانىستى، وندا وقۋشىلارعا كىتاپ تاراتامىن، كىتاپتاردى كاتالوگتارعا ەنگىزەمىن، كىتاپحانا ءىشىن رەتتەيمىن. سوسىن جازعى كانيكۋلدا ەلگە بارعان كەزدە قازاقستان مۇعالىمدەرى كەڭىنەن قولدانىپ جۇرگەن، اسىرەسە ءارتۇرلى ويىندار، سونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ توعىزقۇمالاق سەكىلدى ۇلتتىق ويىندار ارقىلى وقۋشىنىڭ ويلاۋ قابىلەتىن دامىتاتىن «ينتەلەكتۋم» دەگەن باعدارلامانى الىپ كەلگەنمىن. شىنىمدى ايتسام، وسىندا كەلگەلى ۇستاز دەگەن عاجاپ اتقا يە ەكەنىمدى تۇسىنگەندەيمىن. ەلدە جۇرگەندە بىلىنبەپ ەدى، ال باسقا ەلگە كەلگەندە ءوزىمدى شامشىراق ەكەنىمدى سەزىنىپ، كابينەتتەن شىققاننان كەيىن، سوڭىمدا قالعان قارادومالاقتاردىڭ جۇزىنە شاتتىق ءۇيىرىپ، جانارىنا وت تۇتاتىپ، ولارعا بىرنارسە ۇيرەتە العانىمدى بايقاعاندا ەرەكشە سەزىمگە بولەنەمىن. سول سەبەپتى جوعارىدا ايتىپ وتكەن «ينتەلەكتۋم» باعدارلاماسىن تەزىرەك مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ، مۇنىڭ وسىنداعى بالالارعا دا قىزىقتى بولادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىن. قازىرگى تاڭدا وسى باعدارلاماعا ارنايى كابينەت جاساقتاپ جاتىرمىن، الداعى ۋاقىتتا وقۋشىلاردى سول سىنىپتا وقىتاتىن بولامىن. مۇنىمەن قوسا، ساباقتا ارا- تۇرا قازاق ءتىلىن دە قولدانامىن.
- سىنىپتا قازاق ءتىلىن دە قولداناتىنىڭىزدى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدان ۇستىنە قامزول كيگەن وقۋشىڭىزعا ابايدىڭ ولەڭىن جاتقا ايتقىزىپ قويعانىڭىزدان بايقادىق.. .
- كوردىڭىز بە؟ (كۇلىپ) . كەرەمەت ايتىپ شىققان عوي، ءيا؟ جالپى، ءتىل مامانى رەتىندە قازاق ءتىلىن وزگە ۇلتقا وقىتقاندى قىزىق كورەمىن. ەلدە اتالىپ جاتقان ابايدىڭ 175 -جىلدىعى قارساڭىندا سونداي يدەيا تۋىنداپ، سىنىپتاعى وقۋشىما جاتتاتىپ قويدىم. الەۋمەتتىك جەلىدەگى پىكىرلەرگە قاراعاندا، كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان سەكىلدى. البەتتە، قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ وڭاي ەمەس، دەگەنمەن ۇلكەن سىنىپتىڭ قىزدارى قازاقشا امانداسۋدى جاتتاپ العان، مەنى كورگەندە «قالايسىڭ؟ « دەپ امانداسادى (كۇلىپ) . ولاردىڭ اۋزىنان مۇندايدى ەستىگەن ءبىر قىزىق، ءبىراق ەستىگەن سايىن ءبىر مارقايىپ قالامىن.
- وسى رەتتە ءوز بالالارىڭىزدىڭ جاڭا ورتاعا قالايشا ءسىڭىسىپ كەتكەنىن بىلگىم كەلىپ وتىر. ولارعا سىنىپتاستارىمەن ءتىل تابىسۋ وڭاي بولماعان شىعار؟
- وسىندا كەلىپ، بالانىڭ جان دۇنيەسى سونداي كىرشىكسىز ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ۇققاندايمىن. بالانىڭ كوڭىلى پاك بولعان سوڭ، اينالاسىن دا سولاي تازا كورەدى ەكەن. ەلدە جۇرگەندە ولاردىڭ جەكە بولمەلەرىن ساندەپ، ءىشىن ءتۇرلى قۇرال- جابدىققا تولتىرىپ، ەڭ الدىمەن ولاردىڭ جاعدايىن جاساۋعا تىرىسامىز عوي. جولداسىم ەكەۋمىز قاي قالاعا كوشسەك تە، وزىمىزدەن بۇرىن ولاردىڭ قولايلى ءومىر سۇرۋىنە باسا ءمان بەرەتىنبىز. افريكاعا كەلگەن كەزدە وزدەرىنە ۇيرەنشىكتى قولايلى ورتانى ىزدەپ، بايبالام سالا ما دەپ ۋايىمداعان ەدىك، سويتسەم، مۇنىمىز بەكەرشىلىك ەكەن. بانگيدە ءبىز تۇراقتاعان ۇيدەگى جەكە بولمەلەرىن كورگەندە: «مىناۋ قانداي كەرەمەت بولمە!» دەپ قارا توسەك جانە بامبۋكتان جاسالعان شكاف ورنالاستىرىلعان كەڭ بولمەنى كورىپ ءماز بولىپ ءجۇر. بولمەلەرىندە باسقا ەشتەڭە جوق، ءبىراق بالا سول جەردەن ادەمىلىكتى كورىپ تۇر. جولداسىم ەكەۋمىز ولاردىڭ بۇلاي قۋانعانىنا تاڭعالدىق. قازاقستاندا جۇرگەندە ولارعا جاعداي جاساپ، ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ، جۇگىرىپ جۇرسەك، اينالىپ كەلگەندە ولار قىمبات دۇنيەلەرگە ءمان بەرمەيدى ەكەن. سوسىن بانگيدە بالا ويناتاتىن جەر جوق، اتتراكتسيونى بىلاي تۇرسىن، ءتىپتى كوپشىلىك دەمالاتىن ساياباق جوق. قازاقستاندا ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ ىشىندەگى بالالارعا ارنالعان الاڭعا اپارعانىمىزدا ويىن ۋاقىتى بىتكەن سوڭ، جىلاپ، قايتقىسى كەلمەي، شۋ شىعاراتىن. ال قازىر ءتىپتى دە ولاي ەمەس. ەكى ۇلىم جاڭا ورتاعا تەز بەيىمدەلىپ كەتتى، سەبەبى ەكەۋى باستاۋىش سىنىپتا وقيدى، ەش جاتىرقامادى. كەلە سالا، وزدەرىنە دوس تاۋىپ، ءتىلدى تەز ۇيرەنىپ الدى.
- ال قىزدارىڭىز شە؟
- ال قىزدارىم بوي تۇزەيتىن جاستا بولعاندىقتان، ولارعا ءسال قيىنداۋ بولدى. اسىرەسە، سىنىپتاستارىمەن ءتىل تابىسۋى وڭايعا تۇسپەدى. مىسالى، مۇنداعى قىزداردىڭ شاشى بىزدىكىندەي ۇزىن ەمەس، قىسقا، تابيعاتى تىم باسقا. ءتىپتى مەنىمەن قاتارلاس ايەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى پاريك كيىپ جۇرەدى. قىسقا شاشتارىن مايدالاپ ءورىپ الادى. ال مەنىڭ ەكى قىزىمنىڭ شاشى ۇزىن، سىنىپتاستارى شاشتارىن قولمەن ۇستاپ كورگىسى كەلەدى. قىزدارىم بولسا، شاشتارىن قايتا- قايتا ۇستاي بەرگەن سوڭ، ىڭعايسىزدانىپ، مۇنى قۇپ كورە بەرمەيدى. مەكتەپكە شاشتارىن ەكى جاققا بۋىپ بارسا، سىنىبىنداعىلار مۇنى قىزىق كورىپ، قايشىمەن قيىپ كورگىسى كەلەدى ەكەن، ال قىزدارىم «شاشىمدى قيىپ تاستادى.. .» دەپ ماعان جىلاپ كەلەدى (كۇلىپ) . قىزدارىما «ولار بۇرىن- سوڭدى مۇنداي نارسەنى كورمەگەن. جامان اتتى بولماڭدار. قازاقتىڭ قىزدارى مەيىرىمدى ەكەن دەگەن پىكىر قالسىن. ولارمەن دوس بولۋعا، ولارعا جاقسىلىق جاساۋعا تىرىسىڭدار» دەپ ساباققا كوڭىلدەندىرىپ، جىگەرلەندىرىپ جىبەرەمىن. الايدا ۇلكەن سىنىپتا وقيتىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىزدارىممەن دوس بولعىسى كەلمەيدى. ولار باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى سەكىلدى اقكوڭىل ەمەس، مىنەزدى، سۇستى كەلەدى. سوسىن قىزدارىمدى اق ءناسىلدى دەپ ءوز ورتاسىنان بولەتىن كورىنەدى. ولاردىڭ بۇل قىلىقتارىن تۇسىنۋگە بولادى، ويتكەنى ەجەلدەن اق ناسىلدىلەردەن كوپ قيىندىق كورگەن ولار ءبىز سەكىلدىلەرگە ۇركە قارايدى، قاباعىن اشپاي، سۋىقتىق تانىتادى.
قىزدارىما ولارعا كەشىرىممەن قاراۋىن ءوتىنىپ «ۇزىن شاشتارىڭا تيىسەتىن بولسا، وندا ءتۇيىپ الىڭدار» دەپ اقىل ايتامىن. سويتسەم، افريكادا شاشتى ولاي توبەگە ءتۇيۋ پاتشايىمعا عانا ءتان، جالپى مۇنداي شاش ۇلگىسى مەنمەنشىلدىك، مەنسىنبەۋشىلىكتىڭ بەلگىسى دەگەن تۇسىنىك بار ەكەن. ساباققا شاشتارىن ءتۇيىپ بارسا «شاشىڭدى نەگە ولاي جاساپ الدىڭ؟ ءبىزدى مەنسىنبەي تۇرسىڭ با؟ « دەپ تاعى تيىسەتىن كورىنەدى (كۇلىپ) . مۇندا ءبىر جىل وقىعان قىزدارىم جازعى كانيكۋلدا ەلگە ورالىپ، قازىرگى تاڭدا تارازدا ءبىلىم الىپ جاتىر. ەكەۋى دە ءوز كۇشىمەن وقۋعا تۇسۋگە بەل بۋىپ وتىرعان سوڭ، افريكادان گورى، ەلدە دايىندالعان دۇرىس بولار دەپ، ولاردى تارازدا وقىتۋدى ءجون كوردىك. دەيتۇرعانمەن ولار بانگيدەگى سىنىپتاستارىن ارا- تۇرا ساعىنادى، كەشە ەكىنشى قىزىم «سىنىپتاستارىمدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جىبەرشى، نە ىستەپ جاتىر؟ « دەپ سۇرايدى. مۇنداعى سىنىپتاستارى دا ولاردىڭ ەلدەن كەتەتىنىن ەستىگەن كەزدە كوڭىلى ءتۇسىپ، كەزىندە قابىلداماعانىنا كەشىرىم سۇراپ، قوشتاسقىسى كەلمەي، كەتپەۋىن ءوتىنىپ، جىلاپ ءجۇر (كۇلىپ) . قانشا جەردەن بوتەنسىپ، شەتتەتىپ، ءوز ورتاسىنا قوسپاي جاتسا دا، ۇنەمى قاستارىندا جۇرگەن سوڭ، ولار دا ءبىزدىڭ قىزدارعا ۇيرەنىپ قالعان عوي. ەكى ۇلدىڭ ءوزى جاسى كىشى بولسا دا، سىنىپتاستارىن جاقىن تارتادى. ولارمەن بىرگە ۋلاپ- شۋلاپ وينايدى، ءتىپتى اسحاناعا بىرگە بارادى.
قىزدارىم مۇنداعى مەكتەپ اسحاناسىنان سول كۇيى تاماق ىشە الماي كەتتى. ال ۇلدارىم كەرىسىنشە اسحاناعا جۇگىرىپ، بەرگەن تاماققا سىنىپتاسارىمەن جاپا- تارماعاي تالاسا جەپ، سۋدى تۇبىنە دەيىن قوتارىپ سالادى (كۇلىپ) .
- افريكا دەسە ءشول دالا، قارنى اش بالا، شاشتارىن ءوزىڭىز ايتقانداي مايدالاپ ءورىپ العان ايەلدەر مەن وشاق اينالا بيلەگەن ەر ادامدار ەلەستەيدى. اتالعان قۇرلىق راسىمەن ءبىز ەلەستەتكەندەي مە ەكەن، الدە ءبىز بىلمەيتىن قىرلارى كوپ پە؟
- جالپى، ءبىز تۇرىپ جاتقان ورتالىق افريكا ايماعى افريكا قۇرلىعىنا كىرەتىن ەلۋ ءتورت مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى ەڭ كەدەي مەملەكەت. مۇندا كوپ نارسە دامىماي قالعانىمەن، تابيعاتى ادەمى، ءارى كۇن اناۋ ايتقانداي اپتاپ ىستىق ەمەس، جاڭبىر ءجيى جاۋادى. ەكى ميلليونعا جۋىق ادام تۇراتىن بانگي قالاسى افريكانىڭ تروپيكالىق ايماعىندا ورنالاسقان. سايكەسىنشە اينالامىز جاسىل جەلەككە تولى، ال تابيعاتتىڭ مۇنداي بوياۋىنا ءبىزدىڭ كوزىمىز ۇيرەنبەگەن. العاش كەلگەن كەزدە اينالام تۇگەل جاسىل تۇسكە بويالعاندىقتان، كوزىم اۋىراتىن، ءسويتىپ دالاعا كوپ شىقپايتىنمىن. مۇندا جاسىل بولعاندا دا قويۋ جاسىل، بىزدەگىدەي جاسىل ەمەس. جالپى، ورتالىق افريكانىڭ حالقى كەدەي بولعانىمەن، مۇندا ادامدار اشتىقتان ەمەس، جۇقپالى اۋرۋدان قايتىس بولادى. سەبەبى مۇندا جۇقپالى اۋرۋدى جۇقتىرۋ قاۋىپى باسىمىراق.
العاش رەت بانگي اۋەجايىنان ءتۇسىپ، قالاعا كىرىپ كەلە جاتقان كەزدە قيپالاقتاپ، ايتارعا ءسوز تاپپاي قالدىم. بالا- شاعامىزبەن كولىكتىڭ تەرەزەسىنەن كوشەدەگى كورىنىسكە قاراپ، كوپكە دەيىن ءۇن- ءتۇنسىز وتىرعانىمىز ەسىمدە. كەدەي تۇرمىستى حالىقتىڭ جۇپىنى تىرلىگىن كورىپ قاتتى تاڭعالدىم. ونىڭ ۇستىنە، وتە ارىق، باسى ۇلكەن، مويىندارى جىڭىشكە، قارىندارى قامپيعان، توزىعى جەتكەن حالىقتى كورگەندە جۇرەگىڭ ەزىلەدى. مۇنداي جوقشىلىقتى ومىرىمدە كورگەن ەمەسپىن، ءتىپتى ەلدە شالعايدا تۇراتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوزى بۇلاي ءومىر سۇرمەيدى. حالىق تۇرمىسى كۇرت ناشارلاعان سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ وزىندە قازاق ەلى مۇنداي جاعدايدى باستان وتكەرمەگەن شىعار، ءسىرا. ءبىلىم سالاسىنىڭ مامانى بولعاندىقتان، مەكتەپتەرىنە ءمان بەرىپ جۇرەمىن. قالا بويىنشا ءبىزدىڭ مەكتەپ پەن تاعى ءبىر ءبىلىم ورداسى عانا جاقسى جاساقتالعان، ءىشى تازا، اۋماعى كەڭ. ال باسقالارى الەۋمەتتىك جەلىدەگى تانىستارىم جازعانداي، قورا ىسپەتتى سالىنعان. دەگەنمەن، بۇل بىلدەي ءبىر مەملەكەتتىڭ استاناسى ءۇشىن قالىپتى ورىن، جەرگىلىكتى مۇعالىمدەرگە قارا تاقتا مەن بور بولسا بولعانى، سونىڭ ءوزى ولارعا جەتكىلىكتى. مۇنداعى مەكتەپتەر ەلدەگى سەكىلدى ناۋرىزدان تامىز ايىنا دەيىن كارانتينگە جابىلدى، دەسەك تە، ونسىز دا وتە كەدەي تۇراتىن ادامداردى ءارى دالا جۇمىستارىن ىستەۋ ارقىلى ءناپاقاسىن تاۋىپ جەپ جۇرگەن تۇرعىنداردى كارانتينگە قايدان جاپسىن؟
ەگەر قالا باسشىلىعى كارانتين جاريالاسا، ەل ىشىندە قىلمىس كوبەيىپ كەتەتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى قازىر بارلىق ءوندىرىس جاندانىپ، ۇكىمەت كۇنەلتۋگە جاعداي جاساپ وتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت، مۇندا ۇيلەنۋ ۇلكەن قيىندىق تۋدىرادى، تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى ازاماتتىق نەكەدە تۇرادى. ءتىل تابىسا الماي قالسا، اجىراسىپ، وتباسىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسپايدى، ايەل بايعۇس بالامەن جالعىز قالىپ قويادى نەمەسە باسقا ەر اداممەن بىرگە تۇرۋدى قۇپ كورەدى. تۇپتەپ كەلگەندە ايەلدىڭ قوعامداعى ءرولىنىڭ ماڭىزى جوق، ءتىپتى مەنىڭ ارىپتەستەرىم - باستاۋىش مۇعالىمدەرىنىڭ ءوزى ەر ادامدار. دەگەنمەن، قانداي قيىندىققا تاپ بولسا دا، افريكالىقتار - وتە كوڭىلدى حالىق. اسىرەسە، بيلەگەندە ءبيدىڭ ءتۇبىن تۇسىرەدى. دەنە بىتىمدەرىنىڭ يىلگىش كەلەتىنى سونشالىق، ءتىپتى ءبىز قانشا تىرىسساق تا، ولاي يىلە دە، بيلەي دە المايمىز. بىزدە ادام قايتىس بولعاندا جوقتاۋ ايتامىز عوي، ال مۇنداعىلار مۇنداي قايعىلى ساتتە بيلەيدى. جالپىلاما ايتسام، قايعىدا دا، قۋانىشتا تا بيلەي جونەلەدى. مۇنى ءبىلىپ العان مەن ساباق اراسىندا ولاردى بيلەتىپ قويامىن (كۇلىپ) . وسىلايشا، ساباقپەن ورايلاستىرىپ، ءادىس رەتىندە قولدانامىن.
- الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزعا «اۋىلدا جۇرگەندە المانى مەنسىنبەۋشى ەدىك. كەشە ەكى دانا الما سىيعا كەلىپ، جامىراپ ءبولىپ جەپ ءماز بولدىق» دەپ جازعانىڭىزدى وقىپ تاڭعالدىم. ءسىز تۇرىپ جاتقان ايماقتا راسىمەن الما وسپەي مە؟
- ءيا، وسپەيدى. بانگيدەن الما، ءجۇزىم، قۇلپىناي سەكىلدى جەمىستەردى كورمەدىم. وسىندا كەلگەلى جەمىس- جيدەكتىڭ ءتۇر- ءتۇرى بار ەكەنىن ءبىلىپ جاتىرمىز. ءبىز بىلە بەرمەيتىن جەمىس تۇرلەرى كوپ ەكەن عوي (كۇلىپ) . ءبىر قىزىعى مۇنداعى جەمىس- جيدەكتەردىڭ ءوزى ماۋسىم بويىنشا وسەدى، مىسالى، مانگو ءپىسىپ بىتسە، اۆوكادو وسەدى، ودان كەيىن اناناس، سوسىن كوكوس ءوسىپ شىعادى. بىردە كۇيەۋىم بازاردان كارتوپ ىسپەتتى جەمىستىڭ بىرنەشەۋىن الىپ كەلدى، الگى جەمىسكە قىزىققان ءبىز جاپا- تارماعاي جەپ، ءدامىن ەرەكشە ۇناتتىق. ەرتەسى ۇيقىدان تۇرساق، تۇگەلىمىزدىڭ ءتىسىمىز شىقىرلاپ تۇر، سويتسەك كەشە جەگەن جەمىس ءتىسىمىزدىڭ ەمالىنە جاعىمسىز اسەر ەتەدى ەكەن. كەيىن بەلگىلى بولعانداي، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءتىس قۇرىلىمىمەن سالىستىرعاندا بىزدىكى باسقا ەكەن. بايقاعانىم، مۇنداعى حالىقتىڭ ءتىسى كوپ اۋىرا بەرمەيدى، قالادا ءبىر- ەكى جەردە عانا ستوماتولوگيا جۇمىس ىستەيدى، كوپ جاعدايدا ولار ءتىس دارىگەرىنىڭ قىزمەتىن كەرەك ەتپەيدى. سودان كەيىن ءبايمالىم جەمىس- جيدەك پەن كوكونىستەردى ساتىپ المايتىن بولدىق.
- سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ افريكانىڭ سۋعا ءزارۋ ايماقتارىنا قۇدىق قازىپ، قاراجات جيناپ، قايىرىمدىلىق شارالار ۇيىمداستىرىپ جۇرگەنى بەلگىلى. وسىنداي ءىس- شارانىڭ باسى- قاسىندا ءوزىڭىزدى دە بايقاپ قالدىم. مۇندايمەن اينالىساتىن ارنايى قور بار ما، الدە سۋ تاپشىلىعىنان زارداپ شەگىپ وتىرعاندارعا كومەكتەسكىسى كەلەتىن قازاقستاندىقتار سىزدەرگە حابارلاسا ما؟
- سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىقتاردىڭ كومەگىمەن افريكادا كوپ قۇدىق اشىلدى. افريكا تۇرعىندارىنىڭ كوپ بولىگى سۋعا مۇقتاج ەكەنى ەجەلدەن بەلگىلى. كەيبىر جەردى قانشا قازساڭ دا، كىر سۋ شىعادى. ال مۇنىسى ىشۋگە جارامسىز، بۇعان قوسا جاعىمسىز ءيىسى بار. نەگىزى، وسىندا «دۇعا» دەگەن قايىرىمدىلىق قور بار. قايىرىمدىلىق جاساعىسى كەلەتىندەر سول قورعا حابارلاسىپ، قازىرگى تاڭدا حالىققا ەڭ كەرەگى - قۇدىق اشۋعا كومەكتەسۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتادى. سوسىن ءبىز قۇدىق اشاتىن جەرگە حالىقتى جيناپ، شاشۋ شاشىپ، ال بالالار قۇتتىقتاۋ ايتادى. مۇنداي شارالاردى ۇيىمداستىرعانىمىزعا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەرەكشە قۋانادى، سەبەبى سۋ - ولار ءۇشىن تاپتىرماس بايلىق. قازاقستاندا سۋ تاپشىلىعىن اسا سەزىنبەگەندىكتەن، سۋدىڭ قادىرىن تۇسىنبەيمىز. ال مۇندا جەردەن سۋ شىعارۋ دەگەنىمىز التىن تاۋىپ العانمەن تەڭ. دەگەنمەن، كوپ جەردەن ساسىق سۋ شىعادى، ولار سول سۋدى الىپ، تۇندىرىپ ىشەدى. باستاپقىدا ءبىز دە سۋدان قينالعانبىز، كەيىننەن ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتتى.
وسى رەتتە ايتا كەتەرلىك جايت، اۋىزسۋعا ءزارۋ افريكالىقتاردى ويلاپ، قۇدىق قازىپ بەرۋگە قول ۇشىن سوزعان ءبىزدىڭ قازاقتاردىڭ جۇرەگى كەڭ عوي. جالپى، بىزدە تۋىستىق بايلانىس وتە كۇشتى. مۇندا بىزدەگىدەي تۋىستىق قارىم- قاتىناس جوق، اركىم ءوزى ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. جالپى، مۇندا قۇدىق اشۋدان بولەك تە ءتۇرلى ءىس- شارالارعا اتسالىسىپ تۇرامىز. مىسالى، ورازا كەزىندە دە جينالعان قاراجاتقا ازىق- تۇلىك الىپ، كوشە- كوشەنى ارالاپ، جينالعان جۇرتقا تەڭدەي ءبولىپ بەردىك. جالپى، بانگي حالقىنىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگى جايلى «بىزگە بەيمالىم بانگي» اتتى كىتاپتا سيپاتتاعانمىن. تانىمدىق ماقساتتا جازىلعان بۇل كىتاپتان وقىرماننىڭ الارى كوپ دەپ ويلايمىن.
سۇحباتتاسقان ءاليا تىلەۋجان قىزى