حان كەنە اتاسى ابىلايدىڭ جولىن ۇستانىپ، اسكەرىنە ەرەكشە تالاپپەن جاۋىنگەرلەر العان. ابىلاي زامانىندا بەسقارۋلى جىگىتكە ون تالاپ قويىلادى ەكەن:
1) كۇرەستە جەڭۋ،
2) اۋدارىسپاقتا باسىم ءتۇسۋ،
3) ساداق اتقاندا قۇرالايدى كوزىنە تيگىزۋ،
4) قۇرىقپەن، شوقپارمەن ونەر كورسەتۋ،
5) اساۋ اتتى ۇيرەتۋ،
6) بۇركىتپەن تۇلكى الۋ،
7) ات جارىستا مارەگە العاش جەتۋ،
8) قىلىشتاسۋدا كوزگە ءتۇسۋ،
9) نايزالاۋدا جاۋىن قاباقتاي ۇشىرۋ،
10) نايزا اتۋدا نىساناعا ءدوپ تيگىزۋ. بۇل تالاپتار اعىباي باتىر جىرىندا جاقسى ايتىلادى.
كوكشەتاۋدا «ابىلاي الاڭى» دەيتىن قازاق ءۇشىن ءبىر قاسيەتتى ورىن بار. وسىندا حان ابىلاي تۇسىندا جاۋىنگەرلىك سايىستار، جەكپە- جەكتەر وتكىزىلىپ تۇرعان.
كەنەسارى 20 مىڭ جىگىتتەن تۇراتىن ارميا قۇردى. ونىڭ ۇيىتقىسى باتىرلار باستاعان جاساقتار مەن تولەڭگىتتەر ەدى. حان كەنە جاۋىنگەرلەرگە اسكەري ءىستى جۇيەلى تۇردە ۇيرەتۋدى العاش رەت جولعا قويعان. قاتاڭ اسكەري ءتارتىپ ورناتىلدى. ءتارتىپتى بۇزعاندار قاتاڭ جازالانادى. كەنەسارى اسكەرىنىڭ تارتىپتىلىگى جايىندا بيلەۋشى سۇلتان احمەت ءجانتورين 1845 -جىلى وبرۋچيەۆكە جازعان حاتىندا «كەنەسارى اتقا قونىپ، ءتىل قاتسا بولدى، ادامدارى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن جينالىپ، قارۋلارىمەن ات ۇستىنەن تابىلادى» دەيدى. وسىدان كەنەسارىنىڭ قوسىنى ءارقاشان تولىق اسكەري دايىندىقتا تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى.
كەنەسارىنىڭ تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسى جايىندا جانسىزداردان حابار الىپ، سوعان تويتارىس بەرۋدىڭ امالدارىن قاراستىرعان. مۇنى بۇگىنگى ارحيۆ دەرەكتەرى دالەلدەۋدە.
كەنەسارى اسكەرى ⅩⅨ عاسىرعا ساي قارۋلانعان- دى. ايتپەسە، مۇزداي قارۋلانعان ورىس اسكەرىنە توتەپ بەرە الماس ەدى. ونىڭ ۇستىنە، قولباسشىلارىنان باستاپ كىلەڭ جۇرەگىنىڭ تۇگى بار سايدىڭ تاسىنداي ەرلەر جينالعان اسكەر جاساقتاعان. حان كەنە مىلتىق، ۆينتوۆكا، قىلىش پەن سۇڭگى سىندى سوعىس قارۋلارىن بۇقار مەن حيۋادا سوقتىرعان. كەنەسارىنىڭ جاساعى مىڭباسى، ءجۇزباسى، ونباسىلارعا بولىنگەن. ءاربىر جۇزدىكتىڭ ءوز بايراعى بولعان.
شايقاس الدىندا ساربازدارىن ەكى قاتارعا ساپقا تۇرعىزعان. ال ساپتىڭ قاق ورتاسىندا جاسىل جالاۋىن جەلبىرەتىپ، ساربازدارعا رۋح بەرىپ، كەنەسارىنىڭ ءوزى ورىن الادى ەكەن. قولباسشىنىڭ ارتىنان بىرنەشە قاتار بولىپ 5-10 سارباز قاراۋىل ەسەبىندە تۇرعان. ولار - كەنەسارىنى قورعاۋشىلار. قولباسشى كەزدەيسوق ءبىر نارسەگە ۇرىنسا، الگى ساربازدار جاسىل بايراقتى ءوز قولدارىنا الىپ، العا قاراي اتويلاپ شابا جونەلگەن. ساربازدار حان ابىلايدىڭ اتىن اتاپ، «ابىلايلاپ» جاۋعا شاباتىن بولعان.
كەنەسارى اسكەرىنىڭ جىلقىلارى وتە جۇيرىك: جاۋعا جەبەدەي اتىلعان اتتاردىڭ شابىسىنا كوز ىلەسپەيدى.
كەنەسارى ورىس اسكەرىنىڭ ۇرىمتال تۇسىن جاقسى بىلگەن دەسەدى. كەنەسارىنىڭ اسكەري ونەرىنە رەسەيدەن تىس شەتەلدىكتەر دە قىزىققانعا ۇقسايدى. «ورتا ازيا مەن باتىس ءسىبىر» اتتى 1857 -جىلى شىققان كىتاپتىڭ اۆتورى، جيھانگەز توماس اتكينسون: «كەنەسارى قازاقتاردان تاماشا جاۋىنگەر جاساپ شىعاردى. نايزالاسۋ مەن ايبالتا قولدانۋداعى كەرەمەتتەي ەپتىلىگى كەنەسارى جىگىتتەرىنە كۇشى باسىم قارسىلاستارىمەن سوعىستا جەڭىسكە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن» دەپ جازعان.
حان ارمياسىندا اسكەري- دالالىق جانە اگەنتۋرالىق بارلاۋ ءبىرشاما جاقسى جولعا قويىلعان. سەنىمدى ادامدارىنان ارنايى بارلاۋ قىزمەتىن تاعايىنداعان. ولار كەنەسارىعا وتە ادال ادامدار بولعان. مۇنى ورىس دەرەكتەرىندە جاقسى جازىلعان. تىڭشىلار كەيدە جاۋ اسكەرىنىڭ اراسىنا دا كىرگەن. ماسەلەن، 1843 -جىلى ورىنبور جانە ءسىبىر اسكەرلەرىنىڭ بىرىككەن قۇرامىنىڭ پولكوۆنيك بيزانوۆ باسقارعان ورال قازاقتارى وتريادىندا بارلاۋشى تولەباي باتىر بولعان. ول اسكەر سانى، قارۋ- جاراعى مەن وتريادتىڭ باعدارى جايلى حابار جەتكىزىپ وتىردى حانعا.
كەنەسارى تالانتتى قولباسشى رەتىندە ءتۇرلى سوعىس تاكتيكاسىن قولدانا بىلگەن. قازاقتىڭ كەڭ دالاسى جىلجىپ، ورىن اۋىستىرا ۇرىس سالۋ، سوعىس جۇرگىزۋ ءادىسىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەردى. حان اسكەرى شەبەر شاباندوز بولعاندىقتان ءارى جەر جاعدايىن جاقسى بىلگەندىكتەن قۋعىننان ءجيى قۇتىلىپ كەتەتىن. ولار دۇشپاندى اينالىپ ءوتىپ، تۋ سىرتىنان سوققى سالعان. ماسەلەن، 1844 -جىلى سۇلتان احمەت ءجانتوريننىڭ وتريادىن كەنەسارى اسكەر تۇتقيىلدان شابۋىلداپ، اسكەردىڭ كۇل- تالقانىن شىعارعان.
كەنەسارى اسكەرى قامىس، بۇتا، توبە سىندى تابيعي بەكىنىستەردى شەبەر پايدالان ءبىلدى. پاتشا وتريادى بارىنەن دە قازاقتاردىڭ تۇتقيىلدان شابۋىلدايتىن ادۋىنىنان قورىقتى.
جەكە قامالدار مەن بەكىنىستەرگە شابۋىل جاساعان كەزدە حان كەنە جاساعى شاشىراندى قاتارمەن العا ۇمتىلىپ، ارتىنشا ءبارى قوسىلىپ، قامالدى جان- جاعىنان قورشاعان. بۇل ءادىس، ادەتتە، دۇشپاندى ءابىرجىتىپ، اسكەرىن شاشىراتۋعا ءماجبۇر ەتتى. مۇنداي تاكتيكانى كەنەسارى 1838 -جىلى اقمولا پريكازى مەن اقتاۋ قامالىنا شابۋىل جاساعان كەزدە پايدالانعان. بۇل جايىندا اقتاۋ قامالىنىڭ كومەندانتى، كاپيتان كاستريۋرين «وتكەن ماۋسىم ايىنىڭ 22 -كۇنى ساعات جەتىلەردە بۇلىكشى سۇلتان كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان 2 مىڭعا جۋىق قازاق بەكىنىسكە شابۋىل جاسادى جانە ولار شاشىراي شابۋىلداپ، ساعات شيرەگىندەي ۋاقىت وتكەندە، بەكىنىستى قورشادى» دەپ سۋرەتتەيدى.
massaget.kz