ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقتىڭ ءۇشىنشى عارىشكەر- قىرانى، حالىق قاھارمانى، «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» ا ق-نىڭ تەتە-پرەزيدەنتى ايدىن ايىمبەتوۆ 2018 -جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تاياۋ بولاشاقتا قازاق قىزى عارىشقا ۇشۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن مالىمدەگەن بولاتىن.
«عارىش تاريحى قازاقتىڭ كەڭ دالاسىمەن تىعىز بايلانىستى. ەندەشە، الداعى ۋاقىتتا جان- جاقتى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، عارىشقا قازاقتىڭ قىزى ۇشىپ جاتسا، مۇنىڭ ءبارى تاريحي ساباقتاستىق بولار ەدى»، - دەيدى عالىم.
تاريحتان ءمالىم، 1957 -جىلدىڭ 4-قازانىندا ك س ر و «سپۋتنيك-1» العاشقى جاساندى جەر سەرىگىن ۇشىردى. ال 1961 -جىلعى 12 ساۋىردە ماسكەۋ ۋاقىتىمەن 09.07-دە بايقوڭىرداعى عارىش ايلاعىنان ادامزات تاريحىنداعى تۇڭعىش عارىشكەر يۋري گاگارين تىزگىندەگەن «ۆوستوك-1» عارىش كەمەسى عارىشقا سامعاعانى بۇگىندە ايداي الەمگە ايان. وسى قوس جوبانىڭ ەكەۋى دە اكادەميك سەرگەي كوروليەۆ باستاعان كونسترۋكتورلىق بيۋرونىڭ جىلدار بويعى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەدى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا 1955 -جىلعى 2-ماۋسىم ادامزاتقا جەتى قات كوكتىڭ قاقپاسىن اشقان «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ «تۋعان كۇنى» بولىپ ەسەپتەلەدى.
1991 -جىلعى قازان ايىنىڭ 2 سى كۇنى «سويۋزتم-13» عارىش كەمەسىمەن قازاقتىڭ قىرانى، ۇشقىش- سىناقشى، سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى توقتار اۋباكىروۆ عارىشكەر رەتىندە جۇلدىزدار الەمىنە جول تارتتى. بۇل ساپاردىڭ ۇزاقتىعى جەتى تاۋلىكتى قۇرادى.
اتالمىش ساپار بارىسىندا توقتار وڭعارباي ۇلى قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا قاتىستى عارىشتان اۋقىمدى عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. امان- ەسەن جەرگە ورالعاننان كەيىن وعان ەرەن ەرلىگى مەن ەرەسەن ەڭبەگى ءۇشىن ق ر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جارلىعىمەن قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى اتاعى بەرىلدى.
وسى تۇستا ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەر ءبىر جايت، 1991 -جىلدىڭ سوڭىندا س س س ر مەملەكەت رەتىندە جويىلعاندىقتان، توقتار اۋباكىروۆ كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى عارىشكەرى سانالادى. 1994 -جىلدىڭ 1-شىلدەسىندە قۇرامىندا قازاقتىڭ ەكىنشى عارىشكەرى تالعات مۇسابايەۆ بار حالىقارالىق ەكيپاج «سويۋز ت م-19» عارىش كەمەسى ارقىلى جەتى قات كوككە باعىت ۇستادى. جالپى، ت. مۇسابايەۆ عارىشقا ءۇش رەت ۇشىپ، عارىش كەڭىستىگىندە 341 تاۋلىكتەن استام بولدى. ءۇش بىردەي ساپارىندا دا ول جان-جاقتى عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىردى.
عارىشتىق زەرتتەۋلەرگە قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن ت. مۇسابايەۆقا قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى جانە رەسەيدىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.
ال 2015 -جىلعى 2-قىركۇيەكتە بورتىندا تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى ايدىن ايىمبەتوۆ بار حالىقارالىق ەكيپاج «سويۋز ت م ا-18م» زىمىرانىمەن عارىشقا اتتاندى. ۇشۋ كەزىندە ايدىن ايىمبەتوۆ رادياتسيانىڭ عارىشتاعى ادام بالاسىنىڭ اعزاسىنا اسەرى جونىندە ءبىرقاتار عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى ءارى ول ارال جانە كاسپي تەڭىزدەرىنىڭ ەكولوگياسىنا قاتىستى عارىشتىق مونيتورينگىنى دە جۇزەگە اسىردى.
سونىمەن قاتار قازاقتىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى ايران، قىمىز، ءسۇت، قۇرت، ىرىمشىك سەكىلدى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ كەڭىستىكتەگى سالماقسىزدىق جاعدايىنداعى ادام اعزاسىنا اسەرى جونىندە «داستارقان-6» سىناعىن وتكىزدى.
«قازي ي ت ۋ» ءبىلىم- عىلىم كەشەنىنىڭ عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرى 2013 -جىلدان باستاپ، رەسەيلىك جۋرناليست- تاريحشى ۆالەنتينا پولەتايەۆامەن بىرلەسىپ، عارىشتى زەرتتەۋ تاريحىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنا قاتىستى اقتاڭداقتارىن تۇگەندەۋمەن اينالىسۋدا»، دەيدى اتالمىش كەشەن باسشىسى.
عارىشتى زەرتتەۋ كەڭەستىك زىمىران قۇراستىرۋ (راكەتوستروەنيە) سالاسىنان باستالدى. ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلگەندە، اكادەميك س. كوروليەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قۇراستىرىلعان «ر-1» جانە «ر-2» زىمىراندارىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنا قۇلاۋى ءالى كۇنگە دەيىن ءبىراز قۇپيانى بۇگىپ جاتۋى ابدەن كادىك. 2017 -جىلى قازاقستاننىڭ زىمىراندىق كەزەڭىنىڭ باستالعانىنا 70 جىل تولدى. 1947 -جىلى «كاپۋستين يار» پوليگونىندا «ر-1» زىمىرانى العاشقى سىناقتان ءوتتى. وسى ورايدا قازاقستاندىق جاس ۇلتتىق تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسيا س س س ر- دىڭ زىمىراندىق- عارىشتىق باعدارلاماسىنىڭ جەتىستىك- كەمشىلىگىن بىلگەننەن ۇتپاسا، ۇتىلمايدى.
سول سەبەپتى قاز ي ي ت ۋ- دىڭ باسشىلىعى «قازاقستان - رەسەي. عارىش تاريحىنىڭ بەتتەرى. ورال - بايقوڭىر - سامارا - جۇلدىزدى قالاشىق. 1947-2015» دەپ اتالاتىن بىرنەشە بروشيۋرا شىعاردى. بۇل بروشيۋرالاردا قازاق جانە قازاقستاندىق عارىشكەرلەر، ولاردىڭ ۇشۋ بارىسىندا ورىنداعان عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارى جونىندە جازىلدى.
اتالمىش عىلىمي ەڭبەكتەردە بىلايعى جۇرت كوپ بىلە بەرمەيتىن مالىمەت- ماعلۇماتتار از ەمەس. مىسالى، قازاقستاندىق عارىشكەر يۋري لونچاكوۆ كەزىندە عارىشكەرلەردى دايىنداۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى بولىپ تا قىزمەت اتقارعان. عارىشكەرلەردىڭ قونۋى مۇمكىن، سونداي- اق جاساندى جەرسەرىكتەرى مەن زىمىرانداردىڭ بولشەكتەرى قۇلاۋى ىقتيمال اۋماقتاردان مال- جاندى ەۆاكۋاتسيالاۋدى ۇيىمداستىرعان مامانداردىڭ پىكىرلەرى دە نازاردان تىس قالمادى.
ال مۇنداي اسا جاۋاپتى شارۋامەن كەزىندە باتىس قازاقستان، قىزىلوردا، قاراعاندى، تسەلينوگراد وبلىستارىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان ازاماتتار اينالىستى. وتكەن جىلى جاستار جىلىنا وراي «ينجەنەرلىك عىلىم، جاستار جانە عارىش - قازاقستان مەن رەسەيدىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعى نەگىزىندە يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى» اتتى حالىقارالىق فورۋم وتكىزىلدى. وسى اۋقىمدى شارا كەزىندە قازىرگى جاستاردىڭ عارىشتىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارعا ىقىلاسى جوعارى ەكەندىگىنە تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكەندەي بولدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلىمىزدىڭ عارىشتىق سالاسىن تولىققاندى قالىپتاستىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكاسىن جاڭالاپ- جاڭعىرتۋدىڭ جانە باسەكەگە قابىلەتتى قىلا ءتۇسۋدىڭ ەڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلگەن. بۇل باعىتتا قازىردىڭ وزىندە ءبىراز شارۋا تىندىرىلدى. مىسالى، عارىشتىق جانە جەرۇستىلىك ينفراقۇرىلىمدار قالىپتاسىپ، عارىشتىق سالانى دامىتاتىن كاسىپورىندار ىرعاقتى جۇمىس ىستەۋدە.
عارىشتىق تەحنيكاعا قاتىستى ارنايى كونسترۋكتورلىق- تەحنولوگيالىق بيۋرو جاساقتالدى. بۇعان قوسا عارىشتىق تەحنيكا مەن تەحنولوگيا سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋ جۇيەلى جولعا قويىلىپ، بۇل باعىتتاعى ءۇردىس ىرگەلى شەتەلدىك جانە وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى ارقىلى جۇزەگە اسۋدا. ارينە، عارىشتىق زەرتتەۋ ىسىنە بەلسەندى ارالاسۋ، عارىشتىق تەحنولوگيانى تىڭعىلىقتى مەڭگەرۋ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە قوسا، وتانىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىگىن دە نىعايتا تۇسەر وتە- موتە ماڭىزدى فاكتور.
بۇل باعىتتاعى بارشا جۇمىسقا 2022 -جىلى عارىش كەڭىستىگىنە كوتەرىلۋى ءتيىس قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بىرىككەن «نازاربايەۆ ستارتى» (باستاپقى اتاۋى «بايتەرەك») عارىشتىق كەشەنىن جاساقتاۋ جوباسى تىڭ سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. بۇل وتە اۋقىمدى جوبا- جوسپاردىڭ جاي- جاپسارى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم- جومارت توقايەۆ بىلتىرعى بەسىنشى ساۋىردە رەسەيلىك «روسكوسموس» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى دميتري روگوزيندى قابىلداعاندا جان- جاقتى تالقىلاندى. وسىنداي جوسپارلار ساتىمەن جۇزەگە اسسا، قازاقستان عارىشىنىڭ دا ەڭسەسى بيىك بولارى انىق»، دەپ تۇيىندەدى ويىن ا. ءايتىموۆ.