سوك - قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەن دايىنداپ، ءىشىپ- جەپ كەلە جاتقان تاعامىنىڭ ءبىرى. ول تارىدان جاسالادى. اقتالماعان تارىنى قارا تارى دەيدى. قارا تارىنى ابدەن تازالاپ، سوك دايىنداۋ ءۇشىن قازانعا ساپ، سۋ قۇيىپ قايناتادى. قاۋىزى اشىلا باستاعان ساتتە تارىنى قازاننان الىپ سۇزەدى. سودان كەيىن قازانعا سالىپ قۋىرادى. كەيىن قۋىرىلعان تارىنى تۇيەدى. تۇيىلگەن تارىنىڭ قاۋىزى ۋاتىلىپ، ىشىندەگى ءدانى بولىنەدى. وسى كەزدە تارىنى قايتا قوتارىپ، بولىنگەن قاۋىزىن ۇشىرىپ جىبەرەدى. مۇنى اقتاۋ دەيدى. ال اقتالعان تارىنى سوك دەپ اتايدى. سوكتەن ءتۇرلى تالقان، جارما، تارى كوجە، ءسۇت كوجە، ءتوپ، بورتپە تاعى باسقا ءدامدى ۇلتتىق تاعامدار جاسالادى.
كەلىسوك - تارى داقىلىنان العاشقى پىسكەن كەزىندە جاسالاتىن سيرەك تاماق. جاڭا پىسكەن تارىنى باستىرىپ قارا تارىسىن الىپ، كادىمگى سوك دايىنداۋ جولىمەن وتكىزەدى. دايىن سوكتى قايتادان كەلىگە سالىپ، قويۋ ءسۇت، سۇيىق قايماق نەمەسە پىسكەن قايماق، ازداپ بال قۇيىپ قايتا تۇيە بەرەدى. سوك پەن قايماق، ءسۇت، بال ارالاسىپ ساز ءتارىزدى قويۋلانىپ كەلى- كەلساپقا جابىسىپ قالادى. بۇل كەلىسوكتىڭ ابدەن پىسكەن، جەتىلگەن كەزىن بىلدىرەدى. دايىن استى كەلى تۇبىنەن پىسكەن، جەتىلگەن كەزىن بىلدىرەدى. دايىن استى كەلى تۇبىنەن قىرىپ الادى دا، قۇرت تارىزدەس ەتىپ الاقانعا سىعىپ، ەگىننىڭ العاشقى ءدامى رەتىندە سول جەردەگى ۇلكەن، كىشىلەرگە بىردەي ەتىپ ءبولىپ بەرەدى. بۇل تاعامنىڭ ءدامى تاڭدايىڭنان كەتپەيدى. كەلىسوكتىڭ ءوز مەرزىمى، ياعني جاڭا عانا پىسكەن جاس تارى دانىنەن جاسالادى. ابدەن ءپىسىپ جەتىلگەن تارىدان جاسالادى. ابدەن ءپىسىپ جەتىلگەن تارىدان مۇنداي كەنەۋى مول كەلىسوك شىقپايدى.
جەنت - قازاقتىڭ اسا شەبەرلىكپەن جاسايتىن ءارى وتە ءدامدى، تاعامدىق ءنارى مول جەڭسىك تاعامدارىنىڭ ءبىرى. جەنت قوي سۇتىنەن جاسالعان جانە ديىرمەنگە ۇنتاقتالىپ تارتىلعان ىرىمشىك، قۋىرىلعان بيداي مەن پىسكەن سوك تالقانى، سارى مايدان قورىتىلىپ ابدەن تۇندىرىلعان شىرتىلداق قۇيىلىپ قايناتىلىپ ابدەن ارالاستىرادى. جەنت قازىر دە جاسالادى. ءبىراق نەگىزگى قۇرامى ىرىمشىك پەن سوك بولماعاندىقتان كەبىرتەڭ، ءدامسىز ءارى تەز ۋاتىلىپ، قۇرعاپ قالا بەرەدى. قۇرامى: 5 كەسە سوك جارماسى، 4 كەسە ىرىمشىك ۇنتاعى، 2 كەسە قانت، 2 كەسەدەي سارى ماي جانە 3 اس قاسىق مەيىز. شاي. كۇن سايىن ءىشىپ جۇرگەن شايدىڭ دا قازاق داستارقانىندا الار ورنى ءبىر بولەك. قازاق كوڭىلى جەتەر ادامدارىنا «ءبىزدىڭ ۇيدەن شاي ىشەيىك» دەيدى. وسى «شاي» دەگەن ءسوز سىيلاستىقتىڭ، ۇيگە شاقىرۋدىڭ ءبىر بەلگىسى. اتى «شاي بولعانىمەن، قازاقتىڭ شايعا ارنالعان داستارقانى قازىرگى زاماندا وتە باي ءارى سالتاناتتى جاسالادى. اق نان مەن قىزىل قوڭىر باۋىرساق، قۇرت پەن ەگىجەي، ماي مەن قايماق، الما مەن توساپ تۇرلەرى، ءارتۇرلى جەمىستەر جانە بۇعان لايىق كوز جاۋىن الاتىن باعالى ىدىستار مەن قاسىقتار، سوعان سايكەس ءۇي يەلەرىنىڭ اشىق قاباعى، نە كەرەك، كوڭىلدى وتىرىس، اسەم كورىنىس قازاقتىڭ كەڭ داستارقانى مەن قوناقجايلىق ءداستۇرىن ودان ءارى اجارلاندىرا تۇسەدى. قىزىل كۇرەك شاي، ءدامدى تاعام باستالعاندا كوڭىل ودان سايىن وسە تۇسەدى.
قازاق شايى - ىقىلاستى وتىرىستىڭ، كەلەلى اڭگىمەنىڭ، ادەمى دە جاراسىمدى ءازىلدىڭ مەرەكەسى مەن بازارى. مىنە، وسىعان وراي شايعا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. قازاقتىڭ، جالپى كىسىلەردىڭ تاماققا (ەتكە) وتىرماسا دا شايعا وتىرۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا. دەمەك، شايدىڭ ءوزى - بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ، شات- شادىماندى ءبىر كورىنىسى دەۋگە ابدەن لايىق.
بال - ارادان الىناتىن ءتاتتى ءونىم، شىرىن. ونى باسقا تاماققا قوسىپ تا، شاي ىشۋگە دە قولدانادى. مايدىڭ دا، ءسۇتتىڭ دە ءدامىن ۇستەي تۇسەتىن تابيعي تاعام. «بالداي ءتاتتى» دەگەن ءسوز وسىدان شىققان. ونى ەمگە دە قولدانادى، ءدارى- دارمەكتەر دە جاسايدى. بالدىڭ ىستىقتا دا، سۋىقتا دا بۇزىلمايتىن وتە تاماشا قاسيەتى بار. بالدىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار، ءتۇسى دە ءارتۇرلى بولادى. بۇلاردىڭ قاي- قايسىسى دا باعالى سانالادى. بالىق ەتى قازاق داستارقانىندا بۇرىن دا، قازىر دە بار. ونى اسىپ تا، قۋىرىپ تا، وتقا قاقتاپ تا جەيدى. بىرنەشە رەت قايناتقان بالىق سورپاسى ءدامدى استاردىڭ ءبىرى. قۋىرداعىن، ۋىلدىرىعىن، قارماسىن، سالاتىن اركىم جاقسى بىلەدى جانە جەيدى. قاقتالعان، تۇزدالعان ءارى كەپكەن بالىقتار اشىلاۋعا دا جاقسى. باتىس، ورتالىق قازاقستاندا شورتان، سازان سياقتى ەتتى ءىرى بالىقتاردى قازاقشا ەت سياقتى نان سالىپ تا اسادى. قابىقسىز، جىلان تارىزدەس بالىقتاردى قازاق بۇرىن جەمەگەن. بالىق ەتىنىڭ كەنەۋى از بولعاندىقتان حالىق «بالىق جەگەن توق بولادى، ءال- دارمەنى جوق بولادى دەسە دە اتىراۋ، ارال جاعىندا باعالى، قۇندى، ەتتى بالىقتار كوپ. بەكىرە سياقتى بالىقتى سۋدىڭ باعلانى دەسە بولادى.
بالىق قۋىرداعى - شورتان مەن الابۇعا سياقتى ءىرى ءارى جىرتقىش قارنى مەن باۋىرىن ادبەن تازالاپ تۋراپ، ءوز مايىنا قۋىرىپ جاسالاتىن تاعام. بۇل ءتاتتى ءارى جەڭسىك تاماق قانا ەمەس، تانگە قۋات، دەرتكە داۋا، ەمدىك قاسيەتى وتە مول ەكەندىگىن حالىق ەرتەدەن بىلگەن. بالىق قۋىرداعىن جەگەن ادامنىڭ ءوڭى قاراقوشقىلدانىپ سەمىرەدى، دەنساۋلىعى دا جاقسارتا تۇسەدى. بۇرىنعى ەمشىلەر جاس بالالاردى بالىق مايىمەن، ەرەسەك ادامدارعا، كەيبىر اۋرۋ تۇرلەرىن بالىق قۋىرداعىمەن دە ەمدەپ جازعان.
قارما - بالىقتان جاسالاتىن تاعامداردىڭ ءبىرى. بالىق سۇيەگىن، وعان ازداپ بالىق ەتىن دە قوسىپ قازانعا قارىپ قۋىرادى. كەلىگە سالىپ ۇنتاقتايدى. سوسىن كادىمگى ديىرمەنگە تارتسا، ودان قىزىل قوڭىر تالقان شىعادى. قارما دەگەن - وسى. ياعني، بالىق جارماسى دەسە بولادى. دەنساۋلىققا وتە پايدالى، دارۋى دا مول. قارمانى بالىقشى اۋىلداردان كورۋگە، ءدامىن تاتۋعا بولادى. كوپ جەرلەردە قارما مۇلدە ۇمىتىلعان، جاس ۇرپاقتار مۇنى بىلە بەرمەيدى. ۋىلدىرىق. قازىرگى كەزدە كاسپيي تەڭىزىندە وسەتىن بەكىرە اتتى بالىقتىڭ ۋىلدىرىعى شىن مانىندە وتە باعالى ءارى كەز كەلگەن ۋاقىتتا تابىلا بەرمەيتىن ءزارۋ دە، جەڭسىك تاعامداردىڭ قاتارىنان ورىن العان. ۋىلدىرىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. ونىڭ ىشىندە ەڭ قىمباتى ءارى ءنارلىسى ارينە وسى قارا ۋىلدىرىق. وزەن، كولدەردە باسقا بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىعىنان دا ادامدى اش قالدىرمايتىن تاعامدار جاساۋعا بولادى. بۇرىنعى كەزدەردە، 1931-33 -جىلدارداعى اشتىق پەن 1941-47 -جىلدار بولعان سوعىس، ەل باسىنا اۋىرتپالىق تۇسكەن كەزدەرىندە، قازاق حالقىنىڭ كوپشىلىگى «وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالمايدى» دەپ بالىق اۋلاپ جان ساقتادى.
شورتاننىڭ، سازاننىڭ، اقبالىق، البۇعا، تاباننىڭ ۋىلدىرىعىن جەكە ءپىسىرىپ، وزدەرىنە، بالالارىنا تالعاجاۋ ەتتى، بالىق سۇيەگىنەن قارما جاساپ جەدى. قىلقانسىز بولعان سوڭ ۋىلدىرىقتى قارتتار مەن بالالارعا ازىق ەتتى. ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا حالىق بالىقتان تاماق جاساپ، اشتىقتان، ولىمنەن امان قالدى. 1931-33 -جىلعى الاپات اشتىقتا وزەن، كولدەردە بالىقتىڭ ءوزى ازايىپ، كەي جەرلەردە مۇلدە بولماي قالدى. «جۇت جەتى اعايىندى» دەگەندەي، بالىق اۋلايتىن قۇرالدار دا بولماي قالدى.
Massaget.kz