سۋسامىر - قانت ديابەتى ىقىلىم زاماننان بەرى بەلگىلى. گيپپوكراتتىڭ ءوزى تولىقتاي جازىپ، بەلگىلەرىن سۋرەتتەپ كەتكەن.
ديابەت دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى گرەكتىن «دياباينو» دەگەن سوزىنەن، ياگعي بىردەمە ارقىلى اعىپ ءوتۋ دەگەندى بىلدىرەدى. «قانت» دەگەن انىقتاما: اۋرۋدىن نەگىزگى سەبەبى، سىرقاتتىڭ اعزاسى ارقىلى قانتتىڭ مولشەردەن تىس اعۋى جانە كىشى دارەتى ارقىلى شىعۋىن 1674 -جىلى توماس ۋيلليس انىقتاعان.
ХIХ عاسىردىڭ سوڭىندا ل. ۆ. سوبوليەۆ سۋسامىر اۋرۋىنىڭ سەبەبى، ۇلتاباردىڭ تولىقتاي ەمەس، بەلگىلى ءبىر بولىگى «لانگەرسەن ارالشىگى» - نىڭ زاقىمدانۋىنان بولاتىنىن تاجىريبە جۇزىندە دالەلدەدى. «لانگەرسەن ارالشىعى» ۇلتاباردىن قۇيرىق ۇشىندا كوپتەپ شوعىرلانىپ، اعزاداعى زات الماسۋىن رەتتەيتىن ءبىرقاتار گورمونداردى جاسايدى، بولەدى.
1921 -جىلى كانادا گالىمدارى ف. باجتينگ پەن پ. برەت جاڭا تۋعان بۇزاۋدىڭ ۇلتابارىنان ينسۋلين گورمونىن (ينسۋلا دەگەن ءسوزدىن ماعىناسى - ارالشىق) الىپ سۋسامىر اۋرۋىن ەمدەۋدىڭ جاڭا ءداۋىرىن اشتى.
سۋسامىر - قانت ديابەتىنىڭ نەگىزىگى بەلگىسى: قان قۇرامىندا قانىتتىڭ (گليۋكوزا) كوبەيىپ كەتۋى - گيپەرگليكەميا.
سۋسامىرمەن كوبىنەسە 40…50 جاستان اسقاندار اۋىرادى. ءبىراقتا، سوڭعى كەزدە بالالار دا وسى قاتەرلى اۋرۋعا ءجيى شالدىعا باستادى. بۇل اۋرۋ جىل سايىن اسقىنىپ، جاسارىپ كەلەدى.
بۋل اۋرۋدىڭ ەرەكشەلىگى - كوپتەگەن ناۋقاستار (0…40) وزدەرىنىڭ سۋسامىر اۋرۋىنا شالدىققاندارىن بىلمەيدى. سەبەبى، اۋرۋدىڭ باستاپقى بەلگىلەرى ءجوندى بىلىنبەيدى.
اشىعۋ - سۋسامىر (قانت ديابەتى) اۋرۋىنىڭ الدىن الادى. سۋسامىردىڭ ەكىنشى تۇرىمەن اۋىرعانداردى اشىگۋ ەمدەيدى، جازادى. سەبەبى، اشىققان كەزدە قان اينالىسىن جاقسارتىپ، قانىتتى جانە ءينسۋليندى قالپىنا كەلتىرەتىندىكتەن قانداي بولماسىن سۋسامىر اۋرۋىنا تاپتىرمايتىن داۋا، شيپا. سۋسامىرمەن اۋىراتىندارعا ەڭ قاتەرلىسى - قان قۇرامى مەن كىشى دارەت قۋرامىنداعى قانىتتىڭ كوپتىگى ەمەس، وسىنىڭ اسەرىنەن بولاتىن قوسىمشا جاناما اۋرۋلار. مىسالى، تامىردىڭ جىڭىشكەرۋى (سكلەروز سوسۋدوۆ) ، جۇرەك اۋرۋلارى، بۇيرەك پەن باۋىردىڭ كىزمەتىنىڭ السىرەۋى، قورعانىس قابىلەتىنىڭ (يمۋنيتەت) تومەندەۋى. بۇل اۋرۋ ءومىر بويى سوزىلادى، بۇدان تەز ارادا قۇتىلۋ مۇكىن ەمەس.
اشىعۋ - ۇلتاباردىڭ (پودجەلۋدوچنايا جەلەزا) قىزمەتىن رەتتەيدى جانە وتە جاقسى اسەر ەتەدى. ديابەتيك تاعام ءمازىرىن (ديەتا) بۇزىپ، ارتىق بىردەمە جەپ قويسا، اشىققان كەزدە وسى ارتىق گليۋكوزانى شىرماپ- ماتاپ الادى دا سىڭىۋىنە مۇمكىنشىلىك بەرمەي، ۇلكەن دارەتپەن سىرتقا شىعارىپ تاستايدى. سوندىقتان دا، قانداي سۋسامىر اۋرۋىنا شالدىققان ناۋقاس بولماسىن، ءبىرىنشى قاجەتتىلىك - اشىعۋدى ۇنەمى ۇزبەي ۇستاپ، تاماق ءمازىرىن قاتاڭ تۇردە ساقتاۋ.
سۋسامىرمەن اۋىرعان ادام، اشىعا باستاسا، مولشەرمەن ءۇش كۇننەن كەيىن اياعىنىڭ اۋىرعانى باسىلادى، ال ءبىر اپتادان كەيىن تەرشەڭدىگى جوعالادى. جارتى ايدان كەيىن ءوزىنىڭ تابەتىن باقىلاپ، 7…10 كۇننەن كەيىن قان قۇرامىنداعى قانىتتىڭ دەنگەيىنىڭ تۇسكەنىن بايقاي الادى. ادامدى ءبىر ايدان كەيىن تانىماي قالۋىڭىز مۇمكىن، سەبەبى ادام ارلەنىپ، جاقسى جاققا قاراي وزگەرىپ كەتەدى.
الەمدە ءدارى- دارمەككە تاۋەلدى سوزىلمالى اۋرۋلار كوبەيىپ، وسى دارىلەردىڭ جاناما اسەرلەرىنەن ناۋقاستار (لەكارستۆەننايا ەپيدەميا) زارداپ شەككەندىكتەن، اشىعۋدىڭ نەگىزىندە دەنساۋلىقتى باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋ، قازىرگى عاسىردىڭ باستى تالابى بولىپ وتىر.
اشىعۋدىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى - اسقازانداعى زاپىراننىڭ قىشقىلدىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋى. سونداي- اق، بۋىن- بۋىنداعى شوگىپ قالعان تۇزداردى، قىشقىل قالدىقتارىن تاماق جوق بولعاننان كەيىن ءوزى جەپ قويادى.
اشىعۋ - مىندەتى، اسەرى جونىنەن تومەندەگى توپقا جىكتەلەدى.
1. تۇراقتى تەپە- تەڭەستىرىلگەن قورەك:
ءبىز اشىعۋ جايلى ايتقاندا، مىندەتتى تۇردە ونىڭ قايتالانباس عاجاپ (ەكسكليۋزيۆنىي) ەم ەكەنىن ۇنەمى ەستە تۋتىڭىزدى وتىنەمىز. اشىعۋ ەمىنىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ بىرەۋى، اشىعۋدان شىققاننان كەيىن: تۇراقتى تۇردە 60 پايىزى كوكونىستەردەن تۇراتىن تەپە- تەڭەستىرىلگەن تاماقتى قابىلداۋ. اشىعۋ - ميلليونداعان ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەۋگە كومەكتەستى.
2. ەكىنشى - ىشەكتى تازالاپ، اعزادان ۋلاردى شىعارادى:
اشىعۋ - ىشەكتى تازالايدى. ەگەردە ادامنىڭ ءىشى ۇنەمى قاتىپ، ۇلكەن دارەتى ۋاقتىلى شىقپاي جۇرسە كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەرگە ۇرىنادى. (ءىش قاتۋدى بال مەن ليمون قوسىلعان ىستىق سۋ جانە قازاقتىڭ شالابى نە «تان» ، «تاندەم» سۋسىندارى بىردەن قالپىنا كەلتىرەدى) . وسىنىڭ سالدارى قانت اۋرۋى سۋسامىردى جانە قان- تامىر، تۇتىكشەلەردىڭ اۋرۋىنا اكەپ تىرەيدى. وسى كەزدە اشىعۋ دەنساۋلىعىڭىزدى قالپىنا كەلتىرەدى. اشىعۋ اعزامىزدىڭ بيولوگيالىق مىندەتتەرىن جانداندىرادى.
3. قورعانىس قابىلەتىن (يممۋنيتەت) رەتتەيدى:
اشىعۋ ارقىلى اعزانىڭ بارلىق مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ بيولوگيالىق مىندەتتەرىن ءمىنسىز اتقارىپ اعزانىڭ قورعانىس قابىلەتىن رەتتەيدى. ولار تەك قانا قان- تامىرلارى مەن تۇتىكشەلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ قويماي، قارتايۋ اعىمىن سايابىرلاتادى.
4. ءارىڭىزدى كىرگىزەدى سونداي جاسارىپ قۇلپىرىپ كەتەسىز:
اشىعۋ ارقىلى سىرتقى كەلبەتىڭىزدى دە جاقسارتا الاسىز. قازىر بارلىق جەردە حيميانى كوپتەپ قولدانادى. جاي عانا توپىراق پەن قۇمدى سۋمەن شايا سالۋعا بولادى، ءبىراقتا ۋلى زاتتاردى سۋمەن كەتىرە المايسىڭ. ەگەر دە وسى ۋلى زاتتار - جەگەن جەمىس پەن كوكونىس ارقىلى اعزامىزعا تۇسسە، اۋىرامىز، ءتىپتى قاتەرلى ىسىككە دە شالدىعۋىمىز مۇمكىن. اشىعۋ - وسى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الادى. اشىعۋ - دەنى ساۋ، ءارى ادەمى، كورىكتى، كەلبەتتى سۋلۋ بولۋ ءۋشىن، ءاربىر ادامعا مىندەتتى تۇردە قاجەت.
ەگەر دە ءسىز ۇنەمى اشىعۋ ءادىسىن قولدانساڭىز، دەنساۋلىگىڭىز بىرتىندەپ تۇزەلەدى. اشىعۋ - ارلەندىرگىش. ءسىزدىڭ سىرتقى كەلبەتىڭىزدى، بەت الپەتىڭىزدى شىرايلاندىرادى، جاقسارتادى. بۇل كىمگە دە بولماسىن قاجەت.