ەلىمىزدىڭ ۇزدىك ولكەتانۋشىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، پروفەسسور زارقىن تايشىباي شامامەن ەكى عاسىردىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستانداعى توپونيميكالىق اتاۋلاردىڭ كوپشىلىگى وزگەرتىلگەنىن ايتادى، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى.
سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تابيعاتى قانداي اسەم، قالىڭ ورمانعا، وزەن- كولگە باي بولسا، بۇل جەردىڭ تاريحى دا، مەكەن ەتكەن ادامدارىنىڭ، قوعامدىق- ساياسي قۇرىلىسىنىڭ مەملەكەتتىك تاريحى وتە قىزىق. زارقىن تايشىباي مۇنىڭ ءارقايسىسىن جەكە- دارا زەرتتەۋ كەرەكتىگىن ايتادى، زەرتتەپ تە كەلەدى.
«ەل تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ءوڭىر تاريحى زەرتتەلمەگەن، تەكسەرىلمەگەن. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار «سولتۇستىك قازاقستان»، «سولتۇستىك قازاقستاننىڭ قاقپاسى»، «اققايىڭدار ولكەسى» دەگەن دەپ اتالعان ەڭبەكتەرىنىڭ بارىندە بىردە- ءبىر قازاقتىڭ اتىن اتامايدى. سوندا بۇل جەردە بۇرىن قازاق تۇرماعان سياقتى. س ق و- نىڭ تاريحى 1752 -جىلى اۋليە پەتر بەكىنىسىنىڭ ورناۋىنان باستالمايدى. بۇل - بايىرعى قازاقتىڭ ۇلان- عايىر، شۇرايلى جەرلەرىنىڭ قۇندى، قاسيەتتى ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا جات جۇرتتىقتاردى قىزىقتىرىپ، ءدال وسى ارادان سونداي بەكىنىس سالىنۋىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىمىزگە بايلانىستى. سودان بەرگى تاريح ءبىر بولەك، وعان دەيىنگى تاريح ءبىر بولەك، سونى استاستىرا، قاباتتاستىرا زەرتتەۋ ماسەلەسى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءالى دە كەنجە جاتىر. 1917 -جىلدان باستاپ بۇل وڭىردە قازاق تۇرماعانداي اسەر بەردى، تەك اراكىدىك ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، كەيىندە ماعجاندى عانا ايتىپ كەلە جاتىرمىز. شىن مانىندە زەرتتەۋگە تۇراتىن جاعدايلار كوپ»، - دەيدى زارقىن تايشىباي.
س ق و- دا ورىسشا اتالعان جەر- سۋ اتاۋلارى كوپ. وڭىرگە العاش اياق باسقان ادامنىڭ بايقايتىنى - جول بويىنداعى ورىسشا اتالعان ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى. ولكە تانۋشىنىڭ ايتۋىنشا، شىن مانىندە وسى جەرلەردىڭ ءبارىنىڭ اتاۋى بولعان. وسىدان 2-3 جىل بۇرىن جارىق كورگەن «اتامەكەن اتاۋلارى» دەگەن مونوگرافياسىنا زارقىن تايشىباي 2,5 مىڭ توپونيميكالىق اتاۋلاردى ەنگىزگەن. قىزىلجار وڭىرىندەگى جەر- سۋدىڭ اتاۋلارى، وزەن- كولدەردىڭ، ءتىپتى، تومارلاردىڭ، قامىستارعا دەيىن اتتارى بولعان ەكەن.
«بۇل ۇمىتىلعان اتاۋلاردى قازىر قايتالاۋدىڭ، جارىققا شىعارۋدىڭ قانداي ماڭىزى بار دەگەن بىرەۋلەر پىكىر ايتادى. سوندا ءبىز رۋحاني جاڭعىرۋ دەپ مەملەكەت بويىنشا ءبىر سىلكىنىس جاساپ، رۋحاني جاڭعىرىپ جاتقان كەزدە، قازىرگى ۇرپاققا قازاق دالاسىنداعى جەر استىنداعى التىن- كۇمىسى قانداي قىمبات بولسا، جەردىڭ ۇستىندەگى رۋحاني بايلىق بولىپ تابىلاتىن جەر- سۋ اتتارى، ولاردىڭ كوبى كىسى اتتارىمەن اتالعان. مىسالى، تەك انتروپونيمدەر - كىسى اتتارىنا بايلانىستى قويىلعان جەر اتاۋلارىنىڭ ءوزى 700-دەن اسادى. ماسەلەن، اقبايدىڭ جارى، قاسەننىڭ قۇدىعى، جابايدىڭ كولى، قادىردىڭ قۇمى دەگەن سياقتى انتروپونيمدەر ول ءبىر جاقتان كەلگەن كىسىلەردىڭ اتى ەمەس، سول جەردە تۋىپ- وسكەن، وسى س ق و ايماعىندا تۇرىپ، وسى جەردى كوركەيتكەن، وسى جەردە تىرلىك ەتكەن اتا- بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى. ال وسى وبلىستا قازىر ەڭبەك ەتىپ جاتقان ازاماتتار - سولاردىڭ ۇرپاقتارى. ياعني، جەر- سۋ اتاۋلارى تاريحپەن تىعىز بايلانىستى. استىق كەرەك، كەن كەرەك، الايدا قازىر رۋحاني بايلىق كەرەك بولماي قالدى. مەن - ساۋاتتى، كوزى اشىق، وڭ- سول قولىن تانيتىن، كەلەشەگىن ويلايتىن، بىلىمگە جانى اشيتىن ازاماتتاردى وسىعان كوڭىل اۋدارتار ەدىم»، - دەيدى پروفەسسور.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەرى - ورماندى- دالالى القاپ، اعاشى كوپ، سوندىقتان جەر- سۋ اتتارى كوبىنە اعاشتىڭ تۇرلەرىنە بايلانىستى اققايىڭ، شوققايىڭ، بەسقايىڭ بولىپ كەلەدى. ولكە تانۋشىنىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي اتاۋلار باسقا وڭىرلەردە، ايتالىق تۇركىستان وبلىسىندا، الماتى وبلىسىندا جوق.
«س ق و- نىڭ قازىرگى اۋماعىندا 3 مىڭعا جاقىن كول بولسا، سونىڭ 2 مىڭعا جۋىعى قىسى- جازى تارتىلمايدى. وسى كولدەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ۇزىنكول، تۇشىكول، تەرەڭكول جانە تاعى دا انتروپونيمدىك - كىسى اتتارىنا قويىلعان: حاسەنكول، احمەتكول، ىبىرايكول جانە ت. س. س. جەر- سۋ اتاۋلارىن زەرتتەگەندە جاڭا ءبىرتالاي اتاۋلار شىقتى. مىسالى، بۋراباي دەيمىز عوي، ول بۋراباي ەمەس - قاراعايلى دەگەن كول ەكەن. وسىدان 1830-1840 -جىلداردىڭ وزىندە قاراعايلى دەپ اتالعان. ال ونىڭ جانىنداعى شەباچە دەگەن كولىمىز، قاعاز- قۇجاتتاردا تۇر - كوكشەتاۋدىڭ شالقارى دەپ اتالعان. ال شۋچە كولى ول كەزدە شورتان اتانىپتى» - دەيدى ولكەتانۋشى.
س ق و- نىڭ، ومبىنىڭ جانە الماتىداعى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەرىن قوپارعان زارقىن تايشىباي جەر- سۋ اتاۋلارىنا بايلانىستى باسقا دا كوپتەگەن قىزىقتى دەرەكتەردى تاۋىپ وتىر.
«جەر- سۋ اتاۋلارى حالىقتىڭ اينالىسقان كاسىبىنە دە بايلانىستى تۋادى. قوي كوپ وسىرگەن ەكەن سول كەزدە، قوي، قوزىمەن بايلانىستى اتاۋلار وسى جەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تاريحىنا جەتەلەيدى. ءبىر قىزىعى، وسى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە تۇيە كوپ بولعان. سول تۇيەنىڭ اتىنا بايلانىستى، تۇيەلىساي، تۇيەقىرعان، بوتالى، اقتۇيە، اقبۋرا، كوكبۋرا تاعى سول سياقتى اتاۋلار كوپ.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت، كەندىر دەگەن وسىمدىك بار عوي. سول كەندىرگە بايلانىستى اتاۋلاردىڭ كوپتىگىنە نازار اۋداردىم. قىستاۋلاردىڭ اتاۋلارى، بۇرىن قازاقتار جەردى قازىپ، ورىستىڭ ۇلگىسى مە، ودان ەرتەرەكتە بولعان، سودان ءۇي ىستەگەن ەكەن. جانە ونى قازعان دەپ ەمەس تەسكەن دەپ اتاعان، سوعان بايلانىستى قاسەنتەسكەن، ومارتەسكەن دەگەن سياقتى جەر اتاۋلارى كەزدەسەدى»، - دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقى اتاۋلار 1752 -جىلى بەكىنىس سالىنعاننان كەيىن وزگەرتىلە باستاعان. ءتىپتى، بۇل جايىندا قۇجات تا تابىلىپتى. «بۇلاردى تەزىرەك يگەرۋ ءۇشىن وزگەرتىپ وتىرۋ كەرەك. مىسالى، اقكول بولسا، ونى بەلوە دەپ وزگەرتۋ، قاراكولدى چەرنوە دەپ جازىڭىز دەگەن سياقتى. ورىسشا اتاۋلاردىڭ دا تاريحى قىزىق. ولار تاعدىر ايداپ سىرتتان كوشىپ كەلگەن حالىق قوي. سودان تىلەۋ تىلەپ، قونىسىمىز قۇتتى بولسىن دەپ دەريەۆنيالارىن شىركەۋمەن، دىنمەن قاتىستىرىپ قويعان. مىسالى، ياۆلەنكا اتاۋى بوگوياۆلەننوە، سوۆەت ۇكىمەتى كەزىندە «بوگو» - سىن الىپ تاستاعان. سەرگەيەۆكا دەگەن دە سەرگەي ەمەس، قاسيەتتى سەرگيي، نيكولايەۆكا دەگەن دە سول سياقتى اۋليە نيكولايدىڭ اتىنا قويىلعانىن انىقتادىم. كەلگەن ۋاقىتىنا بايلانىستى دا سول كەزدەگى مەرەكەلەرگە قاتىستىرىپ ەل- سۋ اتتارىن قويعان»، - دەيدى قىزىقتى ماعلۇماتپەن بولىسكەن ولكەتانۋشى.
«اتامەكەن اتاۋلارى» وتە از تيراجبەن شىققان. سول سەبەپتى كوپشىلىك وقىرمانعا جەتكەن جوق. «بۇل - حالىق ءۇشىن، ەل ءۇشىن ىستەلىنىپ جاتىر. قارجى تابىلىپ جاتسا، سوزدىك تە شىعارار ەدىم، ءوڭىر تاريحىنان سىر شەرتەر ينتەرنەت- پورتال دا اشۋعا بولادى»، - دەيدى ءسوزىن قورىتىندىلاعان زارقىن تايشىباي.
اۆتور: اقەركە داۋرەنبەك قىزى