كوپ جىلدىق باسىنۋشىلىق پەن كەمسىتۋدى شىداپ كەلگەن ايەلدەر سول كۇنى كوشەلەرگە جان ايقايمەن شىقتى.
ەكى ون جىل بەلسەندى قوزعالىستار 1970 -جىلى فەمينيزمنىڭ ويانۋىنىڭ ارقاسىندا باتىستىڭ ايەل قاۋىمى سول ۋاقىتتىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ارقىلى، قازىرگى زامانداعى ايەل قاۋىمىنا بوستاندىق سىيلاعانداي بولدى. ەڭ الدىمەن، ساياسي بوستاندىق (سايلاۋدا داۋىس بەرۋ) جانە زاڭدى قورعالۋ قۇقىعى، وتباسىدا بالا جوسپارلاۋ قۇقىعى. ولار جوعارعى ءبىلىم الا باستادى، تولىققاندى جۇمىس جاساپ، ءوز كاسىبىن اشۋ جايلى قۇقىقتاردى قورعاۋ ارقىلى بۇرىننان قاتىپ قالعان تۇسىنىكتى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ال قازىر شە، ولار باستاندىقتىڭ ءمانىن تۇسىنەمە؟
ولار ماتەريالدى تۇردە قامتاماسىزداندىرىلعان، ءبىلىمدى، بۇرىندا شەكتەلگەن قۇقىقتارعا يە، ءبىراق وزدەرىن شىنىمەندە ەرىكسىز ەكەندەرىن سەزەنبەيدى. جالپى قازاق قىزدارىنىڭ تۇسىنىگىنە «فەمينيزم» اتاۋى شىنىمەن جات كورىنەدى، بالكىم ونىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە تىرىسپاعاندىقتان شىعار؟ فەمينيزم - ەركەكتەردىڭ ءبارى وڭباعان، ال ايەلدەر ەڭ تاماشا جاندار دەگەن تاياز تۇسىنىك ەمەس. فەمينيزم - ايەل ادامنىڭ بارلىعى جۇمىس جاساپ كاسىپكەر بولىپ ءوز-ءوزىن قامتاماسىز ەتە الاتىن، مۇحتاجسىز ەگوسەنتريستىك تۇسىنىك تە ەمەس. فەمينيزم - مەن بويانبايمىن، وزىمە كۇتىم جاساپ ەركەككە ۇناۋ ءۇشىن سالونداردىڭ تابانىن توزدىرمايمىن دەگەن تۇسىنىككە ءسال جاقىن بولسا دا، ولاي ەمەس.
فەمينيزمنىڭ قازىرگى 21- عاسىر ايەلدەرىنە قانداي قاجەتتىلىگى بار؟
بارلىق قۇقىقتارى ەرلەرمەن تەڭ، قالعان ۋاقىتتا كەز كەلگەن ايەل ءوز كاسىبىن اشالادى، قالاعانىن كيىپ، كەز كەلگەن جەردە ءبىلىم الا الادى. ايتا كەتەرلىك ماسەلە قازاق قىزدارىنا «فەمينيزم» اتالاتىن ۇستانىمدا بولۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك سەكىلدى. قازاقستاندا 18 ميلليونعا جۋىق ادام بار، 52 پايىزى ايەل ادامدار، ياعني 8,6 ميلليونان استام. جۇمىسقا جارايتىنى 16-63 جىس ارالىقتاعا قىز-كەلىنشەكتەر. ورتا ەسەپپەن العاندا جۇمىسقا جارايتىنداردىڭ 60 پايىزى عانا جۇمىس جاسايدى، قالعان 15 پايىزى ساۋاتسىز جانە جوعارعى ءبىلىمى جوق ايەلەر، 5 پايىزى قاڭعىباستار، 10 پايىزى زەينەتكەرلەر مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى، نەمەسە مۇگەدەكتىلىگى بار جاندار https://www.enbek.gov سايتىنان الىنعان اقپارات.
ەندى، جاڭاعى 60 پايىزى قاراستىرساق ونىڭ ىشىندە جارلىقتا(دەكرەت) وتىرعان ايەلەدەر قانشاما قازاقستاندا جۇمىس جاساماۋ ءۋشىن جىل سايىن بالا تۋىپ وتىرۋدى جوسپارلايتىن ايەلدەر بار. جاردەماقىمەن ءومىر سۇرەتىن وتباسىلار دەيىك. كوپ بالالى انالار، ءبىلىمى جوق 45-60 جاستاعى ايەلەر ولار كەز- كەلگەن جۇمىسقا جارماسۋدى ۇيرەنگەن. جانە ويلانۋدى قاجەت ەتپەيتىن «ءوز تاڭداۋى بويىنشا» ۇيدە وتىراتىن ايەلەر.
قازاق ايەلدەرى وشاق قاسىندا وتىرۋ كەرەك، ءۇيدىڭ شىراعىن جاعىپ، تەك بالا تاربيەسىمەن اينالىسۋ كەرەك دەگەن قاتىپ قالعان مىڭ قاتپارلى جۇيەنىڭ باستاۋى قاي كەزدەن باستالعانىن بىلمەيمىن، ءبىراق ونىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە. ۇيدە وتىراتىن ايەلدەردىڭ بارلىعى جۇمىسسىزدىقتى تاڭدادى دەگەنگە قاتتى كۇمانىم بار. بۇل قاعيدانىڭ ورناۋى بىردەن- ءبىر ەركەكتەردىڭ قاجەتتىلىك پەن كورىپ وسكەن تاربەسىمەن قاتار ورناتىلعان. قازاق قىزدارىنىڭ ەركەكتەردىڭ الدىندا ءالسىز، وتباسىدا ادەتتەن ورنايتىن پاتريارحات قىزدار ولاردىڭ الدىندا تومەن ەكەنىن سەزىنۋگە الىپ كەلەتىنى وتىرىك ەمەس.
قارسى سويلەۋگە، قاتەلىكتەرىن بەتكە باسۋعا، كوزدەرىنە تىكە قاراۋعا بولمايدى، بۇل تاربيە قىزدىڭ سىپايىلىعى مەن يناباتتىلىعىن تاربەيەلەيدى جانە دە ءوزىنىڭ وتباسى مەن قوعامداعى رۋحاني ءرولىن قاتتى تومەندەتەدى. 25 جاستاعى قىز وتىرعان قىز سانالاتىن ەلدە، قىزدار ۋاقىتىلى تۇرمىسقا شىققىسى كەلەدى، ۋاقىتى كەلىپ قالسا كۇيزەلىسكە تۇسەدى، تۋىسقاندارى «بۇل قىزدىڭ دەنى دۇرىس پا؟» دەگەن سۇراقتار جاۋدىرادى.
سونىڭ ناتيجەسىندە تاڭداۋدى اسىعىس جاساعان قىزدار باقىتسىز بولسا دا، قايتىپ بارسام «ەلدەن ۇيات» دەيدى. جىلدار بويى جينالعان بىلىمىنەن، اسقاق ارماندارىنان، بەدەلدى جۇمىسىنان باس تارتۋعا ماجبۇرلىكتى وسى تۇرمىس قۇرۋ مەن كۇيەۋىنىڭ سۇرانىس تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋ بولىپ تابىلادى. ءۇي جۇمىسىنا بايلانعان ايەلدەردىڭ جۇمىسى، ەركەك ادامداردىڭ 8 ساعاتتىق جۇمىسىنان الدە قايدا قيىنىراق ەكەنىن ايتار بولساق، كەز كەلگەن جۇمىستا ايەلدەرگە 18 پايىز از جالاقى تولەنەدى.
فەمەنيزم - ادىلەتتىلەك پەن تەڭدىككە شاقىراتىن ۇستانىم. سۇلۋلىق ەڭ وسال ءارى جىلدام باسقارىلاتىن، ادامداردىڭ نازارىن جىلدام اۋداراتىن قارۋ. سۇلۋلىق ابستراكتىلى دۇنيە، ونى ەشكىم تۇسىندەرە المايدى، سۇلۋلىق ءار كىمنىڭ ساناسىندا ءار ءتۇرلى. ەگەردە ءبىر قىز ەكىنشىسىنە قاراعاندا كەلبەتتىلەۋ بولسا ول ونىڭ ەرەكشە ەكەندىگىن ەش دالەلدەمەيدى. كەلبەتتى ارۋدىڭ گەن بويىنشا جولى بولعان، بۇل تەوريانى ءتىپتى دارۆيزمنىڭ «تابيعي ىرىكتەۋ» زەرتتەۋى دالەلدەمەيدى. ياعني ەشقانداي ادامعا بەلگىلى تۇرالپەتپەن نەمەسە تال مۇسىنمەن تۋۋدى جازباعان، قاراپايىم گەندەر جيىنتىعى.
ءبىراق، قازىرگى تاڭدا سۇلۋلىقتى جۇمىسقا نەمەسە جاقسى ومىرگە ايىرباستاۋ تاۋارىنا اينالعانداي. ايەل ادامدارعا ەر ادامدارعا قاراعاندا سىرتقى كەلبەتىنىڭ سىمباتتىلىعىن تالاپ ەتەتىن باستى كريتەري. ال سۇلۋلىقتىڭ كريتەريلارىن كىم ورناتتى؟ فەمينيزمنىڭ ەكىنشى تولقىنىن باستاعان جەرمەر گرير ايەلدەردىڭ سۇلۋلىق تۇسىنىكتەرىن ەكى سوزبەن تۇسىندەردى: «ول - قۋىرشاق!» سۇلۋلىق ۋنيۆەرسالدى نەمەسە وزگەرمەيتىن تۇسىنىك ەمەس، ءبىراق «ايەل» سۇلۋلىعىن قۇددى پلاتوننىڭ يدەالدى يدەاسىنا بالايدى. ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن نارسە، ايەل سۇلۋلىعى ەشقانداي قاعيدالارعا جانە شەكتەۋلەرگە تاۋەلدى ەمەس، تولىققاندى تاۋەلسىز «ايەل» اتالۋ ءۇشىن ءبىز ەشقانداي ستاندارتتارعا جۇگىنبەيمىز جانە ول نارسە ءبىزدىڭ ءوز-ءوزىمىزدى باعالاۋ تاڭداۋىمىزعا اسەر ەتپەۋ كەرەك.
ايتا كەتۋ كەرەك، فەمينيزم (لات. femina - ايەل) - ايەلدەردىڭ ەركەكتەرمەن ساياسي، ەكونوميكالىق، مادەني، جەكە جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتىعى تەڭدىگى جولىنداعى جانە ايەلدەردىڭ كەمسىتۋشىلىگىنە قارسى قوعامدىق قوزعالىس. فەمينيزمنىڭ باستى يدەياسى - قوعامنىڭ بۇتكىل سالاسىندا ايەلدەرگە ەركەكتەرمەن تەڭ مۇمكىنشىلىكتەردى ورناتۋ.