وداق بويىنشا حيميالىق قارۋ ءوندىرىسىنىڭ ەڭ ءىرى وشاعى رەسەيدىڭ وڭتۇستىك- باتىسىنداعى چاپايەۆ ەلدى مەكەنىندە شوعىرلاندى. بۇل جاققا وداقتىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن جۇمىسشىلار اكەلىنىپ (ورتالىق ازيادان دا)، «حيميالىق كاتورگاعا» جەگىلدى. حيميالىق زاتتان ۋلانىپ، كوز جۇمعاندار سانى تۋرالى دەرەك ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلماي كەلەدى.
«ازاتتىقتىڭ» ورىس قىزمەتىنىڭ جازۋىنشا، س س س ر- دا حيميالىق قارۋ ءوندىرىسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە «شارىقتاۋ شەگىنە» جەتكەن. سوۆەت اسكەرىندە حيميالىق قارۋ بولعانىن كرەمل 1987 -جىلى عانا مويىنداعان.
«سوعىس اياقتالار تۇستا ستاليندە قۇرلىقتىڭ جارتىسىن ۋلاپ جويۋعا قاۋقارى جەتەتىندەي ۋلى زات بولعان: 1941-1945 -جىلدار ارالىعىندا س س س ر- دە شامامەن 122 مىڭ 500 توننا اسكەري ۋلى زات ءوندىرىلدى، ونىڭ ىشىندە 76 مىڭ 800 توننادان استام يپريت، 20 مىڭ 300 توننادان استام ليۋيزيت، 11 مىڭ 100 توننا كوگەرتكىش قىشقىل، 7 مىڭ 800 توننا فوسگەن، 6 مىڭ 100 توننا ادامسيت بولعان» دەپ جازدى سايت.
سوۆەت وداعى كەزىندە حيميالىق قارۋ ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى وشاعى - ەدىل جاعالاۋىندا شوعىرلاندى. مۇندا 1909 -جىلدان باستاپ ەلدەگى ەڭ العاشقى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى - چاپايەۆ حيميا زاۋىتى سالىنا باستاعان. قازىر حيميالىق تىڭايتقىشتار وندىرەتىن چاپايەۆ زاۋىتى دەپ اتالاتىن كاسىپورىن اسكەري مۇراعاتتاعى قۇجاتتاردا №102 زاۋىت دەپ اتالادى.
چاپايەۆ قالاسىنىڭ پايدا بولۋ تاريحى دا تىكەلەي وسى زاۋىتپەن بايلانىستى. جارىلعىش زاتتار شىعاراتىن زاۋىت اشىلعاننان كەيىن ونىڭ ماڭىندا كوپ ۇزاماي ءتۇرلى حيميالىق زاتتار وندىرەتىن شاعىن سەحتار پايدا بولعان. وتىزىنشى جىلدارعا تامان چاپايەۆ زاۋىتى وداقتاعى ەڭ ءىرى «حيميالىق ءوندىرىس» ورنىنا اينالعان.
1923 -جىلى س س س ر مەن گەرمانيا اراسىندا قۇپيا كەلىسىم- شارتقا قول قويىلىپ، گەرمانيانى حيميالىق قارۋ شيكىزاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن چاپايەۆتا يپريت، فوسگەن ءوندىرىسى قولعا الىنعان. مۇندا وندىرىلگەن ۋلى زاتتارمەن ارتيللەريالىق سناريادتاردى جاراقتاندىراتىن تەحنولوگيالىق لينيالار پايدا بولعان. وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ ءبىر بولىگى گەرمانياعا جىبەرىلۋى ءتيىس بولعان.
«1923 -جىلى 30 - قىركۇيەك كۇنگى قۇپيا كەلىسىم- شارتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شتولتسەنبەرگ فيرماسىمەن بىرگە سوۆەت- نەمىس ارالاس «بەرسول» اكسيونەرلىك قوعامى قۇرىلدى. قۇپيا جوبانى جاسىرۋ ءۇشىن «بەرسول» كۇكىرت قىشقىلى، وتكىر سودا جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار سياقتى «بەيبىت ماقساتتا عانا ونىمدەر وندىرەدى» دەپ ايتىلدى».
ال 1927 -جىلى «تەحنولوگيا لينيالارىن قۇراستىرۋ بويىنشا گەرمانياداعى بارلىق قاجەتتى قۇجاتتارعا قول جەتكىزگەننەن كەيىن» سوۆەت وداعى شتولتسەنبەرگ فيرماسىمەن كەلىسىمىن بۇزعان.
1941-45 -جىلدار ارالىعىندا چاپايەۆ زاۋىتى 17 مىڭ توننا ۋلى زات (فوسگەن، ديفوسگەن، ليۋيزيت، يپريت) شىعارعان. بۇل - وداق كولەمىندە وندىرىلگەن بارلىق حيميالىق قارۋ شيكىزاتىنىڭ 14 پايىزعا جۋىعى.
«ازاتتىقتىڭ» ورىس قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە وسى زاۋىتتا جۇمىس ىستەپ، «لەنين» وردەنىمەن ماراپاتتالعانداردىڭ كوبى 1940 -جىلعا جەتپەي باقيلىق بولعان.
1992 -جىلى مۇراعات قۇجاتتارىمەن تانىسقان زەرتتەۋشى ۆلاديمير ۆورونوۆ چاپايەۆ زاۋىتىندا جۇمىس ىستەگەن ازاماتتارمەن سويلەسىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ۆورونوۆ 1990 -جىلدارعا دەيىن ارەڭ جەتكەن 80 جاستاعى زەينەتكەرلەردىڭ بويىندا 47 جىل بۇرىنعى «قورقىنىشتى تاجىريبەنىڭ» ەلەسى ساقتالىپ قالعانىن جازعان.
سوۆەت وداعى قۇلاعاننان كەيىنگى جىلى زەرتتەۋشىنىڭ سۇراقتارىنا «ال ءبىزدى وسى ءۇشىن وتىرعىزباي ما، «قىزىل ۇيگە» (جەرگىلىكتى ن ك ۆ د بولىمشەسى) اپارماي ما؟» دەپ ۇرەيلەنە جاۋاپ بەرگەن. كەيبىرى قۋدالاۋدان قورقىپ، جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتقان.
زاۋىتتىڭ بۇرىنعى جۇمىسشىلارى سول كەزدەگى ادام توزگىسىز اۋىر ەڭبەك جاعدايىن، قاتاڭ باقىلاۋ مەن قۋدالاۋعا ۇشىراعانىن ايتقان. كەيبىر كۋاگەرلەردىڭ ايتقاندارىنان ءۇزىندى كەلتىرسەك.
«... سناريادتىڭ قاقپاعىن اشىپ، ونى ارنايى تىرەۋىشكە قويىپ، ارنايى اپپاراتتان يپريتتىڭ بەلگىلەنگەن مولشەرىن نە اسىرماي، نە كەم قىلماي تۋپ- تۋرا قۇيۋ كەرەك بولدى. كەيىنىرەك دەگازاتسيا، انتيدەگازاتور بولماس ءۇشىن سناريادقا ارنايى پرەپارات قوسىلدى. سنارياد بىتەلىپ، سوسىن قويماعا جونەلتىلدى. مەن اپپاراتشى بولىپ ىستەدىم. كابينادا پروتيۆوگازبەن وتىراسىڭ، تەر سۋداي اعادى، پروتيۆوگاز اينەگى بۋلانىپ كەتەدى، ەشتەڭە كورىنبەيدى. اۋا جوق - شىجىعان ىستىقتا پروتيۆوگاز جانە رەزەڭكە كوستيۋم، ەتىكپەن وتىرىپ كورىڭىز! ءسىز بۇعان قوسا سناريادقا تۋپ- تۋرا بەلگىلەنگەن مولشەردە سۇيىقتىق قۇيۋىڭىز كەرەك. ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە: ءبىر قارۋ- جاراققا شامامەن 12 كيلو يپريت كەتەتىن. پروتيۆوگازدى شەشۋگە بولمايدى: سەحتىڭ بارلىق جەرىنە يپريت بۋى جايىلعان» دەپ ەسكە العان نينا ەسىمدى زاۋىتتىڭ بۇرىنعى جۇمىسشىسى.
زاۋىتتا جۇمىس ىستەپ، كوز جۇمعانداردىڭ سانى بۇعان دەيىن ايتىلماعان. قازىرگە دەيىن ەشبىر جەردە كەزدەسپەيدى. كەيبىر تاريحي قۇجات بويىنشا، ولاردىڭ سانى مىڭداپ سانالادى.
«مەن ليۋيزيت وندىرەتىن ءتورتىنشى سەحتا جۇمىس ىستەدىم. بۇل - يپريتتەن دە سوراقى ۋلى زات. كەزەك سوڭىنا قاراي ءبارىمىز قۇلايتىنبىز. شەشىنەتىن بولمەگە كەلەسىڭ، رەزەڭكە ەتىكتى شەشسەڭ، ودان ءبىر ليتر تەر شىعادى. ادامدار ۇنەمى ءولىپ جاتتى، ءار كەزەك سايىن بىرنەشە ادام ولەتىن. ءبىراق زاۋىتتان قاشۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن... سوعىس باستالعان كەزدە شىن قۋاندىم - اسكەري كوميسسارياتقا مايدانعا الىپ كەت دەپ جالىندىم» دەگەن زاۋىت جۇمىسشىلارىنىڭ ءبىرى.
زاۋىتتا جۇمىس ىستەگەندەر اراسىندا ورتالىق ازيادان بارعاندار دا بولعان. جۇمىسشىلار ولاردىڭ «قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىنەن مۇلدە بەيحابار» بولعانىن جانە بارلىعى دەرلىك قازا تاپقانىن ايتادى.
ۇزاق ۋاقىت بويى چاپايەۆ ەلدى مەكەنى «ولىلەر قالاسى» دەپ اتالىپ كەلدى. چاپايەۆ زاۋىتىنداعى عيماراتتىڭ قابىرعاسىنان باستاپ، توپىراعىنا دەيىن، جەراستى سۋى، ماڭىنداعى وزەندەر ءبارى ۋلانعان. 1992 -جىلعى دەرەك بويىنشا، وندا تۋعان بارلىق بالالار سوزىلمالى دەرتكە ۇشىراعان. 2008 -جىلى چاپايەۆ ەلدى مەكەنىنىڭ مەرى نيكولاي مالاحوۆ قالادا تۇراتىن 70 مىڭ تۇرعىندى باسقا جاققا كوشىرۋدى ۇسىنعان.
www.azattyq.org