شالقار شابىتتىڭ ارقىراعان ارعىماعىنا ءمىنىپ، اقسەلەۋ دالانى قىراعى كوزىمەن بارلاپ، ولەڭ جازعان ولمەس تۇلعانى ساعىناتىن كۇندەر ءجيى بولادى. ول جاتقان كيەلى جيدەباي ولكەسىنە جىلىنا ءبىر رەت بارماي قالسام، جۇرەك تۇسى كىرلەپ كەتەتىندەي. جىر الەمى سوندا جاتىر. سول الەمنىڭ ەسىگىن قاعۋعا يمەنەتىن دە، قىزىعاتىن دا كەزدەر بولادى. ءسوز پاتشاسى دەپ قۇرمەت تۇتقان قازاق ەلىنىڭ ەسى مەن ارى - ءبىز ايتقالى وتىرعان دانىشپانمەن ماڭگى ساباقتاس.
- 10 - تامىز - قازاقتىڭ كەمەڭگەر اقىنى، ۇلى اعارتۋشىسى، جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعان كۇنى. وسىعان وراي، ءسىزدىڭ شاڭىراعىڭىزعا كەلىپ سۇحبات وتكىزسەك دەپ نيەتتەنگەن ەدىك. بۇگىن، مىنە، سىزبەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ وتىر. جالپى، حاكىم ابايدىڭ ونەگەلى ولەڭدەرى، قاسيەت تۇنعان قارا سوزدەرى ءار قازاقتىڭ كوكەيىندە جاتتاۋلى دەسەك، ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ادامزاتتىڭ ءبارىن باۋىرىم دەپ سۇيۋگە باۋلىعان اباي مۇراسى - تاۋەلسىز قازاقتىڭ تاجىندەي. الاش جۇرتى ءسىزدى ابايدىڭ شوبەرەسى دەپ تانيدى. اۋەلى شەجىرەڭىزدى تارقاتىپ بەرسەڭىز.
- ابايدىڭ العاش اق نەكەمەن قوسىلعان بايبىشەسى - ءدىلدا. 1861 -جىلى ءدىلدادان تۇڭعىش بالاسى اقىلباي تۋادى. ءبىزدىڭ شەجىرە سول اقىلبايدان تارايدى. اباي - اقىلباي - ءالىمقۇل - قاۋاش - مەن قاۋاشتىڭ قىزىمىن. اقىلبايدىڭ ءالىمقۇل، اۋباكىر، ىسرايىل، ساعدات، رۋحيا دەگەن بالالارى بولعان. ءبىز تۇڭعىش بالاسى ءالىمقۇلدىڭ ۇرپاعىمىز. ءالىمقۇلدان قاۋاش، قاۋاشتىڭ باۋىرى باعفۋر، اپەكەسى ءزابيلا تاتە، سوسىن ىسرايىلدان كۇلزيپا، نازيپا دەگەن تاتەلەرىمىز بولدى. وكىنىشكە وراي، بارلىعى دا ومىردەن ءوتتى. 2004 -جىلى كۇلزيپا تاتەمىز دۇنيەدەن كەتتى. ال ءنازيپا تاتە 1996 -جىلى 85 كە كەلىپ قايتىس بولدى. قازىر ابايدىڭ ۇرپاعى نەكەن- ساياق. تەك قانا باعفۋردان ايدار بار. ايداردىڭ بالاسى دانيار. مىنە، وسىلار ابايدىڭ تىكەلەي ەركەك كىندىكتى ۇرپاقتارى. ولار الماتى قالاسىندا تۇرادى.
- ەل اراسىندا ابايدىڭ ۇرپاقتارى وسىمەن توقتاپ قالماي ما دەگەن الاڭداۋشىلىق بار. سوعان قالاي قارايسىز؟
- دانياردىڭ ناتاشا دەگەن ورىس ايەلى بار. ول قاتارىنان ءۇش قىزدى جارىق دۇنيەگە اكەلدى. ءبىراق ۇل بالالار جوق.
- ءسىزدىڭ اقىلبايدان تاراعانىڭىزدى ايتتىق. اقىننىڭ سۇيىكتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى اقىلبايدىڭ ونەرى، قوعامداعى بەدەلى جايىندا تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
- اقىلباي كەزىندە سۋىرىپ سالما اقىن بولعان. ول «داعىستان» ، «ز ۇلىس» ، «جارراح باتىر» دەگەن پوەمالارىن جازعان. ءبىراق سوڭعى پوەماسى قالمادى. ءبىراز ولەڭدەرى ەلدىڭ ەسىندە قالىپ، بۇگىنگى تاڭعا دەيىن ايتىلىپ كەلدى.
اناسى لايلانىڭ كاۋاش ءالىمقۇل قىزى اقىلبايەۆا، اكەسى مۇحلەس ساليح ۇلى بايماعامبەتوۆ
- وسى ورايدا، اباي ءوزىنىڭ شاكىرتتەرى اقىلباي، ماعاۋيا، شاكارىمگە ۇستاز بولىپ، ءارتۇرلى تاپسىرما بەرىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتكەنىمىز ءجون. وسىلايشا، اقسۇيەك ونەر اقىندىققا باۋلىعان.
كەلەسى سۇراعىم: اباي تانۋعا بايلانىستى بولماق. قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ءحالى قانداي بولدى، اقىن مۇراسىن تولىقتاي زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بولدى ما؟
- شىنتۋايتىنا كەلگەندە، قۇنانبايدىڭ ۇرپاقتارى كوپ قۋعىن- سۇرگىن كوردى. ءوزىڭ بىلەسىڭ، 1931 -جىلى قوڭىر كۇزدە شاكارىم قاجىنى اتىپ تاستادى. ابايدىڭ نەمەرە ءىنىسى، قازاقتىڭ اياۋلى اقىنى، فيلوسوف، تاريحشى اتامىز 73 جاسىندا جەندەتتەردىڭ قولىنان قاپيادا قازا تاپتى. شاكارىمنىڭ كەيبىر بالالارى قىتايعا ءوتىپ، جان ساۋعالاعان. قازىر ۇرپاقتارى الماتىداعى قاسكەلەڭ اۋدانىندا تۇرادى. كەيبىر ۇرپاقتارى اشارشىلىقتان قايتىس بولدى. ابايدىڭ بالاسى، جازۋشى، اۋدارماشى تۇراعۇل دا كوپ تاۋقىمەت كوردى. ول كىسىنىڭ «اكەم اباي تۋرالى» دەگەن ەستەلىك كىتابىن ابايتانۋ عىلىمىنداعى قۇندى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى دەر ەدىم. مۇحتار اۋەزوۆ: «ەستەلىكتى ءسىزدىڭ جازعانىڭىز دۇرىس. نە دەگەنمەن، ءسىز ءوز اكەڭىزدى جاقسى بىلەسىز» ، - دەپ تۇراعۇلدىڭ قولىنا قالام الۋىنا تۇركى بولدى. ناتيجەسىندە تۇراعۇل بولاشاق ۇراققا قاجەتتى ەستەلىك قالدىردى.
- ەندى ءسىزدىڭ ەڭبەك جولىڭىزعا قاراي ويىسساق. قارا ولەڭنىڭ قارا شاڭىراعى سەمەي قالاسىنداعى اباي مۋزەيىندە جۇمىس ىستەپسىز. سول تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتسەڭىز.
- مەن 18 -جىلداي اباي مۋزەيىندە اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەدىم. اباي مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا بارىمدى سالدىم دەسەم بولادى. اسىرەسە، ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلارعا ءدارىس وقىپ تۇراتىنمىن. سوسىن ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ بەرەتىنمىن. ول تۋرالى جەرگىلىكتى گازەتتەرگە دە شىققان.
ابايدىڭ شوپشەگى باعفۋر ۇلى ايدار اقىلبايەۆ م. اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىعىندا
- ءسىز ءۇشىن اباي ولەڭدەرىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ -
ءوزىڭ بىلەسىڭ، اقىننىڭ قاي ولەڭىن الساق تا، ءتالىم- تاربيەسى مەن ءمانى زور اسىل قازىناعا تولى. مىسالى، «ءۇش- اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى، ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك» دەيدى ول. اقىن «تولىق ادام» دەگەن ومىرلىك باعىتتى ۇسىنعان. اسىرەسە، مەكەمتاس مىرزاحمەت، ورازالى سابدەن سەكىلدى عالىمدار كەمەڭگەر اقىننىڭ مۇراسىن زەرتتەدى. ابايدىڭ ولەڭدەرى ورىس تىلىنە جانە باسقا دا الەم تىلدەرىنە اۋدارىلدى. روللان سەيسەنبايەۆ تا سۇبەلى ۇلەس قوستى، ولەڭدەرىن اۋداردى.
- وتباسىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
- جارىمنىڭ اتى وسكەنباي. ولجاس دەگەن ۇلىم، اسەل دەگەن قىزىم بار. مەرۋەرت دەگەن تۇڭعىش قىزىم بار. نەمەرە ءسۇيىپ جاتىرمىن.
- ارعى اتاڭىز بايماعامبەت تۋرالى بىلگىمىز كەلەدى.
- بايماعامبەت تۋرالى دەرەكتەر جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىندا كەزدەسەدى. ول وندا كورنەكتى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى. بايماعامبەتتى اباي وتە جاقسى سىيلاعان. ءتىپتى، بايعامبەتكە ارناپ ولەڭ دە شىعارعان. «بايماعامبەتكە» دەگەن. بايماعامبەت اڭگىمەشى بولعان كىسى. ول اباي ايتقان اڭگىمەلەرىن، پوەمالارىن جاتقا بىلگەن. ابايعا «ءۇش نويان» ، گەنريح نوۆارسكي، كوروليەۆا مارگو سىندى كلاسسيكلاقى تۋىندىلاردى ايتىپ بەرگەن. ەل اراسىندا ءجۇرىپ اباي ولەڭدەرىن ناسيحاتتاۋعا اتسالىسقان ادامداردىڭ ءبىرى.
اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆامەن
- سوندا ءسىز بايماعامبەتتىڭ دە، ابايدىڭ دا ۇرپاعى بولىپ تۇرسىز عوي؟
- ءيا. دۇرىس ايتتىڭ. اباي تانۋشى توكەن سمايل ۇلى: «وي، ءلايلا، سەن ەكى جاقتان دا ابايعا جاقىنسىڭ. سەنىڭ شەشەڭ ابايدىڭ تۇقىمى، اكەڭ بايماعامبەتتىڭ تۇقىمى» ، - دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. بويىمدا اقىننىڭ ءبىر تامشى قانى بار ەكەنى راس.
- جيدەباي - بۇل اباي مەن شاكارىمنىڭ جاتقان جەرى، قارا ولەڭنىڭ قاعباسى ىسپەتتى قاسيەتتى توپىراعىمىز. جيدەبايعا ءجيى بارىپ تۇراسىز با؟
- جيدەبايعا ۇنەمى بارىپ تۇرامىن. 1995 -جىلى بۇكىل الەمگە مۇراسىن پاش ەتىپ اباي تويى ءوتتى. كوپتەگەن كيىز ۇيلەر تىگىلدى. شەشەم كوزى تىرىسىندە مەنى ىلعي مۋزەيگە اپارىپ تۇراتىن. جيدەباي - جىر مەكەنى بولعاننان كەيىن، ول جەرگە ءار قازاق بارۋى ءتيىس دەگەن پىكىردەمىن.
- اباي ۇرپاقتارىنان كىمدەردى كوردىڭىز؟ كىممەن ارالاستىڭىز؟
- مەنىڭ باعىما وراي عازەل ماعاۋيا قىزى، يشاعى جاقپار قىزىن كوزبەن كوردىم، قاسىندا بولدىم. ولار ماعاۋيانىڭ تۋعان نەمەرەلەرى. وسىنداي كەرەمەت اپالار دا دۇنيەدەن كەتتى. كۇلزيپا تاتەمىزدى جەرلەۋگە دە بارعانمىن.
- قاي جازۋشىلارمەن ارالاستىڭىز. باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەرىڭىز بار ەكەن.
- مەن ول كەزدە جاس بولدىم. مەكتەپ بىتىرگەن كەزىم. ءبىر كۇنى يشاعى تاتە مەنى اتاقتى جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ شاڭىراعىنا الىپ باردى. ول كەرەمەت ادام. ونىڭ داۋىسى ءالى دە قۇلاعىمدا سايراپ تۇر. تۇلعاسى دا، بەت- بەينەسى دە ەسىمدە. ول ماعان وتە جاقسى قارادى. «سەن ابايدىڭ ۇرپاعىسىڭ» دەپ ارقامنان قاعىپ، كىتابىنا قولتاڭبا جازىپ بەردى.
- اۋدارما ىسىندە كەمەڭگەر اقىننىڭ قانداي جەتىستىكتەرى بار؟
- اباي ورىس ادەبيەتىن ءسۇيىپ وقىدى. تەك قانا پۋشكين مەن لەرمونتوۆتى عانا وقىماي، ول تولستوي، سالتىكوۆ- شەدريندى، نەكراسوۆتى كوپ وقىدى. لەرمونتوۆ ارقىلى گەتە، بايرون، شيللەردى اۋداردى. ءسويتىپ، ابايدى الەم تانىدى. ول ادامگەرشىلىكتى، ادالدىقتى، مەيىرىمدىلىكتى، راقىمدىلىقتى ولەڭدەرى ارقىلى ناسيحاتتاعان. جاستاردى ەڭبەك ەتۋگە، ءبىلىم الۋعا باۋلىعان. اباي: ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى، سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى. ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي، باۋىرىم دەپ، جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى، - دەسە تاعى ءبىر ولەڭىندە: كوپ ادام دۇنيەگە بوي الدىرعان، بوي الدىرعان، اياعىن كوپ شالدىرعان. ءولدى دەۋگە سىيا ما، ويلاڭدارشى، ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان، - دەيدى. ءسوزىمدى قورىتىندىلاسام، اباي قۇنانباي ۇلى - قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىز، كەمەڭگەر تۇلعا. ابايدى وقۋ - ابايمەن ءومىر ءسۇرۋ دەگەن ءسوز. ونىڭ مۇراسى - بۇكىل ادامزاتتىڭ اسىل قازىناسى دەپ سانايمىن.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
P. S اڭگىمە بارىسىندا ءبىر بايقاعانىم، ءلايلا اپايىمىزدىڭ ءبۇتىن بولمىسى مەن كوزقاراسىندا دانىشپان حاكىمنىڭ ۇشقىنى ءالى دە مازداپ تۇرعانداي ەكەن. بالكىم، مەن ءۇشىن عانا سولاي كورىنۋى مۇمكىن. ءبىراق بۇل اقيقاتتى جاسىرا المادىم. عاجاپ! اپايىمىزدىڭ باس اقىنعا بايلانىستى كىتاپتاردىڭ بارلىعىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، كىتاپ سورەلەرىنە ءتىزىپ قويعانى - كوڭىلىمدى جىلىتتى. اڭگىمە ارناسىن قايتا- قايتا ۇرپاق تاقىرىبىنا بۇرعىم كەلىپ، جوعارىداعى سۇراقتاردى قويدىم. بۇل - ويشىلدىڭ ۇرپاعىن الاڭداۋدان تۋعان ساۋالدار ەدى. قالام جانە عالام. ۋاقىت جانە كەڭىستىك. ءسوز جانە رۋح. ءبىر ءۇمىت، ءبىر كۇدىكدىڭ اراسىندا سەندەلتكەن تىرشىلىكتىڭ كەرۋەنى ەندىگارى توقتاماسى انىق.
سۇحباتتاسقان: ءبىرجان احمەر
Adebiportal.kz