بۇل قورىم جەرگىلىكتى ماڭىزى بار كيەلى ورىندار تىزىمىنە ەنگەن. قازاقپارات ءتىلشىسى وسى قورىم جونىندە تاريح تۇڭعيىعىنان سىر تارتادى.
جانالى قورىمى - اتىراۋ وبلىسىنداعى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى. ول ماحامبەت اۋدانى، العا اۋىلىنان سولتۇستىك- باتىسقا قاراي 21 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. قورىم نۇرالى حاننىڭ ۇلدارىنىڭ ءبىرى جانالى سۇلتاننىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ۋاقىتى ХVІІІ-ХІХ عاسىردى قامتيدى.
العاش رەت 2005-جىلى بۇل قورىمعا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س. اجىعاليەۆ باستاعان باتىس قازاقستاندىق كەشەندى ەتنوارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن بولاتىن. الايدا، بۇل ەكسپەديتسيالىق توپ اتالمىش قاۋىمدا نۇرالى حاننىڭ ۇرپاقتارى جەرلەنگەنى تۋرالى عانا جالپىلاما اتاپ وتەدى.
كەيىننەن اتىراۋ وبلىسى تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارى قورىمدا ورنالاسقان قۇلپىتاستارداعى توتە اراب جازۋلارىن وقۋ بارىسىندا مۇندا جەرلەنگەن ادامداردىڭ باسىم بولىگى تورە-سۇلتانداردىڭ، ياعني، نۇرالى حاننىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن دالەلدەدى.
اتىراۋ وبلىسى تاريحي- مادەني مۇرانى قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى فارحاد بايداۋلەتوۆتىڭ پىكىرىنشە، اتالعان قورىمنىڭ كولەمى 100x150 مەتر بولاتىن قورىمنىڭ اۋماعىندا نەوليت داۋىرىندەگى تاس قۇرال جاڭقالارى مەن ورتا عاسىرلىق كەراميكا بولىكتەرىنىڭ كەزدەسۋىنە قاراپ بۇل جەر ەجەلدەن ەلدى مەكەن بولعاندىعىن بولجاۋعا بولادى. قورىمدا جالپى سانى 23 قۇلپىتاس بار. ولاردىڭ ءبىرقاتارى سىنعان، كەيبىرەۋلەرىنىڭ جازۋلارى تابيعي ەروزياعا ۇشىراعان. الايدا جازۋلار مەن ويۋ ورنەكتەردىڭ p پايىزى جاقسى ساقتالعان. قۇلپىتاستاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ەپيگرافيكالىق جازۋلارى اراب گرافيكاسىمەن قاشالعان. بيىكتىكتەرى 1,30-1,90 مەتر ارالىعىنداعى، قۇمدى-اكتاستى بلوكتاردان وڭدەلگەن قۇلپىتاستار جازىق بەدەرلى قاشاۋ جانە ويىپ قاشاۋ تاسىلدەرىمەن جاسالعان. قورىمنىڭ ورتاڭعى بولىگىندە بىرنەشە مازارلاردىڭ قۇلاندىسىنىڭ ورنى بايقالادى.
«جانالى سۇلتان - نۇرالى حاننىڭ قىرىق ۇلىنىڭ ءبىرى. ول شامامەن حاننىڭ ءتورتىنشى ۇلى، ءپىرالى، مۇحامەتالى سۇلتانداردان سوڭ 1753-جىلى ورىنبوردا اماناتتا ۇستالدى. 1771-جىلى اقپاندا نۇرالى حاننىڭ قالماقتارعا قارسى شايقاستارىنا قاتىسقان بەس ۇلىنىڭ - ەسىم، ارىستان، ابىلاي سۇلتانداردىڭ قاتارىندا بولدى. كەيىن ونىڭ اتى مۇراعات قورلارىندا سىرىم بابامىز باستاعان ۇلت- ازاتتىق قوزعالىسى كەزەڭىندە اتالادى. بۇل كەزەڭدە جانالى سۇلتان گۋريەۆ قالاسىنان قاشىق ەمەس جەرلەردى جايلاپ، شەكاراداعى ورىس اكىمشىلىگىمەن بايلانىس ورناتقان. ول 1792-جىلى اماندىق باتىردىڭ 600 ادامىمەن رەسەيگە قارسى كوتەرىلگەنىن جازادى. 1794-جىلى ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا جانالى سۇلتان كىشى جۇزدەگى ورىس تۇتقىندارىن بوساتۋ بارىسىندا كوزگە تۇسەدى»، دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ابىلسەيىت مۇحتار.
تاريحشى ابىلسەيىت قاپيز ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، 1797-جىلى 27- ناۋرىزدا ەسىم حان ولتىرىلگەن تۇستا جانالى سۇلتاننىڭ وزگە سۇلتانداردان ەرەكشە كوزقاراسى بايقالادى. ول سىرىم باتىردى حان ولىمىنە كىنالاماي، كەرىسىنشە «ەسىمدى شەكتى، شومەكەي، ىسىق، اداي رۋلارىنىڭ قازاقتارى ءولتىردى»، كەلەسى دەرەگىندە «سىرىم ەلدە و. ا. يگەلستروم كەلىسىمىمەن حاندى تىلەپ قويباس ۇلى ءولتىردى» دەگەن مالىمەتتەرىمەن ورىنبورعا بەلگىلى بولادى. بىزگە ءمالىمى ودان ءسۇيىنىشقالي، قۋانىشقالي، بالقان، پالۋان، باباالى، قادىر سۇلتاندار تاراعان. سۇيىنىشقالي سۇلتاندى اتاقتى قازاق حانى ارىنعازى «مەنىڭ بالدىزىم» دەپ جازسا، كەي مالىمەتتە ول تۋرالى «بەرىش رۋىنىڭ 11 ءبولىمىن باسقارعان» دەلىنگەن. سونداي-اق، ونىڭ اتى قاراۋىلقوجانىڭ قىزى شىنقاراعا ۇيلەنۋىمەن جانە ارىنعازى حان قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ جەسىرى ءمادينانى امەڭگەرلىكپەن الۋىمەن دە تاريحتا قالادى.
«جانالى ۇلى ءباباالى سۇلتان دا 1815-جىلى بەرىش رۋىن باسقارعان ەكەن. ونى مۇراعاتتاعى قازاق سۇلتاندارىنىڭ شوكە نۇرالى ۇلىنا بوكەي حاننىڭ قايتىس بولۋىنا جانە ونىڭ ارتىندا قالعان وسيەتىنە بايلانىستى جازعان حاتى ايعاقتايدى.
جاڭگىر سۇلتاننىڭ جاستىعىن ەسكەرىپ، ۋاقىتشا باسقارۋدى شىعاي سۇلتانعا تاپسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن العا تارتقان سۇلتاندار اراسىندا نۇرالى ۇلى جانالى سۇلتانىڭ ۇرپاعىنان تەك قانا باباالى سۇلتان عانا كوزگە تۇسەدى. مىنە، وسى باباالىدەن 1794-جىلى «اتاسى جانالىداي بولسىن دەگەن» ىرىممەن قويىلعان جانالى سۇلتان تۋىلعان. قورىمداعى قۇلپىتاستاعى «المارحۋم ءالماعفۋر. كىشى ءجۇز بەرىش رۋىنىڭ سۇلتانى بابالى بين جانالى وپات بولدى 27 جاسىندا 1236-ىنشى جىلدا (حيجرا)، بۇل تاستى ىستەتتى مارقۇمنىڭ اناسى انەمحان، اقتان قويدى» دەگەن جازۋلار تىكەلەي نۇرالىحان ۇلى جانالىنىڭ نەمەرەسى ەكەنىن دالەلدەيدى. جانالى باباالى ۇلى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزبەن 1821-جىلى قايتىس بولعان. سونىمەن، ءبىرىنشى جانالى - نۇرالى حاننىڭ بالاسى، ال، ەكىنشى جانالى - حاننىڭ شوبەرەسى. ياعني، قورىمنىڭ «جانالى» اتالۋى تىكەلەي نۇرالى حان ۇرپاقتارىنا تيەسىلى ەكەنى انىق»، - دەيدى ءا. مۇقتار.