سىر وڭىرىندە ەكولوگيا سالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى باسشىلىق قىزمەت اتقارعان قۋانىشقالي شاپشاڭوۆتىڭ ايتۋىنشا، ارال تەڭىزى جايىندا ەسكى قۇجاتتاردا كوبىرەك دەرەك كەلتىرىلگەن. ورىستىڭ بەلگىلى عالىمى ۆلاديمير بارتولد تەڭىز اۋماعىنىڭ كونە زامانداردا بۇدان اۋقىمدى بولعانىن تىلگە تيەك ەتكەن. ول جايىندا گرەك اۆتورلارىندا سان الۋان دەرەكتەر كەلتىرىلگەن.
رەسەي ەلىندە 1627 -جىلى دايىندالىپ شىققان جازبادا ارالعا كوكتەڭىز دەگەن اتاۋ بەرىلىپ، ول جايىندا سيپاتتاما ايتىلعان. ال 18 - عاسىردىڭ اياعىندا كورنەكتى ورىس گەوگرافى سەمەن رەميزوۆ «ءسىبىردىڭ سىزبا كىتابى» دەگەن ەڭبەگىن قۇراستىرىپ، وندا ارال تەڭىزىنىڭ ءامۋداريا مەن سىرداريا قۇيىلىستارىن وتە جاقسى كورسەتە بىلگەن. ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە دە ورىس عالىمدارى بۇل ايماققا ەداۋىر قىزىعۋشىلىق تانىتقان.
«ارال تەڭىزىن تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ 1873 -جىلدارى كەڭىنەن ءورىس الدى. 1874 -جىلى ورىستىڭ زوولوگى جانە جيھانكەزى نيكولاي سيەۆەرتسوۆ ارال- كاسپي جانە ءامۋداريا ەكسپەديتسياسىنان ءبىرشاما ماڭىزدى دەرەكتەر جيناقتادى. سول كەزدە ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاۋ پروتسەسى كورىنىس بەرگەن ەكەن. ول بۇل ايماقتا بىرنەشە مارتە بولعان. العاش 1858 -جىلى قادام باسسا، اراعا جىلدار سالىپ تەڭىز ايماعىنا كەلىپ كەتكەن. سونداي ساپارىنىڭ ءبىرى 1875 -جىلدارى بولعان ەكەن. ول 17 جىلدىڭ ىشىندە العاشقى كورگەن تۇبەكتەر مەن ارالدار قۇرلىققا، شىعاناقتار ۇساق كولدەرگە اينالعانىن بايقايدى. وسىنداي ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنگەن ن. سيەۆەرتسوۆ ورتا ازيا مەن ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاۋ تەورياسىن ۇسىنادى. 1900-1902 -جىلداردا وسى ايماققا كەلگەن ليەۆ بەرگ تە ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاۋ زاڭدىلىعىن تولىق زەرتتەيدى. ونىڭ زەرتتەۋىنشە، تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى 1890 -جىلدارى باستالعان، ول 60 جىلعا سوزىلعان. ال 1880 -جىلدارى تەڭىز دەڭگەيى قايتا كوتەرىلە باستاعان»، - دەيدى قۋانىشقالي شاپشاڭوۆ.
نازار اۋداراتىن نارسە، تەڭىز دەڭگەيى تومەندەي باستاعاننان 88 جىلدان كەيىن ارال ءوز دەڭگەيىنە قايتادان جەتكەن. ل. بەرگ قامىستىباس كولىنىڭ تۇزدانعانى سونشالىقتى، ول ىشۋگە دە جاراماي قالعانىن جەتكىزەدى. سونىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى حالىق ونىڭ ماڭايىنان باسقا جاققا قونىس اۋدارعان. كەيىننەن سىرداريا دەڭگەيى قايتا كوتەرىلىپ، اڭقاسى كەپكەن قامىستىباس كولىنىڭ ارناسىن وزەن سۋىنىڭ ءوزى تازارتىپ، ول قايتادان تولا باستايدى. 1890 -جىلى قامىستىباس سۋ تۇگەلدەي تۇشىعا اينالادى. كول جاعاسىنا ەل قايتا قونىستانا باستايدى.
«وسىنداي دەرەكتەرگە ماڭىز بەرگەن ل. بەرگ ورتا ازيا مەن ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاۋ تەورياسىن جوققا شىعاردى. ول ءوزىنىڭ زەرتتەۋ ماقالاسىندا ورتا ازيا دالاسىنىڭ اۋا رايى وتە قۇرعاق كەلەتىنىن، جاڭبىردىڭ از جاۋاتىنىن ايتقان. وتكەن عاسىردىڭ 1911-1960 -جىلدارى ارال تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى ءبىر قالىپتا بولعان. مۇنىڭ ءوزى تابيعات قۇبىلىستارىن ءالى دە ءجىتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعانى انىق» دەيدى ق. شاپشاڭوۆ.
جالپى، ارال تەڭىزى اۋماعىندا سىرىن ىشىنە بۇككەن تالاي قۇپيا بار. بىرنەشە جىل بۇرىن قازاق عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اۋا رايىن باقىلاۋ ورتالىعى قىزمەتكەرلەرى تەڭىزدى ۇشاقپەن سۋرەتكە ءتۇسىرۋ كەزىندە ادام تاڭعالارلىق جايلارعا تاپ بولعان.
بۇل جايىندا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى ورازحان ايداروۆ: «تارتىلعان تەڭىز تابانىندا كەم دەگەندە 500 شارشى مەتر الاڭدا ءبىر باعىتقا تارتىلعان كوپتەگەن ءىرى سىزبالاردى بايقاعان. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ ەنى 2 مەتردەن 50 مەترگە دەيىن جەتكەن. ءبىر ەرەكشەلىگى - سىزبالار ءبىر- بىرىنەن اۋمايدى. ازىرگە ول قۇپيانىڭ ءتۇيىنى شەشىلگەن جوق» ، - دەيدى.
تاريحشىلار اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ زەرتتەۋىندە سىر بويىندا قىرىق كونە قالانىڭ ورنى بولعانىن ايتادى. ولاردىڭ ىشىندە ونشاقتىسى ارال تەڭىزىنىڭ استىندا ورنالاسقان دەگەن بولجام شىندىققا اينالىپ وتىرعانداي.
«وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ارحەولوگ عالىمدار ارال تەڭىزى تابانىنان قالا ورنىن تاپتى. ونىڭ اۋماعى التى گەكتارعا جۋىق. ونداعى قۇرىلىس نىساندارى XIII- XIV عاسىرلارداعى التىن وردا كەزىندە سالىنعان دەۋگە نەگىز بار. وسى ماڭايدان تابىلعان كەردەرى كەسەنەسى دە بۇگىنگى ۇرپاققا قۇپياسىن اشا بەرمەيدى. ونىڭ كولەمى 50 شارشى مەتردى الىپ جاتىر. كەسەنە قابىرعالارى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا قاراعان. ۇزىندىعى 23 مەترگە جەتەدى. ەنى 8 مەترگە جۋىقتايدى. وندا ساۋلەت ونەرىمەن قالانعان ادامنىڭ ساعاناسى بار. كەلەسى بولمەسى زيارات جاسايتىن ورىن بولعانعا ۇقسايدى. ال باتىس بولىگىندە ناماز وقىلاتىن بولمە ورنالاسقان ەكەن. كەسەنە ماڭايىندا ادامدار جەرلەنگەن. امال قانە، كەسەنە جايىندا قولدا كوپ دەرەك جوق. الايدا ن. ۆەسەلوۆسكيي، س. امانجولوۆ، م. تىنىشبايەۆ جانە س. تولستوۆ ەڭبەك- تەرىندە كەسەنەنىڭ ورنالاسقان جەرى حورەزم ەلىنىڭ اۋماعى دەيتىن دەرەكتەر كەزدەسەدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، ارال سول عاسىرلاردا كەردەرى تەڭىزى دەگەن اتاۋدى يەلەنگەن» دەيدى قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءازىلحان تاجەكەيەۆ.
جالپى، اتالمىش دەرەكتەر ارال تەڭىزىنىڭ بۇدان بۇرىن بىرنەشە مارتە تارتىلىپ، ايدىنى قايتا سۋعا تولعانىن راستايتىن سەكىلدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتا تىڭ زەرتتەۋلەر جاسالىپ، ناقتى شەشىم ايتىلادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
ءادىلجان ۇمبەت
فوتو: aerome.ru