سونىڭ ءبىرى - ءمولدىر شىنىدان جاسالعان حرۋستال باس سۇيەكتەر.
ءبىراق ىقىلىم زامان وتسە دە، بۇگىنگى دەيىن سىرى ءمالىمسىز بولىپ جەتكەن دۇنيەنى كىم جاسادى؟ بۇل باس سۇيەكتەردە قانداي قۇدىرەتتى كۇشتىڭ قولتاڭباسى بار؟ بولجامدار ءارتۇرلى بولعانىمەن، ناقتى ەشكىم ايتا المايدى. XX عاسىردىڭ ەڭ قۇپياسىنا اينالعان باس سۇيەكتەردى تاپقان كىم؟ بۇل ولجاعا ەڭ الدىمەن اعىلشىن ساياحاتشىسى، ارحەولوگ ميتچەللو حەدجەس كەزىككەن. ول 1927 -جىلى ورتالىق امەريكانىڭ يۋكاتان تۇبەگىندە ءۇش جىل بويى ەجەلگى مايا قالاشىعىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ارحەولوگتار «تاستار قۇلاعان قالاشىق» دەپ اتاپ كەتكەن اۋماقتا ءمولدىر كۆارتس ىسپەتتى حرۋستالدى باس سۇيەكتەردى تاپقان. وعان دەيىن بۇل اۋماققا بىرنەشە رەت كەلگەن ول بۇل جولى وزىمەن بىرگە قىزى اننانى دا الا كەلگەن. ميتچەللو حەدجەس «العاشقى ولجاعا قىزىم كەزىكتىردى، ءسويتىپ جولىم بولدى» دەپ ولە- ولگەنشە ايتىپ كەتكەن.
قازبا جۇمىستارى اياقتالىپ بولعانشا، باس سۇيەكتەر اننانىڭ جاتىن بولمەسىندە تۇرعان. ءبىراق ءتۇن اۋا بەرە ارحەولوگتىڭ قىزى عاجايىپ ءتۇس كورە باستاعان. تۇسىندە ول مىڭداعان جىل بۇرىن وسى ەلدىمەكەندە ءومىر سۇرگەن ۇندىستەرمەن تىلدەسكەن. بولمەدەن باس سۇيەكتەردى الىپ كەتكەندە، ول تۇسىندە ۇندىستەر جايلى كورەتىن «فيلمنەن» ايرىلىپ قالعان.
كەيىننەن عانا ەسىندە قالعاندارىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ، جۇرتشىلىققا جاريا ەتكەن. تەك اكەسى قايتىس بولعان سوڭ عانا بارىپ، اننا ءمولدىر شىنى باس سۇيەكتەردى زەرتتەۋگە بەرگەن. ماماندار زەرتتەپ كورگەندە باس سۇيەكتەردە تۇتاستاي وپتيكالىق جۇيە بارىن انىقتاعان. كۆارتسپەن جۇمىس ىستەيتىن «حيۋلەتت- پاككارد» فيرماسىنىڭ ماماندارى تاڭعالعاندارىن دا جاسىرماعان. بۇل سيرەك كەزدەسەتىن ارتەفاكت وتە جوعارى ساپالى كۆارتستان جاسالىنعان بولىپ شىقتى. ءتىپتى ونىڭ مەرزىمى وركەنيەت پايدا بولعان كەزەڭنەن ارى قارايعى ۋاقىتقا بارادى ەكەن.
بۇل عانا ەمەس، 1996 -جىلى كولورادو شتاتىندا وسىنداي شىنىدان ىستەلىنگەن ءمولدىر باس سۇيەك تابىلعان. ءبىراق ول اياعىنا دەيىن جاسالىنباعانى ءمالىم بولدى. بۇل جادىگەر قايدان كەلدى؟ ەرتە دۇنيەنىڭ وركەنيەتىمەن بايلانىسى بار ما؟ الدە باسقا پلانەتالىقتار ادەيى تاستاپ كەتتى مە؟ ونىڭ جاۋابىن ەشكىم دە تابا العان جوق. ءبىراق عالىمدار قاشان دا ەجەلگى زاماننىڭ سىرىن بىلۋگە ۇمتىلعان ماماندار ەمەس پە؟ ەرتە دۇنيەدەگى قولجازبالاردى اقتارىپ وتىرىپ ولار بۇرىن ۇندىستەردە 13 حرۋستال باس سۇيەك بولعانىن جاريا ەتكەن. ولاردىڭ ءبارىن دە ۇندىستەر ءبىر- بىرىنەن قاشىق جەردە ۇستاعان. بۇل قۇپيا تىلسىم دۇنيەجۇزىنە ءمالىم بولعاننان كەيىن عانا بارىپ، تازا حرۋستالدان جاسالعان باس سۇيەكتەردى ىزدەۋ جۇمىستارى باستالعان.
ءبىر قىزىعى، مۇنداي ارتەفاكتار دۇنيەنىڭ ءار بۇرىشىنان تابىلىپ جاتتى. ءبىراق ەشقايسىسى اعىلشىن ساياحاتشىسى، ارحەولوگ ميتچەللو حەدجەس تاپقان العاشقىسىنداي تازا، ساپالى كۇيىندە بولماعان. ءتىپتى كەيىنگى ۋاقىتتا، وسى زاماندا ىستەلىنگەندەرى دە ولجا رەتىندە كورىندى. الايدا ولاردىڭ ەشقايسىسى دا قۇندى جادىگەر رەتىندە تانىلمادى. بۇل ىسكە كەزىندە ءتىپتى بالگەر مەن قۇمالاقشىلار، ەكستراسەنستەر دە اتسالىستى. دەگەنمەن، ولاردىڭ ەشقايسىسىنا دا باعالى جادىگەر كەزىككەن جوق.
ەڭ ءبىر تاڭعالارلىعى، ءمولدىر شىنىدان جاسالىنعان باس سۇيەكتەرگە عالىمدار عانا ەمەس، ءارتۇرلى قۇپيا قوعامدار مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ وكىلدەرى دە قىزىققان. ءتىپتى ارتەفاكت ساقتالىنىپ تۇرعان مۋزەيلەرگە، سونىمەن قاتار جەكە كوللەكتسيا جيناۋشىلاردىڭ قويماسىن توناۋشىلاردىڭ دا قاتارى كوبەيگەن.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ساتتە «انەنەربە» فاشيستىك ۇيىمنىڭ وكىلدەرى برازيلياداعى مۋزەيدى توناپ كەتپەك بولعان. ولار ەلگە ەشكىمگە بىلدىرمەي، جانسىز تۇردە كەلىپ، «ءولىم قۇدايى» دەپ اتالاتىن بىرنەشە حرۋستال باس سۇيەكتەردى الىپ كەتكىسى كەلگەن. وكىنىشكە قاراي، ولاردىڭ «اسىل ارمانى» ورىندالا قويعان جوق. الايدا باس سۇيەكتەردى بارلاۋ، ەشكىمگە بىلدىرمەي ىزدەۋ، ۇرلاۋ، توناۋ جۇمىستارى جىل وتكەن سايىن جالعاسا بەردى. نەمىستەر «قۇندى باس سۇيەكتەردى ىزدەۋ ارقىلى مۇحيت تۇبىنە شوگىپ كەتكەن اتلانتيدا اڭىزدارى مەن قۇندى قويماعا جولىعامىز» دەپ ويلاعان دا شىعار. وكىنىشكە قاراي، ول ارماننىڭ ءبىرى دە ورىندالعان جوق. ءبىراق قالاي ايتقاندا دا، عالىمدار ءمولدىر باس سۇيەكتەردىڭ قانداي ماقساتپەن جاسالىنعانىنا باس قاتىرعانى اقيقات. ءتىپتى عىلىم سالاسىندا جۇرگەن مامانداردىڭ بولجامىنىڭ ءوزى سان- ساققا جۇگىردى. ولاردىڭ ويىنشا، باس سۇيەكتەر ادامداردى ەمدەۋ تۇرعىسىندا سونىمەن قاتار، ءارتۇرلى سالت- جورالعىلار ءۇشىن دە پايدالانىلدى دەگەن دە بولجام جاسالىندى. زەرتتەۋشىلەر اتالعان ارتەفاكت ادامدارعا ءوزىنىڭ ميستيكالىق اۋراسى ارقىلى ىقپال ەتەدى دەگەن سەنىمدە بولعان. ءبىراق زەرتتەۋ بارىسى كورسەتكەنىندەي، اسەر ەتۋ مۇمكىندىگى اركىمگە ءارقالاي بولعان. بىرەۋلەرىندە - قورقىنىش، ەكىنشىلەرى ءوزىن وتە جايلى سەزىنگەن، ال ۇشىنشىلەرى راحاتتانىپ، ءلاززاتتاناتىن بولعان. ءتىپتى ارتەفاكقا جاقىنداعان ساتتە ەسىنەن ايرىلىپ، قۇلاپ قالاتىن ادامدار دا كەزدەسكەن. باس سۇيەككە كەلىپ، ونى الاقانىمەن ۇستاپ، ۇزاققا سوزىلعان ناۋقاسىنان ايىعىپ كەتكەن جانداردىڭ دا بولعانىن دەرەك كوزى جوققا شىعارمايدى.
راسىندا، ءمولدىر شىنى باستى زەرتتەگەندەر وندا شىن مانىندە ميستيكالىق قاسيەتتەر بارىن انىقتاعان. ءتىپتى ونى اننا سياقتى ءتۇس كورىپ جاتىپ سەزىنگەندەر دە بارشىلىق. كورىپكەل ەكستراسەنستەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، حرۋستال باس سۇيەكتەر ادامدارعا گيپنوزدىق تۇرعىدان اسەر ەتىپ، ولاردى الدامشى اسەرگە بولەۋى دە مۇمكىن. كۋاگەرلەر ارتەفاكتى كورەر الدىندا ونىڭ ءىشى تۇماندانىپ كەتەتىنىن بايقاعان. كەيبىر باس سۇيەكتەردە ۇندىستەرگە ماتەماتيكا، استرونوميا، ءتىپتى مول استىق جيناۋ تۋرالى قۇندى ءبىلىم بەرگەن كۋكۋلكانا قۇدايىنىڭ وبرازى كورىنەتىن بولعان. ءتىپتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى، ەگەر نازار اۋدارىپ قارايتىن بولساق، ءمولدىر ارتەفاكتان كۇمىس قوڭىراۋدىڭ ءۇنى، حورمەن ايتىلعان اندەر، سىبىرلاسىپ سويلەسىپ جاتقانداردىڭ جايلاپ شىققان داۋسى ەستىلەتىن بولعان. بۇل ايتىلعان بولجامداردىڭ بارلىعى دا ايتەۋىر ءبىر تۇسىنىكسىز جايتتىڭ بارىن جوققا شىعارمايدى. قالاي ايتقاندا دا، باس سۇيەكتەردەگى كوزگە كورىنبەيتىن قابىلداۋ- بەرۋ قۇرىلعىلارى باسقا پلانەتالارداعى «ابونەنتتەرگە» حابارلاسۋ ارقىلى ءوز فۋنكتسياسىن اتقارىپ تۇرعان سياقتى. مۇنى جۇرتتىڭ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن.
ءبىراق ەكستراسەنس ستار دجونسون حرۋستال باس سۇيەك ارقىلى جەردەن تىس بەيمالىم وركەنيەتپەن بايلانىسقانى تۋرالى جۇرتشىلىققا ايتقان. باس سۇيەكتى ۇستاۋ ارقىلى وزىنە تۇسىنىكسىز تىلدە سويلەپ قويا بەرگەن. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، ول ەجەلگى اتلانتتار مەكەن ەتكەن جەردىڭ حالقىمەن تىلدەسكەن سياقتى اسەردە قالعان. ساياحاتشى حوسە ينديكەزا ەرتەدەگى مايا قالاشىعىنىڭ ورنىنان وسىنداي شىنى ءمولدىر باس سۇيەك تاۋىپ العان. ەڭ ءبىر قىزىعى، ول ارتەفاكتى قولىنا الىپ قىسقان كەزدە ارمانى ورىندالاتىنىن ايتقان. شىندىعىندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ساياحاتشى باقىتتى، باقۋاتتى ءومىر سۇرگەن، الايدا كەيىننەن ۇستەل ۇستىندە تۇرعان باس سۇيەك قۇپيا جاعدايدا جوعالىپ كەتكەن كورىنەدى.
ارينە عىلىم بۇل توسىن تىلسىم قۇبىلىسقا قارسى اركەز ءوز بولجامدارىن جاريالاپ وتىرادى. قانشا پىكىر ايتىلسا دا، ءالى ناقتىلىق جوق. سوندىقتان پىكىرلەردىڭ بارلىعى دا بولجام كۇيىندە قالۋدا. راسىندا كەيبىر جورامالدارعا قاراعاندا، ارتەفاكتىڭ ءوزىنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى بار جانە سىرتتا بولىپ جاتقان وقيعالاردى دا جادىندا ۇستايدى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، باس سۇيەكتەگى جارقىل كريستالدىڭ سىرتقى قۇبىلىسپەن قارىم- قاتىناسقا تۇسۋىنەن تۋىنداپ جاتقان بولار. اقيقاتىنا كەلسەك، كريستالدىڭ قۇرىلىمى كەڭ كولەمدەگى اقپاراتتى توقىپ، ونى ماڭگى ساقتاي الادى. سوندىقتان حرۋستال باس سۇيەكتەر نەگىزىنەن كورىپكەلدەر ءۇشىن ويدى وقۋدىڭ العىشارتى بولىپ وتىرعانىن ەشكىم دە جوققا شىعارمايدى. ءبىراق قالاي ايتقاندا دا، ءىز كەسۋشىلەر دە، عالىمدار مەن ارحەولوگتار دا تىلسىم سىرى جۇمباق باس سۇيەككە قاتىستى قۇپيانىڭ ءالى كۇنگە دەيىن اشىلماي كەلە جاتقانىن مويىندايدى.
تاعى ءبىر مىسال، ءمولدىر شىنى باس سۇيەكتى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتاعان جوكە فون ديتان ءوزىنىڭ قولىنداعى جادىگەردى ولە- ولگەنشە ەشكىمگە بەرمەي كەتكەن دەسەدى. بوگدە پلانەتالىقتاردىڭ باسىنا ۇقساعان باس سۇيەك ونىڭ ءومىرىنىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشتى دەسە دە بولادى. جوكە فون ديتان دارىگەرلەر جازا الماعان سىرقاتتان وسى ارتەفاكت ارقىلى ساۋىققان. ونىڭ باسىندا مي ىسىگى پايدا بولعان. بىرنەشە رەت الاقانىمەن حرۋستال باس سۇيەكتى سيپاعاننان كەيىن ونىڭ باسىنداعى مي ىسىگى ءىزىم- عايىم جوق بولعان.
جالپى تاڭعاجايىپ مۇنداي جادىگەر تۋرالى تالاي نارسەنى تالماي ايتۋعا بولار. مىسالى، ساياحاتشى، كوللەكتسيونەر دوردلاند ءوز قويماسىندا ساقتاۋلى تۇرعان باس سۇيەكتەن كەرەمەت فانتاستيكالىق كارتينانى كورگەنىن ايتادى. شىنى باس سۇيەكتىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنان تۇسىنىكسىز وقيعالاردىڭ تىزبەگىن كورگەن. مۇنى ول «بالامالى الەمدە نەمەسە بوگدە وركەنيەتتە بولىپ جاتقان وقيعالار» دەپ تۇسىنگەن. ءتىپتى دوردلاند ءوزىنىڭ ءبىر جازبالارىندا «تۇندە ۇيىقتاپ جاتقاندا ۇندىلەردىڭ قيقۋىن نەمەسە الىپ جانۋارلاردىڭ جانتالاسقان ارەكەتى مەن ولاردىڭ داۋسىن تۇسىندە ءجيى كورەتىنىن» جازعان. مۇنداي وقيعالار وتە كوپ. بيزنەستە جولى بولماي جۇرگەن شاپيرو اتتى ازامات ۇندىستەر مەكەن ەتكەن ەجەلگى مايا قالاشىعىنىڭ ماڭىنان قۇندى باس سۇيەك تاۋىپ العاننان كەيىن كاسىبىنىڭ وركەندەگەنىن ايتقان. كەيىننەن ول ءوزىنىڭ بيزنەس- يمپەرياسىن قۇرعان. ارينە «مۇنىڭ بارلىعى دا حرۋستال باس سۇيەكتىڭ ارقاسى» دەپ تۇسىنگەن.
مامانداردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، قازىر الەمدە 13 حرۋستال باس سۇيەك بار كورىنەدى. ونىڭ توعىزى - جەكە ادامداردىڭ قولىندا. ەشقايسىسى دا باعالى بولىپ وتىرعان قۇندى دۇنيەسىن ەشكىمگە بەرمەيدى نەمەسە ساتىپ بايىعىسى كەلمەيدى. قالعان ءتورت ارتەفاكت بولسا، ۆاشينگتونداعى ۇلتتىق مۋزەيدە، پاريج بەن لوندونداعى بريتان مۋزەيىندە ەكسپونات رەتىندە تۇر. مامانداردىڭ زەرتتەۋى كورسەتكەندەي، تابىلعان 13 باس سۇيەكتىڭ بارلىعى ءتۇپنۇسقانىڭ ءوزى ەمەس. كەيبىرەۋى - كوشىرمە. ەڭ سوڭعى حرۋستال باس سۇيەك گەرمانيانىڭ باۆاريا قالاسىنان تابىلعان دەسەدى. ۋاقىت بارىسى كورسەتكەندەي، بۇل قۇندى جادىگەر نەمىس گەنەرالى گەنريح گيمملەرگە تيەسىلى بولىپ شىققان. بىلعارى قورجىنعا سالىنعان ارتەفاكت گيمملەردىڭ ەسكى ءۇيىنىڭ شاتىرىنان تابىلعان.
جالپى، قۇندى جادىگەر قاشان دا بايلىقتىڭ كوزى. نەمىستەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ك س ر و- دان جەڭىلىپ شەگىنىپ بارا جاتسا دا، بايلىققا تويماعان كوزى بار قۇندىلىقتى يەمدەنىپ قالۋعا تىرىسقان. ءۇشىنشى رەيحتىڭ باس سۇيەكتەردى ىزدەۋىنىڭ سىرى دا وسىندا جاتىر.
ودان بەرى قانشاما زامان وتسە دە، الەم حرۋستال باس سۇيەكتەردىڭ جىرىن ايتىپ، تاۋىسا الماي كەلەدى. ول بۇگىنگە اڭىز بولىپ جەتتى. باس سۇيەكتەرگە قاتىستى ءارتۇرلى دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. قازىردىڭ وزىندە وسىنداي تاقىرىپقا ارنالعان ونداعان كينو، ءتىپتى بالالارعا ارنالعان مۋلتفيلمدەر دە بار. دەسەك تە، بۇگىنگە اڭىز بولىپ جەتكەن 13 باس سۇيەكتىڭ جىرى ءالى دە تۇگەسىلگەن جوق. عىلىم ونىڭ قۇپيا قىر- سىرىن ءالى دە تۇسىنە الماي الەك.
بەرىك بەيسەن ۇلى
«ايقىن»