قاسەن رۇستەم ۇلى ىبرايىم 1921 -جىلى ق ح ر شىڭجاڭ ولكەسى، شاۋەشەك قالاسىنىڭ قاراقاباق اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. قىتايداعى كوپ دەرەكتەردە ونىڭ ەسىمى قاسەن ىبىرايىم بولىپ جازىلىپ ءجۇر. اتاسى ىبرايىم وتكەن عاسىردىڭ باسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى ءۇرجار اۋدانى كوكتۋما اۋىلىنان قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىنە اۋىپ بارعان ەكەن. كەيىن شىڭجاڭدا دا ەل باسىنا اۋىر كۇن تۋعاندا ىبرايىم ءۇي- ءىشىنىڭ اماندىعىن ويلاپ، تارباعاتاي جەرىنەن دە اۋا كوشەدى. وسىلايشا اينالا كوشكەن قازاق وتباسى قىتايدىڭ ىشكى جەرىندەگى شانشي ولكەسىنە تابان تىرەگەن ەكەن. ءبىراق وندا دا قازاق شاڭىراعى قاساڭ تاعدىردان باسىن اراشالاي المايدى. كوپ قيىندىق كورەدى. ەڭ اقىرى سول جەردە 6 جاستاعى قاسەندى اكە- شەشەسى قيىن تۇرمىستىڭ ماجبۇرلەۋىمەن قىتايلىق وتباسىنا امالسىزدان اسىراپ الۋعا بەرەدى. وسىدان باستاپ قاسەننىڭ كۇردەلى ءومىر جولى كۇرت بۇرىلىپ باسقا ارناعا تۇسەدى. ونىڭ ەندىگى جاعدايى مۇلدەم بەيتانىس ورتادا، وزگەشە قالىپپەن ءوربيدى. بالا قاسەن جات بوساعادا كوپ ازاپ شەگەدى. بۇعاناسى قاتپاعان جاس بالا اۋىر ەڭبەك پەن اشتىقتىڭ، ۇرىپ- سوعۋدىڭ تالايىن باسىنان كەشەدى.
1932 -جىلى كورىنگەنگە كوز تۇرتكى بولىپ، ءجابىر كورىپ جۇرگەن، پاناسىز بالاعا قىتاي قىزىل اسكەرلەرى جولىعادى. وسىلايشا 12 جاسىندا قاسەن رۇستەم ۇلى جاڭادان قۇرىلىپ كەلە جاتقان قىتاي جۇمىسشى- ديقاندار قىزىل ارمياسىنا قابىلدانادى. ول كەيىن بارلاۋشى بولىپ ءجۇرىپ، قىتاي كومپارتياسىنىڭ باسشىلارى تۇراتىن يانان بەكىنىسىنە جاسالعان شابۋىلدا كەرەمەت ەرلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. ەرلىك ەلەنەدى. وعان بايلانىسشى، ۆزۆود، روتا كومانديرى (1932-1937) سەكىلدى اسكەري مىندەتتەر جۇكتەلەدى. تىپتەن، قاسەننىڭ سوعىستاعى بەلسەندى، سەنىمدى جاۋىنگەرلىك ەرىك- جىگەرىن باعالاعان باسشىلىق قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ كوسەمى ماۋزىدۇڭنىڭ جەكە كۇزەتشىسى ءارى كومەكشىسى، تەلەگراف ءتارجىماشىسى (1937-1939) سياقتى اسا جاۋاپتى قىزمەتتەردى دە سەنىپ تاپسىرادى.
ول سول ۋاقىتتارداعى پارتيا مەكتەپتەرىنەن جانە قىتايداعى بىرنەشە جوعارى اسكەري وقۋ ورىندارىنان ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا پولك باسقارىپ، جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىسقا بەلسەنە ارالاسادى. قىتايداعى ازامات سوعىسى كەزىندە دەربەس پولكتى باسقارىپ، تاي يۋان قالاسىن گومينداندىقتاردان ازات ەتۋگە قاتىستى.
ايتا كەتەرلىگى، قاسەن رۇستەم ۇلى 9 جاسىندا قىتايشا جاڭ جيانمين دەگەن ەسىمدى قابىلداعان بولاتىن. ول قىتايدىڭ قىزىل ارمياسىندا وسى ەسىممەن قىزمەت اتقاردى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعاننان كەيىن، 1951 -جىلى پولكوۆنيك شەنىندەگى قاسەن رۇستەم ۇلى ەلدەگى تانك ارمياسىنىڭ قۇرۋشىسى ءارى 1- تانك مەكتەبىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالادى. 1953 -جىلى مەملەكەتتىك اسكەري ىستەر كوميتەتىندەگى ساۋاتتى اۆتوماشينا ءبولىمىنىڭ باستىعى بولادى. 1972-1983 - جىلدارى جوعارى اسكەري باسشىلىق قىزمەتتەردە جۇمىس اتقاردى. 1983 - جىلى ارميا گەنەرالى دارەجەسىندە زەينەتكە شىعادى.
1982 -جىلى گەنەرال جاڭ جيانمين ءوزىنىڭ ۇلتى قازاق ەكەنىن، اكە- شەشەسىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى قاسەن رۇستەم ۇلى ەكەنىن ورتالىق بيلىككە مالىمدەپ، حالىققا جاريا ەتەدى. بۇل ەلدەگى قاھارلى ساياسي ناۋقاندار اياقتالىپ، قىتاي بيلىگىن رەفورماتور دىڭ شياۋپين قولعا العان كەزەڭ بولاتىن. وسىدان باستاپ گەنەرال قاسەن ءوز تۋىستارىنا ىزدەۋ سالا باستايدى. قاسەن رۇستەم ۇلى 1983 -جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىلۋىنىڭ 30 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي ونىڭ ورتالىعى قۇلجا قالاسىنا كەلەدى. وسى جولى قازاقتار مەكەندەگەن وبلىستان تۋىستارىن ىزدەپ، كوپ سۇراۋ سالسا دا، تابا الماي كەتەدى. تۋىس- تۋعانىن ىزدەۋ ماقساتىندا شىڭجاڭعا ودان كەيىن دە ارنايى اتباسىن بۇرىپ، بىرنەشە مارتە كەلىپ تۇرادى. اقىرى قاسەن گەنەرال ۇزاق جىل ساعىنىپ ىزدەگەن تۋىستارىن تەك 1992 -جىلى عانا تابادى. وسى جىلى قاسەن رۇستەم ۇلى ايەلى مەن بالالارىن ەرتىپ تۋعان جەرى تارباعاتايعا كەلىپ، ءىنىسى سىماق رۇستەم ۇلىمەن قاۋىشادى. بۇل توسىن جاعدايعا كۇمانمەن قاراعاندار دا بولعان سەكىلدى. ءتىپتى رەسمي قىتاي بيلىگىنىڭ ءوزى بۇعان سەنىڭكىرەمەگەن ەكەن. سول ءۇشىن بيلىكتەگىلەر سىماق رۇستەم ۇلىنىڭ قانىن زەرتحانالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ، قاسەننىڭ تۋعان ءىنىسى ەكەنىن انىقتاپ، وعان ءبارىنىڭ دە كوزى جەتەدى.
ال اينۇر سىماق قىزى (قاسەننىڭ ءىنىسى رۇستەمنىڭ قىزى) شىنجاڭ تەلەارناسىنىڭ «بايتەرەك» باعدارلاماسىنا بەرگەن سۇحباتىندا، قاسەن رۇستەم ۇلىنىڭ ءبىر ۇل، ءۇش قىزى بار ەكەنىن، ولارمەن قازىر دە ارالاسىپ تۇراتىندىقتارىن ايتادى. قاسەننىڭ ايەلى - ىشكى قىتايدىڭ وڭتۇستىگىندە مەكەندەيتىن از ساندى مياۋزۋ ۇلتىنىڭ ازاماتشاسى.
ءومىرىنىڭ قانشاما جىلى قاقتىعىستار، تەكەتىرەستەر مەن سوعىستاردا وتكىزىپ، قيىن دا قاساڭ ساياسات كەزەڭدەرىن باستان وتكەرگەنىمەن قاسەن رۇستەم ۇلى ءوز تۋعان حالقىنا دەگەن ساعىنىش سەزىمىن، قادىر- قۇرمەتىن ەش جوعالتقان ەمەس. ول قازاق حالقى الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىن جوعارعى بيلىكتە جۇرگەن ۋاقىتىندا دا حال- قادىرىنشە وتەگەن. گەنەرال بەيجىڭدەگى 8 بولمەلى ءۇيىنىڭ 40 شارشى مەترلىك ءبىر بولمەسىن قازاقشا بەزەندىرىپ، ەدەنىنە سىرماق توسەپ، قابىرعاسىنا تۇسكيىز ۇستاپ، ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنا دەگەن ساعىنىش ماۋقىن باسقان ەكەن. ونىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن گانسۋ، شىنجاڭ ولكەلەرىندە تۇراتىن قازاق مالشىلارىنىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگىن جاقسارتۋعا دەن قويىلادى. شىنجاڭداعى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايىن كوتەرۋگە، وڭىردەگى تاس جولداردىڭ جوندەلۋىنە دە اتسالىسقان. سونداي- اق، تۋعان ايماعى تارباعاتايداعى قازاقتىڭ ءداستۇرلى مەديتسيناسىن نەگىز ەتكەن ۇلتتىق اۋرۋحانانىڭ جانە شاۋەشەك قالالىق 2 ورتا مەكتەپ پەن پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ قۇرىلىستارىنىڭ سالىنۋىنا دا، دامۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسىپتى.
قاسەن رۇستەم ۇلى ىبرايىم قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ 7- سايلانعان پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى، قىتايدىڭ «دەربەس ەركىندىك» ، «ازاتتىق» ، «1 - تامىز» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. ول 2006 - جىلى بەيجىڭ قالاسىندا 85 جاسىندا قايتىس بولدى. ايتا كەتەيىك، قازاقتىڭ وزگەشە تاعدىرلى، باتىر گەنەرالى تۋرالى اسىلقان بەگەن ۇلىنىڭ «قاسەن گەنەرال» اتتى رومانى 1992 - جىلى قىتايدا جارىق كوردى.
اۆتور: باقىتجول كاكەش