الدىمەن دەموكراتيانىڭ ۇلگىسىنە اينالعان ا ق ش- قا توقتالايىق
ەۋروپادان كەلىپ، امەريكانى مەكەندەگەن ميگرانتتار، وتارلىق قاناۋعا توزبەي 1775 - جىلى 4 - شىلدەدە ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ، انگلياعا قارسى سوعىس اشتى. بۇل تاريحتا ا ق ش ريەۆوليۋتسياسى دەگەن اتپەن قالدى.
ا ق ش اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى بولىپ (ا ق ش- تىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى) دجوردج ۆاشينگتون سايلاندى. اسكەرگە سول كەزدەگى قولىنا قارۋ كوتەرە الاتىن بارلىق ەر ازامات شاقىرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا 13 جاستاعى (كەيىننەن ا ق ش- تىڭ جەتىنشى پرەزيدەنتى) ەندريۋ دجەكسون دا بولدى. ەرەجە بويىنشا اسكەردە 1 جىل قىزمەت ەتكەندەرگە ۇيىنە قايتۋعا بولادى. ءبىراق مىڭداعان ۇلتشىل ازامات ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن سوعىس اياقتالعانعا دەيىن (1776-1783 سوعىس جىلدارى) دجوردج ۆاشينگتونمەن بىرگە ەرلىكپەن سوعىستى.
قيىن ساتتە فرانتسيا مەملەكەتى قازىرگى اقشامەن 13 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى قارۋ- جاراق، ازىق- تۇلىك جانە اسكەري كومەك بەردى. ناتيجەسىندە، انگليا 1783 -جىلى ا ق ش- تىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندادى.
الەم بويىنشا حالىق سانى وتە كوپ ءۇندىستان
بۇل مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىك الۋ جولىندا ماحاتما گانديدىڭ ورنى بولەك. ميلليونداعان ادام وعان سەنىم ارتىپ، ونىڭ قان توگىسسىز تاۋەلسىزدىك الۋ يدەياسىنا سەندى. وعان دالەل، ەلدە تۇز قىمباتتاۋىنا بايلانىستى بەيبىت شەرۋ شىققان گاندي جانە جاقتاستارى تۇرمەگە قامالعان ساتتە. ولاردى قولداپ 80 مىڭ ادام ءوز ەركىمەن تۇرمەگە قامالعان ەدى. ءتىپتى، تۇرمەدە ادامدارعا ورىن جەتپەي، اقىر سوڭىندا، اعىلشىندار گانديمەن ونىڭ جاقتاستارىن شىعارۋعا ءماجبۇر بولدى.
گانديدىڭ باستاماسىمەن ميلليونداعان ءۇندىستاندىق 1947 -جىلى 15 - تامىزدا ۇلىبرياتانيادان تاۋەلسىزدىگىن الدى. وسىلايشا ماحاتما گاندي بەيبىت جولمەن تاۋەلسىزدىك الۋعا بولاتىنىن بۇكىل الەمگە دالەلدەدى.
ازيا جولبارىسى - سينگاپۋر
سينگاپۋر ءوز تاۋەلسىزدىگىن 1963 -جىلى مالايزيامەن بىرگە الدى. لي كۋان يۋ سىرتقى قاۋىپتەردەن سەسكەنگەندىكتەن، باستاپقىدا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلعان جوق. سينگاپۋردى مالايزيانىڭ قۇرامىندا بولۋى كەرەك دەپ سانادى. وسىلايشا 1963-1965 -جىلداردا سينگاپۋر مالايزيانىڭ قۇرامىندا بولدى. مالايزيا مەملەكەتى مۇسىلمان مەملەكەتى بولسا، سينگاپۋردا قىتايلىقتار كوپ ەدى. بۇل ەكى تاراپ اراسىندا ءدىن ارالىق جانە باسقادا قاقتىعىستاردىڭ تۋىنداۋىنا اسەر ەتتى. سوندىقتان، مالايزيا مەملەكەتى 1965 -جىلى سينگاپۋردى ءوز قۇرامىنان شىعارىپ تاستادى. لي كۋان يۋ تاۋەلسىزدىكتى قالاماسادا، ونى مويىنداۋعا تۇرا كەلدى.
ءبىر تۇبەكتە ورنالاسقان ونتۇستىك جانە سولتۇستىك كورەي مەملەكەتتەرى
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ يالتا كونفەرەنتسياسىنا سايكەس كورەي تۇبەگىنىڭ سولتۇستىگى كسرو مەملەكەتىنىڭ، ال وڭتۇستىگى ا ق ش- تىڭ باقىلاۋىنا بەرىلدى. كەيىن بۇل مەملەكەتتەر اراسىنداعى قىرعي- قاباق سوعىستىڭ اسەرىنەن ءبىر مەملەكەت جاساندى تۇردە ەكىگە ءبولىندى. وسىلايشا 1948 -جىلى 15 - تامىزدا كورەيا رەسپۋبليكاسى، 9 - قىركۇيەكتە سولتۇستىكتە كورەي حالىق دەموكراتياسى اتتى مەملەكەتتەرى قۇرىلدى.
نەلىكتەن فرانسيادا تاۋەلسىزدىك كۇنى جوق؟
بۇل مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن قالاي العانىن ءتۇسىندىرۋ وتە قيىن. فرانسيا ءوز تاريحىندا بەس بىردەي رەسپۋبليكالىق (قازىرگى فرانتسيا مەملەكەتى بەسىنشى رەسپۋبليكا) بيلىك ورناعان. ءار رەسپۋبليكانىڭ ورناۋى جەكە تاۋەلسىزدىك دەپ ايتساق بولادى. سوندىقتان بولار ولاردا تاۋەلسىزدىك كۇنى جوق. ونىڭ ورنىنا ەلدە باستيليا قامالىن الۋ كۇنى بار. وسى قامالدى العاننان سوڭ ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق بيلىك ورنادى، بۇل ارتىنشا مەرەكەگە اينالىپ، تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ ورنىنا تويلانادى.
ХХІ عاسىر مەملەكەتى چەرنوگوريا تاۋەلسىزدىگىن قالاي الدى؟
يۋگوسلاۆيا ىدىراعان سوڭ چەرنوگوريا سەربيا مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا بولدى. 90 -جىلداردىڭ باسىندا چەرنوگوريا مەملەكەتى، تاۋەلسىزدىك تۋرالى ءسوز قوزعاي باستادى. تەك 2006 -جىلى عانا ىشكى قايشىلىقتارعا بايلانىستى الەمدىك قاۋىمداستىق بۇل مەملەكەتتەردى ءبولۋ كەرەك دەپ ساناپ، رەفەرەندۋم وتكىزۋگە كەلىسىم بەردى. رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسىندە 55,4 پايىز ادام تاۋەلسىزدىككە داۋىس بەرىپ، ەگەمەندىك الدى.
ناۋرىزبەك جۇمامۇراتوۆ
Baq.kz