عارىش جايلى تۇسىنىكتەر ەرتە زامانداردا ءتۇرلى ميفتەردى تۋدىرسا، ال كەيبىر حالىقتاردا قۇدايلىق دارەجەگە دەيىن كوتەرىلىپ، اسپەتتەگەن. كەيىننەن عىلىمداعى عالامات توڭكەرىستەردەن كەيىن اسپان الەمىنىڭ كىلتى ادامزاتتىڭ قولىنا تيگەن ەدى.. . كۇن جۇيەسى وسىدان 4,9 ميلليارد جىل بۇرىن پايدا بولعان. عالىمدار ونىڭ پايدا بولۋىن، و باستاعى الىپ ماتەريانىڭ جارىلىسىمەن بايلانىستىرادى. «ۇلكەن جارىلىستان» كەيىنگى شاڭ- توزاڭ مەن گازدان قازىرگى عالامشارلار جانە باسقا دە عارىش وبەكتىلەرى قالىپتاسقان دەسەدى. ال، ەندى بۇگىنگى عىلىمنىڭ ءبىزدىڭ عاجاپ عالامشارىمىز ورنالاسقان كۇن جۇيەسى جايلى دالەلدەگەن قىزىقتى دەرەكتەرىنە توقتالساق.
- كۇن جۇيەسىندەگى جالپى ماسسانىڭ %99.86 كۇننىڭ وزىنە تيەسىلى. ال، قالعان سەگىز پلانەتا بۇل جۇيەدەگى سالماقتىڭ نەبارى % 0,14 قۇرايدى.
- كۇن جۇيەسىندە 1 جۇلدىز (كۇن) ، 8 عالامشار، 5 ەرگەجەيلى عالامشار، 181 اي، 566000 استەرويد، 3100 كومەتا بار.
- كۇنگە جاقىن ورنالاسقان ءتورت عالامشار (مەركۋري، شولپان، جەر جانە مارس) نەگىزىنەن مەتالل مەن تاستان تۇرادى. ولاردى عىلىمدا «جەرلىك عالامشارلار» دەپ تە اتايدى.
- جۇيەدەگى يۋپيتەر مەن ساتۋرن ەڭ ۇلكەن «گاز الىپتارى» سانالادى. بۇل عالامشارلار سۋتەگى مەن گەلييدەن قۇرالعان.
- ۋران مەن نەپتۋن، نەگىزىنەن، مۇزدان تۇرادى. ءارى بۇل عالامشارلاردا سۋ، اممياك جانە مەتان باسىم بولىپ كەلەدى. سول سەبەپتى، بۇل ەكى عالامشاردىڭ «مۇز الىپتارى» دەگەن قوسارلاما اتاعى بار.
- پلۋتون ءبىز ويلاعانداي كۇن جۇيەسىنىڭ نەگىزگى عالامشارلارىنىڭ ءبىرى ەمەس. ونى 2006 -جىلى حالىقارالىق استرونوميالىق كەڭەس ۇزاق پىكىرتالاستان كەيىن «ەڭ كىشى عالامشار» اتاعىنان ايىرادى. ول بۇگىنگى كۇنى «ەرگەجەيلى عالامشار» دەپ ماداقتالعان.
- كۇن جۇيەسىنىڭ قۇرامىنا اتالمىش عالامشارلاردان بولەك سەرەرا، حاۋمەا، ماكامەكا جانە ەريس اتتى ەرگەجەيلى عالامشارلار، استەرويدتار، كومەتالار، استەرويدتىق بەلدەۋلەر جانە كويپەر بەلدەۋى كىرەدى.
- نەپتۋن كۇننەن قابىلداعان جىلۋىنان كوپ ەنەرگيانى وزىنەن ءبولىپ شىعارادى ەكەن. عىلىمعا بۇل جۇمباقتىڭ شەشىمى ءالى كۇنگە بەلگىسىز بولىپ كەلەدى.
- ساتۋرننىڭ لاپەتۋس اتتى ايىنىڭ ەكى ءتۇسى بار.
- يۋپيتەردىڭ سەرىگى سانالاتىن تيتاندا سۇيىق ەلەمەنتتەر كەزدەسەدى. ءبىراق، عالىمدار مۇنىڭ سۋ ەمەس ەكەنىنە سەنىمدى.
- ساتۋرننىڭ سولتۇستىك جارتىشارىندا التىبۇرىشتى داۋىل ويناپ تۇرادى. الايدا، ونىڭ نەلىكتەن التىبۇرىشتى ەكەندىگى عىلىم ءۇشىن ۇلكەن سۇراق بولىپ تۇر.
- كۇن جۇيەسىنىڭ شەگىندە تاعى ءبىر اسا زور عالامشار بار بولۋى مۇمكىن. بۇل بايلامعا كاليفورنيا تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردەن كەيىن كەلگەن. ەگەر، بۇل راس بولسا كويپەر بەلدەۋىندەگى كەيبىر نىسانداردىڭ تۇسىنىكسىز قوزعالىسىنىڭ سىرى اشىلۋى مۇمكىن.
- ساقينا كۇن جۇيەسىندەگى سىرتقى عالامشارلاردىڭ بارىندە كەزدەسەدى. ءبىراق، ونىڭ بارلىعى ساتۋرندىكىندەي عالامات ەمەس. سونىمەن قاتار، عالىمدار ساقينانىڭ استەرويدتاردا دا كەزدەسەتىندىگىن بايقاعان.
دايىنداعان: دىنمۇحامەد مۇحامەتجان
Massaget.kz