توردە تۇرۋى ءتيىس بەسىك نەگە قوقىستا جاتىر - وڭىرلىك ب ا ق- قا شولۋ

ادەتتەگىدەي نازارلارىڭىزعا «قازاقپارات» ح ا ا ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنداعى وڭىرلىك باسپا سوزگە شولۋدى ۇسىنادى.

* * *

قۇلان جورتار كۇن قايدا؟ - «قوستاناي تاڭى» گازەتى

«قوستاناي تاڭى» گازەتى ۇلى دالادا مەكەن ەتكەن ءتۇز اڭدارىنا، سونىڭ ىشىندە قۇلانعا قاتىستى ماسەلە كوتەرەدى. «ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىن تۇران جولبارىسىنان، سەكسەنىنشى جىلدارى قابىلاننان ايىرىلدىق. ال ودان ەرتەرەك، وتىزىنشى جىلدارى سايىن دالانى ەركىن كەزگەن قۇلاننىڭ جوعالعانى جوعالىپ، قالعانى جەر اۋىپ كەتتى»، - دەپ جازادى گازەت.

ايتا كەتەرلىگى، «قۇيرىعى جوق، جالى جوق» جانۋاردى قايتا جەرسىندىرۋ جۇمىسى 1953 -جىلدان باستاپ قولعا الىنعان ەكەن. تۇرىكمەنستاننىڭ «بادحىز» قورىعىنان ارال تەڭىزىندەگى بارساكەلمەس ارالىنا نەبارى 14 قۇلان جەتكىزىلىپتى. ءقازىر ولاردىڭ سانى 4 مىڭعا جۋىقتاعان. وسىعان بايلانىستى ماقالا اۆتورى قازىرگى تاڭدا قۇلاننىڭ تۇقىمىن جوعالتپاي، ساقتاپ قالۋ مەن تۇقىمىن ءوسىرۋدىڭ جولدارى بار ەكەنىن دە قاپەرگە سالادى.

«قوستاناي وبلىسى، سونىڭ ىشىندە تورعاي دالاسى - قۇلان جەرسىندىرۋگە تاپتىرمايتىن ايماق. كەزىندە وسى ءوڭىر تاقتۇياقتىلاردىڭ ءۇيىر- ۇيىرىمەن جورتقان مەكەنى بولعان. «قازاقستاننىڭ بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى» مەملەكەتتىك قوعامدىق بىرلەستىگى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ، وسى ناۋقاندى قولعا العان ەكەن. جانكەلدين اۋدانىنداعى ايرىقشا قورعاۋعا الىنعان «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى اۋماعىنا قارايتىن ءالىبي اۋىلى ماڭىنا بيىل 9 قۇلان ارنايى تىكۇشاقپەن جەتكىزىلگەن» دەپ جازادى گازەت. وسىعان بايلانىستى ماقالا اۆتورى مامانمەن سۇحباتتاسىپ، تورعاي ءوڭىرىنىڭ قۇلان وسىرۋدەگى ەرەكشە ۇتىمدى تۇستارىنا نازار اۋدارادى. ماسەلەن، مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا، موڭعوليانىڭ عوبي شولىندە ءاربىر شارشى شاقىرىمعا 0,5 قۇلاننان كەلەدى ەكەن. دەمەك، تورعاي جەرىنىڭ 60 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماعىنا 30 مىڭ ءتۇز جانۋارى ەركىن جايىلا الادى دەگەن ءسوز.

ايتا كەتەرلىگى، قۇلاننان بولەك تورعاي دالاسىنا پرجيەۆالسكيي جىلقىلارى دا، دالا دۋاداقتارى دا اكەلىنۋى مۇمكىن. ويتكەنى، بۇل ءوڭىر اتالعان تاعىلاردىڭ دا بايىرعى اتا قونىسى.

اتىراۋدا گازەت درونمەن جونەلتىلەتىن بولادى - «اتىراۋ» گازەتى

«اتىراۋدا پوشتا جونەلتىلىمدەرى ۇشقىشسىز ۇشۋ قۇرالىمەن، ياعني، درون ارقىلى جەتكىزىلمەك. ەندى «اتىراۋ» گازەتى دە شالعاي اۋىلدارعا كەشىكتىرىلمەي باراتىن بولادى» دەپ سۇيىنشىلەيدى مۇنايلى ءوڭىردىڭ گازەتى.

«اتىراۋ» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، العاشقى پوشتا- دروندى قيىرداعى قىزىلقوعا اۋدانىنا جىبەرىلەدى دەپ جوسپارلانىپتى. ازىرشە درون جاقىن ەلدى- مەكەندەرگە جونەلتىلمەك. «دروننىڭ ۇشۋ قاشىقتىعى تەك ءجۇز شاقىرىمعا عانا ەسەپتەلگەن جانە قاتتى جەلدى، داۋىلدى كۇندەرى ۇشا المايدى. الايدا، ءبىر جارىم كەلى سالماققا دەيىن جۇك كوتەرۋگە قاۋقارلى» دەپ جازادى «اتىراۋ» گازەتى.

شىمكەنتتە مەكتەپتە روبوت قۇراستىراتىن بولادى - «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى

«وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، شىمكەنتتە العاش رەت روبوت تەحنيكاسىن قۇراستىراتىن مەكتەپ اشىلدى. وندا بالالار ءتورت ايدىڭ ىشىندە كيبەرماشينالاردى قۇراستىرۋدى ۇيرەنىپ شىعادى. مۇنىمەن قوسا 3D فورماتىن مودەلدەۋ مەن باسىپ شىعارۋ، گادجەت، سايت جاساۋ جانە باعدارلاما ءتۇزۋ قىزمەتتەرىن دە مەڭگەرەدى.

«روبوت تەحنيكاسىن قۇراستىرۋ مەكتەبىنە بالالار 5 جاستان باستاپ قابىلدانادى. وقۋ اقىسى ايىنا 15 مىڭ تەڭگە. قازىرگى تاڭدا روبوتتاردى قۇراستىرۋدىڭ بۇل العاشقى جوباسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. شىمكەنتتەگى بىلىم وشاعىنىڭ دا جاسوسپىرىمدەرگە بەرەرى كوپ بولارىنا سەنىم مول» دەپ جازادى گازەت.

بەسىكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ ءجۇرمىز بە؟ - «سىر بويى» گازەتى

«جاقىندا قوقىسقا قالدىرعان بەسىكتى كورىپ، كەۋدەمدى وكىنىش كەرنەدى. قازاق - قاشان دا بەسىكتى ءقادىر تۇتقان ەل. قۇندى دۇنيەمىزدى كىم قالدىردى ەكەن دەگەن وي مازالادى؟ كىم ەكەن، ءا؟ ءاسىلى، بەسىكتىڭ قاسيەتىن بىلمەيتىن بىرەۋ بولدى عوي» دەپ جازادى ماقالا اۆتورى «سىر بويى» گازەتىندە.

شىندىعىندا بۇگىنگىنىڭ قازاعى بەسىكتىڭ قادىرىن بىلمەيتىن ءتارىزدى. وسىعان بايلانىستى ماقالا اۆتورى بەسىكتىڭ قاسيەتتەرىن سانامالاپ، بالانى بولەۋدىڭ ءسان- سالتاناتىنا، ىرىم- تىيىمدارىنا دا توقتالىپ وتەدى. ماسەلەن، بەسىكتى اياقپەن تەربەتۋگە، بالانى سول جاعىنان شەشىپ الۋعا، جابۋىن اشىق قالدىرۋعا، ەكى ادام تەربەتۋگە بولمايتىنىن ۇلكەندەر جاعى ۇنەمى ەسكەرتىپ وتىرادى. ءتىپتى، بوس بەسىكتى تەربەتۋگە تىيىم سالىنعان.

«سوڭعى كەزدە مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى بەسىكتىڭ بالا دەنساۋلىعى ءۇشىن زيان ەكەنىن ايتىپ جاتىر. الايدا، بۇل دالەلدەنبەگەن بولجام. ءبىراق مۇنى قولدايتىندار دا تابىلادى» دەي كەلە، بەسىكتەن گورى زاماناۋي مانەجدى تاڭداعان بۇگىنگى كەلىن مەن نەمەرەلەرىنىڭ ءبارىن بەسىككە بولەپ وسىرگەن اجەنىڭ اڭگىمە- پىكىرىن كەلتىرەدى.

«بالانى بەسىككە سالۋ، بەسىك جىرىن ايتۋ تاسادا قالىپ بارادى. مىنە، سونىڭ سالدارىنان توردەگى بەسىك قوقىستا جاتىر. سەبەبى، كەيبىر جاس وتباسىلار بەسىكتەن گورى زاماناۋي ۇلگىنى پايدالانادى. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ەستەن شىعارىپ جاتادى. باۋىرجان مومىش ۇلى «بەسىگى جوق ەلدەن قورقامىن» دەگەن ەكەن. تالاي دانا، عۇلاما عالىمدارىمىز، اقىن- جازۋشىلارىمىز تەربەلىپ وسكەن بەسىكتىڭ نەگە ءقادىرىن بىلە الماي ءجۇرمىز؟ » دەپ تۇيىندەيدى اۆتور.

اكىمدەر نەگە برۋسەللەزگە بەيقام وتىر - «سارى ارقا سامالى» گازەتى

«سارىارقا سامالىنىڭ» جازۋىنشا، پاۆلودار وبلىسىندا برۋتسەللەز اۋرۋى انىقتالعان 17 ەلدى مەكەن بار، الايدا ءىرى قارا اراسىندا ءتيىستى دەڭگەيدە ساۋىقتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. بۇل جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ سالعىرتتىعىنان ورىن الىپ وتىرعان ءتارىزدى.

گازەتتىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە قاراعاندا، بيىل وڭىردەگى 24 ەلدى مەكەنىندە ۇساق جانە ءىرى قارا مال برۋتسەللەز اۋرۋىنا شالدىققان. وكىنىشكە قاراي، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ولاردىڭ تەك 7-ەۋىندە عانا دەزينفەكتسيا جاسالىپ، ءتيىستى ۆەتەرينارلىق جانە ەپيدەمياعا قارسى شارالار جۇرگىزىلگەن. ال قالعان اۋىلدار ءالى دە بەيقام وتىر. «ايماعىمىزدىڭ باس ۆەتەرينارى بۇل اۋىل اكىمدەرىنىڭ سالعىرتتىعىنان دەپ وتىر. جەرگىلىكتى اكىمدەر اۋرۋ شىققان مالدى شەكتەۋ تۋرالى شەشىم شىعارماپتى. بۇل جونىندەگى قۇجاتتاردى ادىلەت ورگاندارىنا تىركەمەگەن» دەپ جازادى گازەت.

قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى - «ديدار گازەتى»

 

شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى اباي- شاكارىم كەسەنەسى مەن قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى «قاسيەتتى قازاقستان» نىسانىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپتى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، زامان تالابىنا ساي قايتا جاڭعىرتىلعان ەكەن. ايتا كەتەرلىگى، رەسپۋبليكالىق «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى جاقىندا وسى قوڭىر اۋليەدە بولىپ قايتقان كورىنەدى.

«ۇڭگىر ءىشىن ارالاۋ كەزىندە ونداعى ءبىرىنشى كولدىڭ اۋقىمى، ءالى دە بەلگىسىز ەكىنشى، ءۇشىنشى كولدەر تۋرالى، كول سۋىنىڭ قاسيەتى جونىندە ايتىلدى. سۋعا ءجۇزۋشى ماماندار تاپقان ارقاردىڭ، جىلقىنىڭ باسى، جاق سۇيەكتەرى مەن قابىرعا سۇيەكتەرى فوتوعا ءتۇسىرىلدى. ۇڭگىردىڭ ءىشى- سىرتىنداعى تاسقا قاشالعان جازۋلار دا نازاردان تىس قالمادى. ءتىپتى، تاستاعى ارابشا جازىلعان بەلگىلەردى كورىپ، سۋرەتكە ءتۇسىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇل جازۋلاردى اۋدانداعى قۇنانباي قاجى مەشىتىنىڭ يمامى بولات قاجى سامىربايەۆقا وقىتساق، وندا: « ۇلىلىق... ساپار... مولدابەك بالاسى ءابدىعالي ساراتوۆ. 8.7 1924 ج. » دەپ جازىلىپ تۇر ەكەن»، - دەپ جازادى ديدار گازەتى.

اۆتور سونداي-اق، «وسى ورايدا 1887 -جىلى اباي مەن دولگوپولوۆتىڭ جانە ابايدىڭ بالالارى مەن شاكىرتتەرىنىڭ ۇڭگىردىڭ كىرەبەرىسىندە قالدىرعان قولتاڭبالارى مەن 1943 -جىلعى ەلگە كەلگەندەگى م. اۋەزوۆتىڭ اتى جازىلعان جازۋ تابىلىپ جاتسا، كەلۋشىلەر ءۇشىن قىزىقتى دەرەك بولارى ءسوزسىز» دەگەن پايىمىن دا ايتىپ قالادى.

وسىنىڭ ءوزى قوڭىر اۋليە نىسانىنىڭ ءالى دە بولسا زەرتتەۋگە مۇقتاج ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك.

قىزتەكەلەردى ءوزىمىز تاربيەلەپ جاتقان جوقپىز با؟ - «نە حابار؟!» گازەتى

«وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن مۇنداي تاقىرىپتا «ەشكىم ەستىپ قويماسىن» دەپ ءبىر- ءبىرىمىزدىڭ قۇلاعىمىزعا سىبىرلاپ قانا ايتاتىن ەدىك. قازىر ءبىزدىڭ دە بەتىمىز اشىلىپ كەتكەندەي مە، ونى داۋىستاپ جەتكىزەتىن حالگە ءتۇسىپ كەلەمىز. ءتىپتى، ونى ارزان ۇپاي جينايمىز دەپ جاھانعا جار سالاتىن جاعدايدى باستان وتكىزەمىز» دەپ جازادى «نە حابار؟ !» گازەتى قىزتەكەلەرگە ارنالعان ماقالاسىندا. بۇل رەتتە گازەت اسىرەسە باق- تاعى كوتەرىلەتىن تاقىرىپتارعا نازار اۋدارادى.

ماقالا اۆتورى بۇل رەتتە «ادامدار ءوزىنىڭ جىنىستىق قابىلەتىنە قارسى ارەكەت جاساۋى نەدەن؟»، «ەلدىڭ اراسىندا قىزتەكە نەمەسە ەركەكشورا نەگە كوبەيىپ بارادى؟»، «قىزتەكە، ەركەكشورا سىندى ۇعىمدار بىزدە نەگە بۇرىننان بەرى بار؟» دەگەن سەكىلدى ساۋالداردى كولدەنەڭ تارتادى. بۇل ماسەلەلەردىڭ قانشالىقتى زەرتتەلگەنىنە كوز جۇگىرتەدى.

«قىزتەكەلىك نەمەسە ەركەكشورالىق ءبىزدىڭ قازاق قوعامىنا وتە جات نارسە. ونىڭ الدىن المايتىن بولساق، كۇنى ەرتەڭ ودان كوپ قيىندىق كورۋىمىز ابدەن مۇمكىن. كۇندەردىڭ كۇنىندە وزگە ەلدەردەگى سەكىلدى وزدەرىنىڭ نەكەسىن تىركەۋدى تالاپ ەتىپ جاتسا شە؟ ول ۋاقىتتا بارماق شايناپ، باس شايقاپ جاتساق، كىنانى كىمنەن ىزدەرىمىزدى بىلمەيمىز ەمەس پە؟ قالاي دەسەك تە، بۇل ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن جات قۇبىلىس. ەل تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزدان استامى مۇسىلمان باۋىرلار دەسەك، ونداي ورىنداردىڭ بىزدە بولۋى وتە كۇردەلى ماسەلە. سول سەبەپتى ونىڭ الدىن الۋىمىز ءتيىس. ايتپەسە، ابدەن بەتىمەن كەتكەن ولار بۇدان دا سوراقى تىرلىكتى جاساۋى عاجاپ ەمەس قوي...» دەپ تۇيىندەيدى اۆتور.

اۆتورى: قانات مامەتقازى