سوعىستان كەيىنگى جىلداردا كەڭەستىك ءوندىرىس تروفەيلىك جابدىقتاردى قولدانۋ ارقىلى بۇعان دەيىن ك س ر و- دا ەشقاشان بولماعان ونىمدەردى شىعارا باستادى. قازىرگى كەزدە بۇل كاسىپورىنداردىڭ جابدىقتارى توزىپ، ىستەن شىققان تەحنولوگيالاردىڭ ەسكىرىپ كەتكەندىكتەن، قايتادان قولعا الۋ ءتيىمسىز ءارى جارامسىز بولىپ قالدى. تمد ەلدەرى دەپ اتالاتىن بۇرىنعى ك س رو قۇرامىندا بولعان باۋىرلاس رەسپۋبليكالار بۇگىنگى كۇنى باتىستىڭ تاۋارلارىنا تاعى دا تاۋەلدى بولىپ وتىر.
رەپاراتسياعا ك س ر و باسىپ العان گەرمانيانىڭ شىعىس اۋماعى عانا ەمەس، وداقتاستارعا باعىنىشتى باتىس بولىگى دە باعىنىشتى بولدى. ول جاقتان كەڭەس وداعى مەن پولشاعا شامامەن 330-داي زاۋىت بەرىلۋى ءتيىس بولاتىن. الايدا باتىستاعى وداقتاستار بۇل پروتسەسكە بارىنشا كەدەرگى جاساپ، كاسىپورىنداردى بەرى وتكىزبەۋگە تىرىستى. ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن 39 كاسىپورىننىڭ 30-ى عانا 1948 -جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن دەمونتاجدالىپ، كوشىرىلدى. گەرمانياداعى بارلىق ۋلى زاتتار وندىرەتىن زاۋىتتاردىڭ جابدىقتارى كوشىرىلىپ، كاسىپورىندار جويىلدى. گەرمانيادان جەتكىزىلگەن وندىرىستىك جابدىقتار مەن نەمىس تەحنولوگياسىنىڭ ارقاسىندا نەيلون، پەرلون، جاساندى جىبەك، وپپانول سياقتى ءارتۇرلى سينتەتيكالىق ماتەريالدار، قاعاز جىپتەر پايدا بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن ك س ر و- دا مۇنداي تەحنولوگيا مۇلدە بولماعان.
گەرمانيادان كوشىرىلگەن اسكەري كاسىپورىنداردى قورعانىس سالاسى وزىنە قالدىردى دا، قالعاندارى ءار سالاعا ءبولىندى. 60-تان استام باسپا قىزمەتىنىڭ ءوندىرىس- تىك وبەكتىلەرى سالالىق مينيسترلىكتىڭ قولىنا ءوتتى، 50-دەن استام كاسىپورىندار ىشكى ىستەر ۆەدومستۆوسىنا، ون شاقتىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە ءتيدى. ءارتۇرلى سالالارعا قاجەتتى بۇيىمدار شىعاراتىن ءارتۇرلى كاسىپورىندار كەڭەس وداعىنا جەتكىزىلگەننەن كەيىن ءوز يەلەرىن تاۋىپ جاتتى.
مىسالى، مادەنيەت ىستەرى جونىندەگى كوميتەت بۇرىن بەرلين تۇبىندەگى بابەلسبەرگ قالاسىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان گرامپلاستينكا فابريكاسىنا يە بولدى، ك س ر و عىلىم اكادەمياسى گۋمبولت اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ استرونوميالىق وبسەرۆاتورياسىنا قول جەتكىزدى، عىلىمي قىزمەتكەرلەر رەيفسۆالد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى، پودسدام رەيحس ارحيۆىندەگى ونداعان توننا ارحيۆتىك قۇجاتتاردى الىپ شىقتى، سپورت جانە دەنەشىنىقتىرۋ مەم كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى گەرمانياداعى ءجۇزۋ باسسەيندەرىن بۇزىپ الىپ جاتقاندا، لەنين كىتاپحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قولجازبالار مەن كىتاپتاردى بەرى قاراي تاسىپ جاتتى.
ءىس جۇزىندە ك س ر و ۇلى وتان سوعىسى اياقتالماي جاتىپ- اق تروفەيلەردى بەرى تاسىمالداي باستاعان. گەرمانيانىڭ العاشقى دەمونتاجدالعان كاسىپورىندارى 1945 -جىلدىڭ كوكتەمىندە ك س ر و- عا جەتكىزىلدى. ونىڭ ىشىندە بەيتەندە تۇرعان كاربيد زاۋىتىنىڭ، اممەندورف قالاسىنداعى حيميا زاۋىتىنىڭ جابدىقتارى ستالينگرادتاعى حيميا زاۋىتىنا اكەلىندى. سول جىلى ەرتە كوكتەمدە نەمىستەردىڭ تانك جاسايتىن زاۋىتىنىڭ جابدىقتارى تولىقتاي ك س ر و- عا جەتكىزىلدى.
بۇل وتە اۋقىمدى جۇمىس ەدى، ءبىراق «ءوزىم دەگەندە وگىز قارا كۇشىم بار» دەگەندەي، تروفەيلىك جابدىقتار گەرمانيادان كۇن- ءتۇن دەمەي تاسىمالدانا بەردى. گەرمانيادا دەمونتاجدالعان كاسىپورىنداردىڭ جابدىقتارىن تاسىمالداۋ ءۇشىن قوسىمشا كولىك كوممۋنيكاتسيالارىن سالۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. تەمىرجول جەلىلەرى بۇزىپ اكەلىندى، تەپلوۆوزدار، پاروۆوزدار، لوكوموتيۆ، ۆاگون جوندەۋ زاۋىتتارى تۇتاستاي ك س ر و- عا جەتكىزىلدى. اكەلىنىپ جاتقان تروفەيدىڭ كوپتىگى سونشالىق، جابدىقتاردى ۋاقىتىلى ساناپ ۇلگەرە المايتىنداي جاعدايعا جەتتى.
سوعىستان كەيىنگى جىلداردا قيراعان قالالاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ كۇش جۇمسالدى. ك س ر و- عا تروفەيلىك بۇيىمداردىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى قۇرىلىستارعا پايدالاناتىن ماشينالار مەن قۇرىلىس ماتەريالدارى قاجەت بولدى. ماۋسىم ايىندا ستالينگراد تراكتور جاساۋ زاۋىتىندا بەلاۋدان اكەلىنگەن ەكى اعاش وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جابدىقتارى جينالىپ، ىسكە قوسىلدى. كىرپىش قۇيۋ زاۋىتتارىنىڭ تەحنولوگيالارى مەن ەنەرگەتيكالىق مەحانيزمدەرى، سەمەنت، شاتىر جاباتىن شيفەر مەن قاڭىلتىر جاساۋ تەحنولوگيالارىنىڭ بارلىعى نەمىستەردەن كەلدى. كەڭەس وداعى كوزگە كورىنگەن بارلىق قۇرال- جابدىقتاردى الىپ كەتۋگە تىرىستى. سوعىستان كەيىنگى جىلداردا كيىم- كەشەكتەن كىلەمگە دەيىن نەمىس جابدىقتارىندا توقىلدى، نەمىستەر جاساعان ماسكەۋدەگى ورتالىق تەلەفون ستانساسى 80-جىلدارعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. ءتىپتى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى (ك گ ب) گەرمانيالىق تىڭشىلىق قۇرالدارىن ۇزاق ۋاقىت بويى وزدەرىنىڭ قۇپيا قىزمەتتەرىنە پايدالاندى.
گەرمانيادان تروفەي رەتىندە كوشىرىلگەن زاۋىتتار قازاقستانعا جەتكەن جوق. كوبىسى ك س ر و- نىڭ باتىسىنداعى رەسپۋبليكالاردا نەمەسە رەسەي قالالارىنا ورنالاستىرىلدى. قازاقستانعا قورعانىس سالاسىنىڭ ونىمدەرىن شىعاراتىن ءىرى اسكەري زاۋىتتار سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا كەلدى. ويتكەنى قارۋ- جاراق شىعاراتىن زاۋىتتاردىڭ بارلىعى سول كەزدە ك س ر و شەكاراسىنا ەندەپ كىرىپ كەتكەن ۆەرماحت اسكەرلەرىنەن الىسقا، تەرەڭ تىلعا كوشىرۋ كەرەك بولدى.
الماتىدا قانشا اسكەري زاۋىتتاردىڭ بولعانى، قانداي ونىمدەر شىعارعانى تۋرالى قازىرگى كەزدە ەشكىم ناقتى ايتا المايدى. ارحيۆتەردەگى مالىمەتتەر ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا. تاريحشىلاردىڭ قولىنا تۇسەتىن بىرەن- ساران قۇجاتتارداعى اقپاراتتار دا ماردىمسىز، ەشتەڭە ايتىلمايدى.
قۇجاتتا الماتىعا 19 ءىرى كاسىپورىننىڭ كوشىرىلگەنى، قايدان كەلگەنى، قايدا ورنالاسقاندىعى تۋرالى عانا جازىلعان. ولاردىڭ قورعانىس سالاسىنا جۇمىس ىستەيتىنى جونىندە ءبىر اۋىز ءسوز جوق. اسكەري سالاعا قاتىسى بار ەكەندىگى جونىندە ايتىلاتىن بولسا، وندا «سوعىس كەزىندە جاۋىنگەرلەردىڭ تورسىعى، اس پىسىرەتىن قازان جانە تاعى باسقا اسكەري ونىمدەر شىعارىلعان...» دەپ قانا جازا سالادى. ويتكەنى بارلىق قورعانىس كاسىپورىندارىنىڭ قوسالقى اتاۋلارى بولدى. اشىق جانە جابىق، سوڭعىسى نومىرمەن اتالاتىن بولعان. مىسالى، جۇرت ەت تارتقىش شىعارادى دەپ بىلەتىن، س. كيروۆ اتىنداعى زاۋىت، ماڭدايشاسىندا «دۆيگاتەل- ستروي» دەپ جازىلعان كاسىپورىن (اسكەري اتاۋى «№ 182 وبەكت» ) 1942 -جىلى سۋدا ءوزى جۇرەتىن ەكى توننالىق مينا - تورپەدالاردى جاسادى. بۇل ءىرى اسكەري زاۋىت ۋكراينادان جانە ماحاچقالادان ەۆاكۋاتسيا جاسالعان ەكى كاسىپورىننىڭ جابدىقتارىنان قۇرىلدى.
وسى زاۋىتتا جۇمىس ىستەگەن ەڭبەك ارداگەرى ۆيتالي بۋركوۆ ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازادى: «زاۋىتتى ءبىر ايدان استام كوشىردى. بارلىق ماشينالار مۇقيات ورالىپ، ارنايى نومىرلەرمەن شيفرلانعان، سالماعى مەن گاباريتى عانا جازىلعان، ىشىندە نە بار ەكەنىن ەشكىم بىلگەن جوق. جابدىقتار مەن تەمىر- تەرسەكتەردى 1800 ۆاگوندار مەن پلاتفورمالارعا تيەپ اكەلدى. ولارمەن بىرگە 11 جارىم مىڭ جۇمىسشىلار كەلدى. ولار قۇپيا جۇك تيەلگەن جاشىكتەردىڭ ۇستىندە ۇيىقتادى. قاتاڭ كۇزەت قويىلدى، سىرتتان بوگدە ەشكىم كىرە المادى. سوڭعى قۇپيا پويىز 1942 -جىلدىڭ قاراشاسىندا كەلدى».
زاۋىتتى ورنالاستىرۋ ءۇشىن الماتىدا 18300 شارشى مەتر جەر دايىندالدى. قورعانىس زاۋىتى ترامۆاي پاركىنىڭ عيماراتىنا، №2 مەحانيكالىق زاۋىتقا، تەمەكى فابريكاسىنىڭ ءبىرىنشى قاباتىنا، سەيفۋللين كوشەسىندەگى ءجىپ ءيىرۋ فابريكاسىنا، سۋ شارۋاشىلىعى ناركوماتىنىڭ عيماراتىنا ورنالاستى. كەيبىر سەحتار جۇمىسىن ورتالىق پاركتەگى «رودينا» جانە كالينين كوشەسىندەگى «الاتاۋ» كينوتەاترلارىندا باستادى. وسىنداي قولايسىزدىققا قاراماستان كاسىپورىن جاۋ كەمەلەرىن سۋعا باتىراتىن جويقىن قارۋلاردى جاساپ، مايدانعا جىبەرە باستادى. تورپەدالارمەن بىرگە، سۇڭگۋىر قايىقتارعا قارسى قولدانىلاتىن ا م د-500، ا م د-1000 ماگنيتتىك بومبالاردى، سناريادتاردى جاسادى. سوعىستان كەيىن بۇل زاۋىتتىڭ ونىمدەرى وداقتاستارعا جىبەرىلەتىن بولدى. الماتىدان شىققان تورپەدالار 12 ەلگە تارالدى.
الماتىداعى قونايەۆ (بۇرىنعى كارل ماركس) كوشەسىندە ورنالاسقان «ەتاللون» دەپ اتالاتىن №4178 زاۋىتىنداعى قۇپيا سەحتاردا جاياۋ اسكەرلەرگە تۇنگى كورۋ قۇرالدارىن، ارتيللەريا اسكەرلەرىنە كوزدەۋ قۇرالدارىن جاسادى. اۆياتسياعا ارنالعان «قارا جاشىك» دەپ اتالاتىن، ۇشاقتىڭ بورتىنداعى اقپاراتتار جازىلاتىن نومىرلىك بلوكتار وسىندا جاسالدى. بۇل كاسىپورىن قورعانىس سالاسىنا قاجەتتى 40 شاقتى بۇيىمداردى جاساپ شىعاردى. الماتى اۋىر ماشينالار جاساۋ زاۋىتى دا سوعىس كەزىندە تىلعا كوشىرىلگەن اسكەري زاۋىتتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ جابدىقتارى 1941 -جىلى قاراشا ايىندا الماتىعا جەتكىزىلىپ، اشىق اسپان استىندا قۇرىلدى. كەيىننەن قابىرعالارى سالىنىپ، توبەسى جابىلدى، دەيدى كوز كورگەندەر. بۇل زاۋىت 1946 -جىلعا دەيىن 82 م م زەڭبىرەك سناريادتارىنىڭ، ۆيابومبالاردىڭ، مينومەت سناريادتارىنىڭ كورپۋستارىن جاسادى. قازىرگى كەزدە بۇل زاۋىتتار كەيىننەن باسقا ماقساتتا پايدالانىلدى، باسقا باعىتتاردا جۇمىس ىستەدى. كەيىننەن ك س ر و ىدىراپ، سۇرانىستاردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى بۇل زاۋىتتاردىڭ بارلىعى دەرلىك جۇمىستارىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى.
قايىرجان تورەجان
«ايقىن» گازەتى