جەر بەتىندەگى بارلىق سانالى تۇلعانى الاڭداتقان ورتاق سۇراق وسى: قالاي ولەمىز؟ «ءومىر دەگەنىمىز - ولىمگە كەزەككە تۇرۋ»، - دەگەن گيتلەردىڭ ايانىشتى تاعدىرى.
ولەر الدىندا ايەلىنە «قايىرلى ءتۇن» تىلەپ، بولمەسىندە اتىلىپ ولگەن حەمينگۋەي عۇمىرى الاڭداتارلىق.
نەمەسە الەكساندر بلوكتىڭ جان تاپسىرار الدىندا «مەن وتە شارشادىم...» دەگەنى كەيدە قىزىق كورىنەدى، وزىمە. باياعى شالدارعا جۇگىنسەك: «يللا-اللادان پايدا بار، بىلمەگەن قۇلعا نە ايلا بار، بارار جەرىڭ قاراڭعى، شامشىراعىڭدى سايلاپ ال»، - دەيدى.
شىن مانىندە، ىزگىلىك پەن زۇلىمدىقتى، جاقسى مەن جاماندى، سەنىم مەن سەرگەلدەڭدى ايىرىپ جۇرگەن ادام ۇعلىنىڭ ءبىر ساتتە «حوروشوە تەلوعا» اينالىپ شىعا كەلەتىنى قالاي؟ باقاس عۇمىردا، كوڭىلدەن كوكالا ۇيرەكتەي «قوش» ايتىپ جان شىعاردا تۇلعالاردىڭ اقىرعى ءسوزى نە بولماق؟ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساعاتى سوققاندا نە ەسىنە تۇسپەك؟ وقىرمان قاۋىمعا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءولىم ساتىندەگى ارپالىسى، اقتىق ءسوزى حاقىندا از-ماز ءسوز شىعارۋدى ءجون كوردىك.
ريۋنەسكو اكۋتاگاۆا
اكۋتاگاۆا جاپون پروزاسىن جاڭا الەمدىك بيىككە شىعاردى. الايدا نەبارى وتىز جاسىندا جازۋشى ءوزدى-ءوزىن ءولتىرۋ جايلى ويلاردىڭ شىرماۋىنا تۇتقىندالدى. 1927 -جىلى شىلدەدە «ناقۇرىستىڭ ءومىرى» اتتى اۆتوبيوگرافيالىق ەسسەسىن ءبىتىردى. مۇندا: «ادام ءومىرى بودلەردىڭ ءبىر تارماعىنا تۇرمايدى... - دەيدى. ارمەن قاراي: - مەن ءولىم جايلى ارماندامايمىن، ءبىراق ءومىر ءسۇرۋ جالىقتىرادى...»، - دەپ جالعايدى.
جيىرماسىنشى شىلدەدە اكۋتاگاۆا «ناقۇرىستىڭ ءومىرىن» ستۋدەنت كەزىنەن تانىس دوسى، جازۋشى كۋمە ماساوعا جىبەرەدى. اراعا ءتورت كۇن سالىپ جيىرما ءتورتىنشى شىلدەدە ۇيىقتاتاتىن ءدارىنىڭ ولىمگە اپارار دوزاسىن ىشەدى. وتىز بەس جاسىندا كوز جۇمادى.
ماساونىڭ ادرەسىنە «ەسكى دوسىما حات» اتتى وسيەتناما قالدىردى. ونىڭ باستى ءبولىمى بىلاي اياقتالادى:
«مەن وزگەلەرگە قاراعاندا كوبىرەك سۇيە الدىم، تۇسىنە الدىم. مەن كەشكەن بارلىق قايعى مۇڭعا قاراماستان، مۇنىڭ ءوزى كوڭىلىمە دەمەۋ... ۇعىڭدار، ءومىر بۇل - سوعىس. ولىمگە باستايتىن...»
دجوزەف ادديسون
ادديسون بۇگىندە جۋرناليستيكانىڭ پيونەرى بولىپ سانالادى. دوسى ريچارد ستيلمەن كۇن سايىنعى «باقىلاۋشى» جۋرنالىن بەس ءجۇز ەلۋ بەس ەتىپ شىعاردى. ءوز جۋرنالىنا ادديسون ەركىن ءھام العىر جازدى، ماسەلەن:
«تابيعاتتا ايەل قالپاعىنان ارتىق وزگەرگىش نارسە جوق...» «ەگەر بۇل ساندىراق بولماسا، مۇنى مۋزىكاعا سالىپ قاجەتى جوق...» «ءبىز ءار كەز ۇرپاق ءۇشىن بىردەمە جاسايمىز، الايدا مەن كەيدە ۇرپاق بىزگە نە جاسايتىنىن كورگىم كەلەدى.»
1716 -جىلى ادديسون ۋورۆيككە ۇيلەندى، ۋورۆيكتىڭ ءبىرىنشى نەكەدەن ون سەگىز جاسار ەدمۋند ەسىمدى ۇلى بولاتىن. ايەلىن جۇرت تاكاپپار بيلىكشىل سانادى، ال ەدديسون بۇزاقى، قاڭعىباس بولدى. جازۋشى نەكەدە ۇزاق بولمادى، 1719 -جىلى 17 -شىلدەدە، 47 جاسىندا قايتىس بولدى. ولەر الدىندا مۇلدە بەيبەرەكەت، قامسىز ۇلىن شاقىرۋدى ءوتىندى، ۇلىنىڭ قولىن بار جىگەرىمەن قىسىپ: «قارا، ۇلىم، حريستياننىڭ قانداي بەيعامدىقپەن ولە الۋعا قابىلەتتىلىگىن»، - دەيدى.
بۇل ونىڭ اقىرعى ءسوزى بولاتىن.
ارتيۋر رەمبو
ارتيۋر رەمبونىڭ العاشقى ولەڭى 1870 -جىلى جارىق كوردى. سوڭعى ولەڭى ون توعىزعا تولماي تۇرىپ 1973 -جىلى جازىلدى. ونىڭ قالعان عۇمىرى ساياحاتشىلىقپەن، ساۋداگەرلىكپەن ءوتتى. 1880 -جىلى ەكزوتيكالىق مەكەندەردى كەزىپ، قۇلدىق تاۋارلارى بار قالالاردى ارالادى. حارار قالاسى مەن شىعىسىنداعى ەفيوپيا وعان ساۋدا ورتالىعىن اشۋعا ۇلكەن تاجىربيە بولدى. الايدا وڭ تىزەسىندەگى قاتەرلى ىسىك ونىڭ وتانىنا قايتا ورالۋىنا سەبەپ بولدى. 1891 -جىلى 28 -مامىردا مارسەلدە رەمبونىڭ اياعىن كەسىپ تاستادى. 24 شىلدەدە ول اپكەسى يزابەلگە جازعان حاتىندا: «جارايدى، مەن ءوزىمنىڭ تاعدىرىما كوندىگەمىن. تاعدىرعا قالاي ىڭعايلى بولسا، سولاي ولەمىن...»، - دەيدى.
ول اۋرۋحانانى تاستاپ، تامىزدا اپكەسىنىڭ قامقورلىعىنا كەلدى. يزابەل ءدىنسىز ءىنىسىنىڭ ءتاڭىر ءدىنىن قابىلداۋىن جاراتقاننان كۇنى-ءتۇنى تىلەدى. ارتيۋر قارسى بولدى، ال سابىرىن جوعالتقان شاقتا قۇدايعا ءتىل تيگىزىپ ۇرسا جونەلەر ەدى. ونىڭ سوڭعى كۇندەرى يزابەلدىڭ اناسىنا جازعان حاتتارى ارقىلى بەلگىلى. ارتيۋر اپكەسىن ارابشا اتپەن دجامي دەپ اتادى. ول حاراردان ادەنگە جول تارتادى، تۇيە ىزدەدى، كەرۋەن جينادى، جالعىز اياعىمەن جەڭىل قيمىلدايتىن. بىردە اپكەسىنە جازعان حاتىندا:
«ءسىز جۇمىس جاساۋعا ءتيىسسىز، ۋچەت جىبەرۋگە، حات جازۋعا. ءتىرىلىڭىز، ءبىزدى چەمودانداردى جاۋىپ جولعا شىعۋ كۇتەدى. مەنىڭ سوزىمە ەندى ەشكىم سەنبەيدى، مەن سەنىمدى جوعالتتىم!» ، - دەيدى.
بىردە قوعامنان قالىپ قويعانىنا، قوراش بويكۇيەزدىگىنە وكىنىپ جىلايدى. جەكسەنبىدە، سەگىزىنشى قازاندا، اپكەسىنىڭ ءسوزى بويىنشا، رەمبو قۇدايعا سەنگەن، ءبىراق قايتا ويىنان اينىعان. «ەندى مۇنداي شىنايى ءدىندى ەشقاشان كورمەيمىن!»، - دەيدى رەمبو.
اقىننىڭ عۇمىرىن زەرتتەۋشىلەر بۇل حاتتى قۇدايعا ۇلكەن سەنىممەن جازعان دەيدى. ارتيۋر الدەبىر حاتتى تەڭىزدەگى «ديرەكتور مىرزاعا» دەپ اتاپ سۋەتسكە جولدايدى. ول حات تاۋاردىڭ تىزىمىنەن باستالادى:
ءبىر لوت.. .. .. .. .. .. ءبارى 1 ءتىس.
ءبىر لوت.. .. .. .. .. .. . 2 ءتىس
ءبىر لوت.. .. .. .. .. .. .3 ءتىس
ءبىر لوت.. .. .. .. .. .. . 4 ءتىس
ءبىر لوت.. .. .. .. .. .. .. . 2 ءتىس
سوڭىندا ارتيۋر «ديرەكتور مىرزادان» سۇرايدى: «مەنىڭ دەنەم تولىق ىستەن شىقتى، مەن ەرتەرەك بورتتا بولۋدى قالادىم، مەنى بورتقا قاي ۋاقىتقا جەتكىزۋ كەرەكتىگىن حابارلاڭدار...» بۇل اقىننىڭ اقتىق ءسوزى بولاتىن.
ارتيۋر رەمبو نەبارى 37 جاسىندا كوز جۇمدى.
لەۆ تولستوي
1883 -جىلى 1 -قاڭتاردا كۇندەلىگىنە «جاڭا جىل! وزىمە جانە بارلىعىنا جاقسى ءولىم تىلەيمىن»، - دەپ جازدى. 1910 -جىلى 28 -قازاننىڭ تۇنىندە جازۋشى ياسنايا پوليانادان قۇپيا تۇردە كەتىپ قالادى. وندا ناقتى ماقسات بولمادى، تەك باعىتى ايقىن، باعىتى - وڭتۇستىك ەدى. ۆاگوندا وكپەنىڭ سۋىقتان اسقىنعان تۇرىمەن اۋىرادى. تولستوي 31 -قازاننان باستاۋ العان سوڭعى جەتى كۇنىن استاپوۆا ناچالنيگىنىڭ ۇيىندە كەلىپ جاتقان دارىگەرلەر مەن تۋىستارىنىڭ ورتاسىندا وتكىزدى.
ءبىرىنشى قاراشادا ول قىزىنا ءتىل قاتتى: «اقيقات تەك قۇداي عانا. ونىڭ جاراتىلىسى - ادام، ۋاقىت جانە كەڭىستىك. ءۇشىنشى قاراشادا قىزىنا سوڭعى رەت ءتىل قاتتى: «مىنە، مەنىڭ جوسپارىم. ىستەۋگە ءتيىستىنى ىستە، ارى قاراي ءبارى ءوزى بولادى، ول باسقالاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن، ەڭ باستىسى، مەنىڭ يگىلىگىم ءۇشىن...» ءبىر جولى قىزى جاستىعىن بيىكتەتىپ جاتقان كەزدە ول ءالسىز ءام ايانىشتى داۋسىمەن: - ال، ەركەكتەر شە، ەركەكتەر قالاي ومىردەن ءوتىپ كەتىپ جاتىر، - دەپ كوزىنە جاس الادى. سوڭعى كۇندەرى مۇلدە ساندىراقتاي باستايدى. قىزى الەكساندرا ءسوزىن بىلاي كەلتىرەدى: «ىزدەۋ، بارلىق ۋاقىت ىزدەۋ...» چەرتكوۆقا سەنسەك، جازۋشى ناقتىلاي، ەسەپ بەرە سويلەيدى: «مىنە، سابازىم، ءبارى ءبىتتى... انا، وكپەلەمەڭىز... ءبارى قاراپايىم، ءارى جاقسى... جاقسى، ءيا، ءيا...» التىنشى قاراشانى چەرتكوۆ بىلايشا ەسكە الادى. ول ويىن ساباقتاپ، داۋىستادى، - دەيدى: - بولدىم مەن... وسى بولعانىما رازىمىن... مىنە ءبىتتى... وسى كۇنى قىزى تاتيانانىڭ قولىنان ۇستاپ: - مىنە ءبارى ءبىتتى... باسقا ەشتەڭە... بىرنەشە مينۋتتان سوڭ كەرەۋەتىنەن تۇرىپ، ءار ءسوزىن قاتتى جانە تۇسىنىكتى داۋىستادى:
- تەك ءبىر نارسەنى ەستە ۇستاڭدار: لەۆ تولستويدان وزگە تەرەڭ ادامدار عۇمىردا بار...، ال سىزدەر تەك ءبىر عانا لەۆكە قارايسىزدار. ۇلى سەرگەيدىڭ ەسكە الۋى بويىنشا، كەشكە تولستوي كەرەۋەتىنە وتىردى دا: «ولەتىنىمە قاتتى قورقامىن...» ، - دەيدى. ازدان سوڭ: «كەتۋ كەرەك، كەتۋ...»، - دەپ ورنىنان كوتەرىلەدى. سوسىن سەرگەيدى وزىنە شاقىرىپ: - شىندىعىندا... مەن دە ولار سياقتى كوپ نارسەنى سۇيەمىن، - دەيدى. ەكپەدەن سوڭ ساندىراقتاپ، كوزى ءىلىنىپ بارا جاتىپ: - مەن ءبىر جاققا كەتەمىن... ەشكىمگە كەدەرگى كەلتىرمەۋ ءۇشىن... مەنى جايىما قالدىرۋ ءۇشىن... تولستوي جەتىنشى قاراشادا تاڭەرتەڭ ەرتەمەن قازا تاۋىپ، ياسنايا پولياناعا جەرلەندى. روسسيادا ءبىرىنشى رەت ۇلى تۇلعانىڭ جەرلەۋ ءراسىمى ەشقانداي ءدىن ءداستۇرىنسىز ءوتتى.
ستەندال
1800 -جىلى 17 جاسار انري بەيل ميلانداعى بوناپارتتىڭ سوعىسىنا قابىلداندى جانە وسى قالانى ماڭگى ءسۇيىپ ءوتتى. سوسىن ميلاندا جەتى جىل ءومىر ءسۇرىپ، وسىندا ستەندال دەگەن اتپەن «ماحاببات جايلى» اتتى العاشقى كىبىن شىعاردى. اقپاندا 1841 -جىلى ستەندال ءبىرىنشى رەت ينسۋلت الدى. 1841 -جىلى 10 -ساۋىردە ول دوسى دومەنيكو فورەگە جازعان حاتىندا: «ەگەر مۇنى ادەيى جاساماساڭىز، كوشەدە ولۋدەن ەش كۇلكى كورىپ تۇرعان جوقپىن»، - دەيدى. 22 -ناۋرىزدا 1842 -جىلى ول ەسىنەن تانىپ، پاريجدىڭ نيەۆ دە كاپۋتسين كوشەسىندە قۇلاپ، تۇنگى 23.00-دە قازا تاپتى. جازۋشى مونمارتر مولاسىنا جەرلەندى. مولا تاقتايشاسىندا بىلاي دەپ جازىلعان:
انري بەيل
ميلاندىق
جازعان
سۇيگەن
ءومىر سۇرگەن
رابيندرانات تاگور
تاگور 1913 -جىلى نوبەل سىيلىعىنا يە بولدى. ەۋروپالىقتاردان وزگە ناسىلدىلەر اراسىندا العاش العان يەگەر. مەملەكەتتىك ءتىلى حيندي ءتىلى بولسا دا، ول حيندي تىلىندە ەمەس، بەنگال تىلىندە جازدى. ونىڭ ءسوزى ءۇندىستاننىڭ گيمنىنە اينالدى. 1940 -جىلدىڭ اياعىندا تاگور قاتتى اۋىرىپ قالدى. ءوزىنىڭ ەڭ سوڭعى تۋعان كۇنىندە، 1941 -جىلى 3-مامىردا ول ولەڭ جازدى. ولەڭ بىلاي باستالادى: «بۇل كۇن مەنىڭ تۋىلعان كۇنىم، ءارى ايرىلىسۋ كۇنىم بولادى.. ». جىردىڭ سوڭىندا:
كۇنگە دەيىن جوعالدى سىي باعانىم،
ۇلەستىردىم ءبارىن دە جيناعاننىڭ.
ەگەر دە قايتارىمى بولسا ولاردىڭ،
جەتەدى ماعان، كۇنىم،
ازداپ قوشتاسۋ، ازداپ ماحابباتىم، ادامدىعىم.
ءبارىن قايتا جولدايمىن ەل ىشىندە،
سوڭعى مەيرامعا، سوڭعى مەرزىمگە،
جۇزەمىن تىنىش تۇندە...
وتىزىنشى شىلدەدە تاگورعا وتا جاسالدى. وتا الدىندا ول اقيقاتقا ارنالعان سوڭعى ولەڭىن ايتىپ كەتتى. ...كىم جالعاندىقتى جەڭە السا، سونىڭ قولىنان بولادى، بۇزىلماعان تىنىشتىقتىڭ جۇلدەسى.. اقىن 7 -تامىزدا، 81 جاسىندا كوز جۇمدى.
ومار حايام
حايامنىڭ ءولىمى جايلى دەرەك زامانداسى ءال- بايحاكي، باجاسى، يمام مۇحاممەد ءال- ءباعداديدىڭ ءسوزى بويىنشا جەتككەن. ءبىر كۇنى ومار ءتىسىن التىن ءتىس شۇقىعىشپەن تازالاپ، ءارى يبن سينانىڭ كىتابىن قاداعالاپ وقىپ وتىرادى. ول كىتاپتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە كەلگەندە ءتىس شۇقىعىشتى قوس پاراقتىڭ ورتاسىنا قويىپ، بىلاي دەيدى: - «تازا جانداردى شاقىر، وسيەت قالدىرۋىم ءۇشىن.» ازدان سوڭ تۇرىپ قۇلشىلىق ەتىپ، سونان سوڭ ەشتەمە ىشپەيدى دە، جەمەيدى. كەشكى قۇلشىلىقتى اياقتاعان سوڭ، جەرگە ءيىلىپ، ەتپەتىنەن ساجدەگە جاتىپ: - و، راببىم، سەن بىلەسىڭ، مەن سەنى عۇمىر بويى مۇمكىندىگىمشە تانىدىم. كەشىر مەنى، ساعان دەگەن ءبىلىمىم - بۇل مەنىڭ ساعان باستاعان جولىم...، - دەيدى. بۇل اڭىز ادامنىڭ سوڭعى ءسوزى بولاتىن.
باتىرحان سارسەنحان
«ادەبيەت پورتالى»