ساحنانىڭ تارلان بوزى - ulgiinews.mn
وسى اپتادا ulgiinews.mn اقپاراتتىق پورتالىندا موڭعول ەلىندەگى قازاق دراما تەاترىنىڭ ءبىر مۇشەسى، بويىندا سان ءتۇرلى ونەرى بار انىكەي ەسماعزام ۇلى تۋرالى «ساحنانىڭ تارلان بوزى» دەگەن ەسسە جارىق كوردى. اۆتور اتالعان شىعارماسىن: «موڭعول ەلىندەگى قازاق تەاترىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى بولعان انىكەي ەسماعزام ۇلىنىڭ تۋعان جەرى كىلەڭ اسىل، تەكتى تارلانداردى دۇنيەگە اكەلگەن جەر ەدى» ، - دەپ باستايدى.
«.. .موڭعوليانىڭ باي- ولكە ايماعىنىڭ بۇلعىن سۇمىنى - توپىراعى اسىل، ادامدارى تەكتى، تارلان تاريحتىڭ سان قاتپارىنان سىر شەرتەتىن، قىتاي ەلىمەن شەكارالاس، سالتانات اتتى بىرلەستىگى (ۇجىمشار) بار كيەلى مەكەن. مۇندا ونەر، مادەنيەت سالاسىنىڭ نەبىر ساڭلاقتارى تۋىپ- وسكەن. م ح ر- دىڭ حالىق جازۋشىسى «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» ، اتاقتى «جاڭعىر» داستانىن قازاقشا سويلەتكەن ماعاۋيا سۇلتانين، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، تاريحشى، جازۋشى دراماتۋرگ يسلام قابىش ۇلى، اتاقتى جىرشى مۇزباي زەينوللا، اقىن- جازۋشى زۋقاي ءشارباقىن ۇلى، كاكەي جاڭجۇڭ ۇلى، اباي ماۋقارا قاتارلى تالانتتار تىزبەگىن ايتا بەرسەك جەتەرلىك. ءومىرى اڭىزعا اينالعان «مەملەكەتتىك قارشىعا» اتاعىن قازاقتار اراسىندا العاش يەلەنگەن پالۋان اعامىز قوجاقوپان دا وسى ولكەنىڭ تۋماسى. ونەردىڭ ءبىر توپ شوعىرى دا وسى ولكەدەن تۇلەپ ۇشقان. ولار - ايماقتىق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ىرگە تاسىن قالاسىپ، بار ءومىرىن وسى شاڭىراقتا وتكىزگەن دارىندى اكتريسا سەركەشحان ومارقاجى قىزى، بيجۇما ماحمەت ۇلى. بۇگىنگى ماقالامىزدىڭ باستى كەيىپكەرى ءبىزدىڭ ءانىش تە وسى ءبىر قاسيەتتى دە كيەلى بۇلعىن توپىراعىندا 1937 -جىلى ەسماعزامنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلىپتى.. .» ، - دەپ جازادى اۆتور.
«انىكەي ەسماعزام ۇلى - جاي عانا تەاتر ءارتىسى ەمەس، سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى، بۇرىنعى سال- سەرىلەردىڭ جۇرناعى دەپ اتاۋعا بولاتىن ناعىز ونەر يەسى» دەلىنگەن ەسسەدە.
قازاقتا «قاس» دەگەن اسىرە تەڭەۋ ءسوز بار. قاس باتىر، قاس سۇلۋ، قاس شەبەر، قاس مەرگەن. مەنىڭشە، انىكەي قاس تالانت يەسى ەدى. «سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى» دەپ قازاعىم وسىنداي ونەرپازداردى ايتقان عوي. ءبىر سوزبەن ايتقاندا بۇرىنعى سال- سەرىلەردىڭ جۇرناعى دەۋگە ابدەن بولادى. ويتكەنى: ول - ءانشى، ول - دومبىراشى، ول - قوبىزشى، ول - سكريپكاشى، ول - اقىن، ول - كومپوزيتور، ول - ۇستاز، ول - اكتەر .. . انىكەي وسى ونەرلەردىڭ سىرتىندا دراما جانرىنا دا دەن قويىپ، ساحنالىق شاعىن كورىنىس، سكەتچتەر جازىپ، ساتيرالىق، يۋمورلىق شاعىن شىعارمالارى جارىققا شىعارعان ەكەن.
«مەن ءانىشتىڭ قىرىق قاتپار ونەرىن سپەكتاكل قويعاندا، شىعارمالاردى ساحنالاعاندا كوزىممەن كوردىم. ءبىراز جىل دراما جانرىنا دەن قويىپ، ساحنالىق شاعىن كورىنىس، سكەتچتەر جازىپ ءجۇردى. ساتيرالىق، يۋمورلىق شاعىن شىعارمالارى: «سالماقپايدىڭ ساۋداسى» ، «سۋ ەگىز» ، «قۇرمەتتى ەسىم» ت. ب ساحناعا شىعارىپ وينادىق» دەپ جازادى اۆتور تايف تاۋكەي ۇلى.
اۆتور انىكەي ەسماعزام ۇلى تۋرالى ەسسەسىن « ءانىش اعامىز قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىنىڭ بەگزاداسى، ناعىز دارىن يەسى بولدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس» ، دەي كەلە يران- عايىپ اقىننىڭ سوزىمەن ايتساق: «انىكەيگە اتاق كەرەك ەمەس، اتاققا انىكەي كەرەك» ەدى دەگەن سوزىمەن تۇيىندەيدى.
سونداي- اق، ءدال وسى سايتتا ولگييلىك قازاق پالۋاندارى موڭعول ەلىنىڭ ۇلتتىق بىرىنشىلىگىنە جولداما العانى تۋرالى ««ولگيين ءحۇچتەنۇۇد» ۇلتتىق تويعا دايىندىق ۇستىندە» دەگەن ءسۇيىنشى حابارى جارىق كوردى.
«مەملەكەتتىك «قارشىعا» (موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسى بالۋاندارىنا بەرىلەتىن دارەجە) باقىت ودناي ۇلى، ايماقتىق «ارسلان» سەرىك بەردىمۇرات ۇلى باستاعان «بەسبوعدا بۇركىتتەرى» بوز كىلەمىنىڭ 33 پالۋانى ايماقتىق «زووست» دەمالىس ورنىندا «ۇلتتىق تويعا» كۇرەس ازىرلىگىن جاساۋدا» دەلىنگەن اتالعان اقپاراتتا. موڭعوليانىڭ قازاقتار مەكەن ەتەتىن باي- ولكە ءوڭىرىنىڭ پالۋاندارىن قانات كونسۋل ۇلى، ايدوس قابيدەن ۇلى، بەگجان باقىت ۇلى قاتارلى تاجىريبەلى پالۋاندار جاتتىقتىرۋدا ەكەن. ulgiinews.mn اقپاراتتىق پورتالىندا «.. .ولگييلىكتەر بيىلعى «ۇلتتىق تويدا» سەرىك بەردىمۇرات ۇلى، مۇستافا نۇرلان ۇلى، ەركەبۇلان مالشى ۇلى، بەرەكە ۇلىقپان ۇلى قاتارلى جاس پالۋانداردان «مەملەكەتتىك» اتاق الادى دەپ دامەلەنۋدە» دەپ جازىلعان.
استاناداعى ەكسپو كورمەسىندە قىتاي ەلىنىڭ ۇلتتىق كۇنىنە ارنالعان كونسەرت ءوتتى - «جەنمين جيباو» (People Daily)
5 - شىلدە كۇنى قازاقستاننىڭ استانا قالاسىنداعى ەكسپو-2017 كورمەسىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كۇنىنە وراي وتكەن كونسەرتتە «جىبەك جولىنا ماحاببات» اتتى بي قويىلدى دەلىنگەن kazakh.people.com سايتىندا.
«استاناداعى ەكسپو كورمەسىندەگى قىتاي پاۆيلونى كۇنى» دەپ اتالعان ءىس- شارادا ءان، بي، تسيرك ويىنى، دراما، سايىسكەرلىك ونەرى سىندى سان ءتۇرلى كوركەمونەر ويىندارى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى» دەپ جازادى قىتايلىق اقپاراتتىق پورتال.
قازاقستان رەسەي مەن ۋكرايناعا اراعايىندىق جاساۋعا ءازىر - «فارس» اقپارات اگەنتتىگى
يرانداعى بەلدى باسىلىمنىڭ ءبىرى parstoday وسىنداي تاقىرىپپەن اقپارات جاريالادى. اتالعان ماتەريالدا قازاقستان قاشاندا الەمدىك قاتىناستاردا تەك بەيبىت ىنتىماقتاستىقتى عانا كوزدەيتىنىن العا تارتادى. «قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوز ەلىنىڭ رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سۇحباتتار ءۇشىن كومەك ۇسىنۋعا ءازىر ەكەنىن مالىمدەپ: «كيەۆ پەن ماسكەۋ اراسىنداعى الاۋىزدىقتاردىڭ جالعاسۋى ەكى ەل اراسىندا تۇيتكىلدەرگە سەبەپ بولادى. قازاقستان ۇكىمەتى تاراپتاردان ارالارىنداعى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن شىنايى كەلىسسوزدەردى باستاۋدى سۇرايدى. باتىس ەلدەرى مەن رەسەي اراسىنداعى سىندارلى كەلىسسوزدەر ايماقتىڭ تۇراقتىلىعىن ءبىرشاما ارتتىرادى. الايدا ءھام ەۋروپا، ءھام رەسەي تاراپىنان قارىمتا سانكتسيالار جالعاساتىن بولسا، ەكى تاراپ تا شىنايى زيان شەگەدى» دەپ جازادى يراندىق اقپارات اگەنتتىگى.
اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانىندا اقىندار ايتىسى ءوتتى - «جەنمين جيباو» (People Daily)
ق ح ر- دىڭ گانسۋ ولكەسىنىڭ اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ XIV كەزەكتى اقىندار ايتىسى وتكىزىلدى، دەپ حابارلايدى kazakh.people.com. بۇل مادەني شارادا اقىنداردىڭ جەكپە- جەك ايتىسىمەن بىرگە، ءان، تەرمە، ءداستۇرلى بي جارىسى ءوتتى، دەلىنگەن اتالعان اقپاراتتىق سايتتا. «جىر دوداسىنا تۇسكەن اقىن تورەبەك پەن جاينانىڭ ايتىسى مەن ءداستۇرلى حالىق ءبيى ايۋ ءبيىن بيلەگەن ءبيشىنىڭ ونەرى كورەرمەندەردىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بولەندى. اقىنداردىڭ جىر سايىسىندا تورەبەك داۋكەي ۇلى، تەرمە ايتۋدان جارقىن ءالاپاق قىزى، ال ءداستۇرلى حالىق ءبيىن بيلەۋدە كۇلىمجان قايىربەك قىزى باس جۇلدەنى جەڭىپ السا، حالىق اندەرىن ورىنداۋدا ءمارۇينا بولات قىزى جەڭىمپاز بولىپ تانىلدى» ، دەپ جازادى kazakh.people.com.
بۇل جولعى ايتىستا جۇلدەلى بولعان اقىندار مەن ونەرپازدار اعىمداعى جىلى تامىز ايىنىڭ 12 -جۇلدىزىندا اقساي اۋدانىندا وتكىزىلەتىن بۇكىل قىتاي ەلىندەگى ءۇش قازاق اۆتونوميالى اۋداننىڭ (موري قازاق اۆتونوميالى اۋدانى، باركول قازاق اۆتونوميالى، اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانى ) 5- كەزەكتى ايتىسىنا قاتىناسادى، دەلىنگەن اقپارات كوزىنىڭ مالىمەتىندە.
استانادا تۇركى الەمى مۋزىكا فەستيۆالى - ت ر ت اگەنتتىگى
وسى اپتادا استادا وتكەن «تۇركى الەمى مۋزىكا فەستيۆالىن» تۇركيانىڭ اقپاراتتىق كوزدەرى دە نازاردان تىس قالدىرعان جوق. استانادا ۇيىمداستىرىلعان 10- حالىقارالىق «استانا- ارقاۋ» تۇركى الەمى حالىقتارىنىڭ ءداستۇرلى مۋزىكا فەستيۆالى جايلى ايتا كەلىپ، اتالعان سايت فەستيۆالدىڭ قوناعى تۋۆالىق كومەيسازدىڭ مايتالمانى نيكولاي وورجاك تۋرالى ارنايى توقتالعان. «.. .سولاردىڭ قاتارىندا اتاقتى مۋزىكانت، ءداستۇرلى تۋۆالىق كومەيسازدىڭ مايتالمانى نيكولاي وورجاك فەستيۆالدىڭ ارنايى قوناعى بولادى» دەي وتىرىپ، «نيكولاي - تۋۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇقىم قۋالاعان شامانى. 25 -جىلدان استام ۋاقىت بويى ول بۇكىل الەم بويىنشا ساباقتار مەن سالت جورالاردى وتكىزۋمەن كەلەدى. «ۋن- حۋن» ، «كۇن دىبىسى» جۇيەلەرىنىڭ، ءوزىن- ءوزى دامىتۋ مەن ۇزاق عۇمىر جاساۋدىڭ رۋحاني- ساۋىقتىرۋ ادىستەمەسىنىڭ اۆتورى» دەگەن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ پىكىرىن العا تارتادى اتالعان اقپارات كوزى.
ايتا كەتۋ كەرەك، وسى اپتادا يراندىق parstoday.com مەن تۇركيالىق trt.net.tr سىندى اقپارات قۇرالدارى استانادا وتكەن «استانا پروتسەسىنىڭ بەسىنشى وتىرىسى» تۋرالى دا اقپاراتتى بەرىپ وتىردى.
وسى اپتاداعى شەتەلدىك قازاق ءتىلدى ب ا ق- قا شولۋىمىزدى trt.net.tr - دە جاريالانعان Ⅱ دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى تۇركىستان لەگيونى جانە اقيقاتى - دەگەن اۋقىمدى تاريحي ماقالامەن قورىتىندىلاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. وسىنداي تاقىرىپپەن تۇركيالىق اقپاراتتىق پورتالدا تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءابدىۋاقاپ قارانىڭ كولەمدى ماقالاسى جارىق كوردى. بەلگىلى تۇركيالىق قازاق عالىمى ءا. قارا بۇل تاريحي ماقالاسىن «Ⅱدۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە كەڭەس ارمياسى قاتارىندا سوعىسقا قاتىسىپ، نەمىس فاشيستەرىنە تۇتقىنعا تۇسكەن تۇركى تەكتى اسكەرلەر ادامزات تاريحىنىڭ ەڭ اۋىر قاسىرەتتەرىنىڭ ءبىرىن باستان وتكەردى. ءبىراق وكىنىشكە قاراي ولار كەڭەستىك كەزەڭدە ورىنسىز كۇيە جاعىلىپ، "ساتقىن" رەتىندە كورسەتىلدى. شىندىعىندا ولار ەلدەرىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن جانە كوبىسى وسى جولدا قۇربان بولعان قاھارماندار ەدى. بۇل شىندىق قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە جاسالعان زەرتتەۋلەرمەن ايداي انىق ورتاعا شىعىپ كەلەدى» ، - دەپ باستاعان.
تاريحشى عالىم «تۇركىستان لەگيونى» اتتى ەرىكتى ارميا توبىنىڭ قالاي قۇرىلعانى تۋراسىندا جانە وسى توپتى ۇيىمداستىرۋشى ناتسيستىك ۇكىمەتتىڭ شىعىس ءمينيسترى الفەرد روزەنبەرگ جايىندا وقىرمانعا تۇسىنىكتى ەتىپ ايتادى. «لەگيوندارىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى ناتسيستىك ۇكىمەتتىڭ شىعىس ءمينيسترى الفەرد روزەنبەرگتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. نەمىستەر Ⅱدۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باس كەزىندە كۇتپەگەندەي اسا كوپ، اتاپ ايتقاندا ميلليونداعان كەڭەس اسكەرىن تۇتقىنعا تۇسىرەدى. ەكىنشىدەن نەمىستەر ءستاليننىڭ قىلىشىنان قان تامعان وزبىر ساياساتىنا كەڭەستىك ازاماتتاردىڭ، اسىرەسە ورىس ەمەس حالىقتاردىڭ وكىلدەرىنىڭ نارازى ەكەنىن بىلەتىن. سوندىقتان روزەنبەرگ وسى تۇتقىنعا تۇسكەن قازاق، قىرعىز، وزبەك، تۇرىكمەن، تاجىك سىندى اسكەرلەردەن "تۇركىستان لەگيونى" اتتى ەرىكتى ارميا توبىن جاساقتاۋدى ويلاپ، ناتسيستىك جوعارى باسشىلىققا ۇسىنادى. باستاپقىدا باسشىلىق ونى قابىلداعىسى كەلمەيدى. اقىرىندا روزەنبەرگتىڭ قاداعالاۋى ناتيجەسىندە قابىلدانادى» دەپ جازىلعان.
اتالعان ماقالادا ناتسيستىك تۇتقىندار لاگەرلەرىندەگى اسكەرلەردىڭ جاعدايى تىم مۇشكىل بولعانى تۋرالى ايتا كەلىپ، سان قيلى ازاپ كورىپ، اپتا بويى تاماق ىشپەگەن اسكەرلەردى ەگەر لەگيوندارعا قاتىسۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساساڭدار - بارلىق جاعدايىن جاساماق ويلارىن بىلدىرەدى سول كەزدەگى نەمىس بيلىگى. ۇلتى ورىس ەمەس تۇتقىندار نەمىس ارمياسىندا سوعىسسا، وندا ءوز وتاندارىن كەڭەستىك يمپەريانىڭ قۇرساۋىنان الىپ شىعاتىنى تۋرالى ناسيحاتتالادى. الايدا ونىڭ ءبارى جالعان ۋادەلەر ەكەنى تۋرالى ايتىلادى ماقالادا. «ناتسيستىك تۇتقىن لاگەرلەرىندەگى اسكەرلەردىڭ جاعدايى تىم ايانىشتى ەدى. اشتىقتان، سۋىقتان، اۋرۋلاردان كۇنىنە جۇزدەگەن، مىڭداعان ادام ءولىپ، لاگەردەگى جاعداي كۇننەن- كۇنگە ناشارلاپ بارا جاتتى. كەيدە تۇتقىندارعا ءبىر اپتا بويى جەيتىن تاماق بەرىلمەگەن كەزدەرى دە بولدى. مىنە وسىنداي جاعدايدا لاگەرلەردەگى تۇتقىندارعا لەگيوندارعا قاتىسۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالدى. قاتىسقاندارعا ىستىق تاعام، جىلى كيىم، ءتىپتى جالاقى جانە 15 كۇندە قالاعا شىعىپ قىدىرۋ مۇمكىنشىلىكتەرى بەرىلمەك ەدى. سونىمەن قاتار ولارعا نەمىس ارمياسىندا سوعىسىپ، وتاندارىن كەڭەستىك يمپەريانىڭ قىزىل شەنگەلىنەن ازات ەتەتىندىكتەرى ايتىلدى. ءبىراق بۇل سوڭعىسى وتىرىك ەدى. سوعىستان كەيىن نەمىس سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنەن شىققان قۇجاتتار ناتسيستەردىڭ تۇركىستانعا تاۋەلسىزدىك بەرمەيتىنى، ءتىپتى بولشيەۆيكتەردەن دا جابايى تۇردە قانايتىنى انىقتالدى» دەلىنگەن ءابدىۋاقاپ قارا جازباسىندا.
ماقالادا اۆتور تۇركىستان لەگيونىندا قانشا ادامنىڭ بولعانى تۋرالى دا تىڭ دەرەكتەر ۇسىنادى. «زەرتتەۋشى الەكساندر داللين نەمىستەردىڭ رەسمي جازبالارى بويىنشا سوعىس كەزىندە كەڭەس ارمياسىنان تۇتقىنعا الىنعانداردىڭ جالپى سانى 162000 5بولعانىن ايتادى. بۇل تۇتقىنداردىڭ باسىم بولىگىن ورىس ەمەس، وزگە ۇلت وكىلدەرى قۇراعان. ولاردان 000 1981ادام تۇتقىن لاگەرلەرىنىڭ اۋىر شارتتارىندا كوز جۇمعان. تۇتقىنداردى بەلگىلەنگەن جەرلەرگە جونەلتۋ كەزدەرىندە ولگەندەر مەن جوعالىپ كەتتى دەپ تىركەلگەندەردى ەسەپكە العاندا، بۇل سان ءۇش ميلليونان اسادى. ءتىرى قالعانداردان 800 مىڭداي اسكەر «تۇتقىنداردان جاساقتالعان لەگيوندار» جوباسى ءۇشىن قولدانىلعان. كارەليا تۇتقىن لاگەرلەرىندە ءۇش ميلليون تۇتقىننىڭ قازا تاپقانىن، تۇتقىنداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ورىس ۇلتىنىڭ وكىلى بولماعانىن ەسكەرسەك، كەم دەگەندە ءبىر ميلليونداي تۇركى تەكتى اسكەردىڭ لاگەرلەردە ءولىم قۇشقانىن بولجاپ، جورامالداۋعا بولادى» دەلىنگەن اتالعان تاريحي ماقالادا.
اۆتور: بەيسەن سۇلتان