- سۇراعىم بار، ساكە، قويسام بولا ما؟ - دەدى.
- قويىڭىز، - دەدىم. ول:
- ساكە، مىنا كىتاپتى اۋداردىق دەپ جاتسىز. ونىڭىز دۇرىس ارينە. ءبىراق ەندى بۇل قانشا دەگەنمەن ەۆرەيدىڭ جازعان كىتابى.
- ال، نە بوپتى سويتسە؟ - دەپ ءسوزىن ءبولىپ جىبەردىم.
- ەشتەڭە بولعان جوق. ءجاي، ايتپاعىم وزىمىزدە وسىنداي كىتاپ قاشان بولادى دەگەنىم عوي.
- ناقتى؟ قانداي كىتاپتى ايتىپ وتىرسىڭ ءوزىمىزدىڭ دەپ؟
- ەندى قاشانعى بىرەۋدەن كوشىرىپ اۋدارامىز؟ وزىمىزدە دە بار عوي ونداي
ويشىل عۇلامالار. مىسالى اباي، شاكارىم، ءماشھۇر بار. سولاردان نەگە قۇراپ المايمىز ديم دا.
- ول ءىستى جاساپ قويدىق قوي. مىنە، قولىمدا تۇر عوي سەن قالاعان كىتاپ. ابايىڭ دا، شاكارىمىڭ دە، ياسساۋيىڭ دە وسىندا ارالاسىپ بىرگە ءجۇر. بۇدان ارتىق نە كەرەك؟
- جوق، ءسىز نەگىزگى يدەيانى فرانكلدان الىپ، قازاق ويشىلدارىن سوعان سالىستىرما رەتىندە بەرگەنسىز عوي. وعان داۋىم جوق. تەك بىرەۋدەن الماي-اق تازا ءوزىمىزدىڭ قازاقتىڭ ءىلىمى قاشان بولادى دەگەنىم عوي. سونداي ەتىپ، تازا ۇلتتىق قۇندىلىقپەن كىتاپ قۇراۋ ويىڭىزدا جوق پا؟ - دەدى ول. جينالاعان الەۋمەت دەمىن ىشىنە تارتىپ، «شانجارحان بۇ سۇراققا نە دەر ەكەن؟» دەگەندەي مەنى ەكى كوزدەرىمەن تۇيرەپ تۇر.
- باۋىرىم، بەرى قارا، - دەدىم داۋسىمدى نىعىزداپ. - مەنىڭ شەت ەلدە تۇراتىن ءبىر دوسىم بار. سول حابارلاسقان سايىن «وۋ، ساكە، قالايسىز؟ ەل قالاي؟ نە بولدى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىڭدى جيناپ بولدىڭدار ما؟» دەپ كۇلىپ امانداسادى.
سول جىگىت ءبىر رەتتە «ساكە، «ۇلتتىق قۇندىلىق» دەگەن قاتە ۇعىم. شىندىعىندا ۇلتتىق قۇندىلىق دەگەن بولمايدى. الەمدە جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىق قانا بار. قۇندىلىق اتاۋلى ترانسسەندەنتتى الەمدە كۇللى ادامزاتقا ورتاق! قاي ەلدىڭ ەرەن تۇلعاسى عايىپ الەمگە رۋحاني قۋاتپەن سامعاپ، ءناسىپ بولعان قۇندىلىقتى كوڭىلدىڭ كوزىمەن ءىلىپ ءتۇسىپ، انا تىلىندە سويلەتسە: ول - سول ەلدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىنا اينالادى!
ال، «ۇلتىمنىڭ جەكە دارا قۇندىلىعىن تۇتىنامىن» دەپ وقشاۋلانىپ وتىرا بەرسە، يزولياتسيادا توت باسىپ ءشىرىپ كەتەدى. مىسالى رەزەرۆاتسياداعى ۇندىستەر سياقتى. ونداي ادام وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلەسە المايدى. سوندىقتان مۇمكىن بولسا باسقانىڭ جاقسى ەڭبەگىن بوتەنسىمەي انا تىلىڭىزگە اۋدارا بەرىڭىز» دەدى. مىنە، كوردىڭ بە، باۋىرىم، بالەنىڭ ءبارى باسقانىڭ قۇندىلىعىن وزىڭە بەيىمدەي الماي تاقىرعا وتىرعاندا باستالادى.
سوندىقتان زيالى ادام «نە ىستەسەم ادامزاتتىق قۇندىلىقتى انا تىلىمدە سويلەتەمىن؟» دەپ باسىن قاتىرۋعا مىندەتتى. سىزدەر وسى شىندىقتى مويىندايسىزدار ما؟ - دەدىم وتىرعان الەۋمەتتى كوزبەن شولىپ. ولار ءۇنسىز عانا باس يزەدى. ءبىر-ەكەۋى عانا «ءيا، راس. قۇندىلىق وبەكتيۆتى بولادى» دەپ ەرىندەرىن جىبىرلاتتى. الەۋمەتتى ىرقىما باعىندىرىپ العان سوڭ ارى قاراي سىرعي بەردىم. سونداعى ايتپاعىمىز مىناۋ ەدى.
لوگوتەراپيا 20- عاسىردا ۆەنادا نەمىس ءتىلىندى جازىلدى. اۆتورى - ۆيكتور فرانكل. ۇلتى يەۆرەي، ءدىنى يۋدەي. ول تەرەڭ ويدىڭ قۋاتىمەن، ترانستسەندەنتتى الەمدەگى ءمان دەگەن قۇندىلىقتى كوڭىلدىڭ كوزىمەن قاقشىپ العان ءىرى ويشىل. قۇندىلىقتى كوكىرەككە ءتۇيدى دە، ونى نەمىس تىلىندە سويلەتتى. بۇل ەڭبەك 40 تان اسا الەم تىلدەرىنە اۋدارىلدى. 2016 -جىلى ونى قازاق تىلىنە اۋداردىق.
قازاقشا شىققان كۇننەن باستاپ، ول قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايلىعىنا اينالدى. ەندى ءبىر دە ءبىر اۆستريالىق نەمەسە ەۆرەي ازاماتى: «بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز. ونى بىزدەن الدىڭدار» دەپ داۋلاي المايدى. داۋلاسا، وعان «باستى قاتىرماي ءارى ءجۇر. بۇل قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى. سەبەبى كىتاپ قازاق تىلىندە سويلەپ تۇر» دەيمىز. نەمەسە بىلاي بولسىن دەلىك. ءبىر قازاق «لوگوتەراپيا نەمەسە ومىرگە قۇشتارلىق» كىتابىمەن ۆەناعا بارىپ: «ۋا، اۆستريا جۇراعاتى، مەن سەندەرگە اۆستريانىڭ رۋحاني بايلىعى سانالاتىن لوگوتەراپيا ەڭبەگىن قازاقستاننان الىپ كەلدىم» دەپ جار سالسا، ونى ەل قالاي قابىلدار ەدى؟ البەتتە اۆستريا حالقى «ءاي، اپەندە قازاق، ايتاسىڭ-اۋ سەن دە. بۇل ءبىزدىڭ ەمەس، قازاقستاننىڭ بايلىعى. ونى بۇ جاقتا كىم تۇسىنەدى؟ بىزگە ونىڭ كەرەگى جوق. ءبىز لوگوتەراپيانى نەمىس تىلىندە وقيمىز. ەڭبەكتى قازاق جىگىتتەرى قازاقى تۇسىنىككە ورايلاستىرىپ جاڭاشا قۇراعان. سوندىقتان بۇل وزدەرىڭنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىڭ بولىپ تابىلادى. كىتاپتى قور قىلماي تەزىرەك الاش ۇلدارىنا اپارىپ بەر» دەر ەدى. بۇل پىكىردى قوسىمشا مىناداي مىسالمەن بەكىتەمىز. اباي ولەڭى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلدى دەلىك.
سول زاماتتان باستاپ اباي ولەڭدەرى فرانسيا جۇرتىنىڭ رۋحاني بايلىعى سانالادى. ءبىر قازاق «بۇل ءبىزدىڭ قازىنا. بىزدەن كەتكەن» دەپ ەلگە الىپ كەلسە، ەڭبەكتى ەشكىم دە وقىماس ەدى. قازاقشاسىن ءتۇپنۇسقادا وقيتىن قازاققا اباي ولەڭىنىڭ فرانتسۋزشاسى نە كەرەك؟ ەندى بىرەۋ: «ۇلتتىق قۇندىلىق بار. مىسالى قازاقتىڭ ءان، كۇي، جىرى تازا ۇلتتىق قۇندىلىق» - دەپ ءۋاج ايتۋى مۇمكىن. ءبىز شارتتى تۇردە عانا سولاي دەيمىز. ەگەر بەرليننىڭ ياكي لوندوننىڭ سيمفونيالىق وركەسترى قۇرمانعازى كۇيلەرىن نوتاعا ءتۇسىرىپ، رەپەرتۋارىنا قوسسا، قازاق كۇيلەرى سول ەلدىڭ مادەني بايلىعى بوپ شىعا كەلەدى. تۋرا سول سياقتى الماتى مەن استانادا شىرقالاتىن باتىستىڭ كلاسسيكالىق اۋەندەرى قازاقستان جۇرتىنىڭ قازىناسى سانالادى. سوندىقتان «ويباي، نەمىس جۇرتى قازاقتىڭ قازى-قارتاسىن پاتەنتتەپ الىپتى» دەپ الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق. قازى مەن قارتا نەمىسكە ۇناسا يەمدەنە بەرەدى.
ەندى اڭگىمە مىنا تاراپقا اۋادى. قازاق جاستارى قارابايىر ۇلتشىلدىق شەڭگەلىنەن نەلىكتەن شىعا الماي قالدى؟ العا قاراي ۇمتىلىپ، الەمدىك كوشكە ىلەسۋدىڭ ورنىنا نەلىكتەن كوتكەنشەكتەپ كەرى كەتتى؟ سسسر- ءدىڭ كەزىندە قازاق ازاماتتارى الەمگە ورتاق رۋحاني، مادەني ءھام ادەبي جاۋھارلاردى بوتەنسىمەي انا تىلىنە تەز اۋدارىپ الاتىن. ەندى س س س ر تاراپ، شەكارا اشىلىپ، ينتەرنەت الەمدىك وركەنيەتكە كەڭىنەن جول اشقاندا «تەك ۇلتتىق قۇندىلىق تۇتىنامىن» دەيتىن ناداندىق قايدان شىقتى؟ ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن فرانكلدىڭ «كونتسلاگەردەگى پسيحولوگ» دەگەن ەڭبەگىن وقۋ كەرەك. وسىعان قاتىستى ماڭىزدى ءماتىندى كىتاپتان الىپ، ءۇزىندى بەرەيىن. سوسىن كارتينا انىق بولادى. فرانكل كونسلاگەردەگى تۇتقىنداردىڭ پسيحولوگيالىق احۋالىن بىلايشا سيپاتتايدى.
«كونسلاگەرگە قامالعان تۇتقىندى تاعى ءبىر وي جەگىدەي جەيدى. ول - بەلگىسىزدىك. ەندىگى جايىنىڭ نە بولارىنا ەمەس، ازاتتىققا شىعاتىن ۋاقىتىنا قاتىستى بەلگىسىزدىك. قاماۋدا نەشە جىل جاتارىن بولجاي المايدى. بەينە ءبىر ماڭگىلىككە قامالعانداي ميى اينالىپ قالادى. بىزبەن سالىستىرعاندا بەلگىلى مەرزىمگە سوتتالعان قىلمىسكەردىڭ جاعدايى تويعا بارعانداي ەدى. ولار نەشە جىلعا سوتتالسا دا، شىعاتىن كۇنىن ءبىلىپ، ساناپ، ويشا دايىندالىپ وتىرادى. ال ءبىزدى 24 ساعات بويىنا «قاشان شىعامىز؟ مىنا توزاق نەشە جىلعا سوزىلادى؟» دەگەن سۇراقتار جۇندەي تۇتەتىن.
سەبەبى جاۋابى جوق! كوبى مىنا ماسەلەدە مەنىمەن كەلىسەدى. لاگەردە پسيحولوگياعا اۋىر سالماق سالعان فاكتور - جاۋاپتىڭ جوقتىعى! ءومىرى بىتپەيتىن ءبىر وسەك كۇن سايىن تارالادى.
«انە- مىنە شىعامىز. مىنە- مىنە ەرتەڭ- اق ازاپتى كۇندەر ارتتا قالادى. شىعۋعا ساناۋلى كۇندەر قالدى» دەگەن الىپ- قاشتى اڭگىمەلەر شارشاتتى. تالايدىڭ جىگەرىن قۇم قىلدى. ءتىپتى تۇرماستاي ەتىپ، ەزىپ تاستايتىن. شىعاتىن كۇننىڭ بەيمالىم بولۋى ماڭگىلىككە قامالعانداي قورقىنىشتى سەزىمگە شىرمادى. ميلارى شاتىسىپ، شىعاتىن كۇندى ەسەپتەي الماي ازاپ شەكتى. كەلە- كەلە ولارعا تىكەن سىمنىڭ ارعى بەتىندە بوتەن الەم بارداي كورىندى. و جاقتان بىرەۋدى كورسە، جات پلانەتالىق سياقتى قابىلدايتىن. ءوزى سول الەمنەن ءبولىنىپ قالعانداي كۇي كەشەتىن. ارعى جاقتاعى ادام بەينە ءبىر و دۇنيەدەن ءتىرىلىپ كەلگەن ءارۋاقتاي كورىنەتىن. مەرزىمنەن شاتاسۋدىڭ زيانى مىنادا: تۇتقىندا كەلەشەك تۋرالى تۇسىنىك جويىلادى.
ءبىر تانىسىم: «كولوننانىڭ ىشىندە كەلە جاتقاندا قۇددى ءبىر تابىتىمنىڭ سوڭىنان كەلە جاتقانداي كۇي كەشەمىن»، - دەدى. لاگەردەگى ۋاقىت قىسىمىنىڭ كۇشتىلىگى سونشا: كەلەشەك ۋاقىت جوق سياقتى كورىنەدى. بەينە ءبىر تەك وتكەن شاقتا ءومىر سۇرگەندەي كۇيگە تۇسەدى. ءوزىن ءارۋاق سياقتى سەزىنەدى. ءبارىنىڭ ويى وتكەن وقيعالارعا جابىسىپ، قاتتى دا قالدى.
ۋاقىت ماسەلەسىن نازارعا العاندا، مىناداي نارسەنى بايقايسىڭ. ادام ۋاقىتتىق ولشەمگە تاۋەلدى. وسى ولشەم كۇيرەگەندە تىرشىلىك شىتىنايدى. سانا بولاشاقتاعى ءبىر ۋاقىتقا بەكىمەي، ءومىر سۇرە المايدى. نيەت ەتكەن ءىسىن قاي كۇنى قولعا الارىن ىلكىدەن بەلگىلەيدى. سوسىن بارىپ تالپىنادى. مىسالى، مەتالل سىنىعىنىڭ ماگنيتكە تارتىلعانى سياقتى.
وسى ءتارتىپ بۇزىلعاندا پەندە بولاشاققا بارا الماي وتكەن شاققا ەرىكسىز بايلانادى. ۋاقىتقا ەسەپتەگەن جوسپارى كۇيرەيدى. مەجەلى ۋاقىتتى قيىپ وتكەندە وقيعانىڭ بولعانىن انىق سەزىنەتىن. ەندى ونىڭ ءبىرى جوق.
ول از بولعانداي داڭعىرلاعان قۋىس سەزىم لەزدە كوڭىلدى بيلەپ الادى. ءوزىڭدى ماعىناسىز تىرشىلىك يەسى سەزىنىپ، ىشكى دۇنيەڭدە ۋىلدەپ داۋىل سوعىپ تۇرعانداي. نەمەسە ءتۇبى جوق تۇڭعيىققا باتىپ بارا جاتاسىڭ. مۇنداي سەزىم جۇمىسسىز جاندا ءجيى كەزدەسەدى. جۇمىسسىز قالعان ادام توقتاپ قالعان ۋاقىتتىڭ ىشىندە قامالعانداي كۇي كەشەدى. ۋاقىتقا ەسەپتەلگەن جوسپارى كۇيرەيدى. ءبىز ءبىر زاماندا جۇمىسسىز قالعان شاحتەرلاردى تەكسەرگەنبىز. سول كەزدە ءدال وسىنداي اۋرۋلار انىقتالعان ەدى.
لاتىننىڭ «finis» ءسوزى «سوڭى» جانە «ماقسات» دەگەندى بىلدىرەدى. ادام ومىردەگى ۋاقىتشا ءجۇرىسىنىڭ اياقتالار سوڭعى نۇكتەسىن كورە الماسا، الدىنا ماقسات قويا المايدى. ماقسات- مۇرات قويىلماسا، ءومىردىڭ ءمانى مەن مازمۇنى عايىپ بولادى. تابان تىرەيتىن سوڭعى نۇكتەنى ايقىن كورىپ، ءبىر ماقساتقا ۇمتىلعاندا تۇتقىندارعا اۋاداي قاجەت رۋحاني تىرەك ۋاقىتشا بولسا دا تابىلادى. ءدال وسى رۋحاني تىرەك ونى الەۋمەتتىك ورتانىڭ سوققىسىنان قۇلاتپاي ۇستاپ تۇرادى. كىمدە- كىم ءبىر ءىستى ويعا الىپ، ۋاقىتىن بەلگىلەپ الماسا، ىشتەي قۇلدىراپ، توزىپ كەتۋگە بەيىم. رۋحاني تىرەكتىڭ جوقتىعىنان ىشتەي كۇيرەۋ سەزىمى تۇتقىن ءۇشىن ءقاۋىپتى اپات بولدى. لاگەردە ءجيى بولاتىن بۇل قورقىنىشتى قۇبىلىستى جاقسى بىلەدى. ىشكى تىرەگى سىنعاندار تەز كۇيرەپ، از كۇندە اجالعا جەم بولادى. ادەتتە بىلاي باستالادى: كۇيرەگەن ادام جۇمىسقا شىقپاي، جۋىنباي، تاماققا دا بارماي جاتا بەرەدى. ەسكەرتۋ، قوقان- لوققى ونى قوزعالتا المايتىن. جازالاۋ تۇرلەرى دە تۇك اسەر ەتپەيدى. تاياق جەپ جاتا بەرەدى. ۇلكەن- كىشى دارەتىنە بىلعانىپ، ءتۇڭىلىپ جاتقان ادامنىڭ اجالى تاقادى دەگەن ءسوز. تۇتقىننىڭ كەۋدەسىنە، سوڭى جوق سەزىم بەكىنىپ الىپ شىقپاي قويعاندا وسىنداي ءقاۋىپتى كوڭىل كۇي جانعا جابىسادى»
تاقىرىپ اشىلا ءتۇسۋ ءۇشىن تاعى ءبىر مىسال بەرەيىك. ادەتتە، «وتباسى حرەستوماتياسىن» جازعاندا بىلاي بولادى. ءبىزدىڭ كوماندا جىلدىڭ باسىندا ءبىر جوبانى بەكىتەدى. شامامەن وسى ۋاقىتتا جازىپ بىتەمىز دەپ جوبالايمىز. مي سول ۋاقىتتى سارت ەتكىزىپ سانادا فيكساتسيا جاسايدى.
مەرزىم تاقاعان سايىن مي: «كىتاپ قاشان شىعادى؟ تەزدەتىپ شىعارساڭدارشى. مەن شاتىسا باستادىم. فيكساتسيا جاسالعان وقيعا نەگە بولماي جاتىر؟» دەپ بەيسانالى تۇردە سيگنال جىبەرىپ مازاڭدى الادى. اقىرى كىتاپتى باسپاعا وتكىزىپ، ءبىر كۇنى ۇيىڭە قايتاسىڭ. مي ۋاقىتشا تىنىشتالىپ جاڭالىق كۇتىپ جاتادى. ءبىر كۇنى پوليگرافكومبيناتتان حاتشى قىز تەلەفون تولعاپ: «جىگىتتەر، كىتاپتارىڭ دايىن. ەرتەڭ كەلىپ ارتىپ الىپ كەتىڭدەر» دەيدى.
سول كەزدە 10 ايدان بەرى بەكىتىلگەن وقيعانى بولدىرا الماي، تولعاتىپ تۇرعان جۇكتى مي ەيفوريانى تۇلا بويىڭا بۇرق ەتكىزىپ شاشىپ جىبەرەدى.
شاتتىقتان بۇكىل دەنەڭ بالقىپ، كادىمگىدەي ەلتىپ قالاسىڭ. بىرنەشە كۇن ۇيىقتاي الماي، اياعىڭ جەرگە تيمەي، قۋانىشتان جەتىنشى قاتتا قالىقتاپ جۇرەسىڭ. فرانكلدىڭ ايتىپ وتىرعانى سول. بۇنداي سەزىم بارلىق تۆورچەستۆو ادامىنا تانىس.
ادام الدىنا ماقسات- مۇرات قويماسا ميى شاتىسادى. بالكىم الجىپ قالادى. كەلەشەكتىڭ ماقسات- مۇراتى انىقتالماسا، مي وتكەن شاققا وتۋگە ءماجبۇر بولادى. ودان سوڭ اۆتوماتتى تۇردە تەك وتكەن زاماندا بولعان وقيعالاردى ەسكە سالىپ، سودان قۋات الىپ، اقىرىندا ادامدى ءتىرى ءارۋاققا اينالدىرادى.
قازىر نيەۆروزدىڭ مۇنداي ەرەكشە ءتۇرى قازاقستاندى جاپپاي جايلادى. نەگە دەيسىز عوي. سەبەبى بىلاي. قازاقستان جۇرتى سوڭعى ون جىلدا بولاشاعى بۇلىڭعىر، شەگى جوق ۋاقىت ايماعىنا مىقتاپ قامالدى. ەلدەگى 10 ميلليون قازاق ەتنوسى مويىندارىن قالاي سوزسا دا كەلەشەگىن كورە الماي مەزى بولدى. تاپ قازىر قازاق جۇرتىنىڭ ميى بولاشاققا ماقسات قويا المايدى. قويماعان سوڭ سانادا ەشقانداي فيكساتسيا جاسالمايدى.
ناقتى فاكتىگە نازار اۋدارىڭىز. 25 جىلدا قازاق ءتىلى سول كۇيى مەملەكەتتىك تىلگە اينالمادى. 2010 -جىلى مەملەكەت قازاق تىلىنە تولىق ءوتىپ بولادى دەگەن. ول ۋادە جايىنا قالدى. 2030 دەگەن ستراتەگيا بولعان. ول 2050 گە شەگەرىلدى. ەسى دۇرىس ەل ونىڭ ءمانىسىن بىردەن ءتۇسىندى.
«ەل مەجەسى - ەلۋ ەل» دەگەن ۇراننىڭ ءۇنى وشكەلى قاي زامان. ءتىپتى «ورىسشا حاتقا قازاقشا جاۋاپ بەرگەن ادام جازاعا تارتىلسىن» دەگەن قاتاڭ ەسكەرتۋ الدى. ەندى قازاق ءتىلىنىڭ بۇعاناسى قاتاياتىن كۇن بەلگىسىز. ەكونوميكا سول كۇيى تۇراقتاماي كەرى كەتتى.
تەڭگەنىڭ قاي شەككە دەيىن قۇنسىزدانارى الىگە دەيىن بەيمالىم. توقىراپ توزىپ بارا جاتقان ءىلىم-ءبىلىم جۇيەسى مەن كۇيرەپ بىتۋگە اينالعان دەنساۋلىق سالاسى قۇردىمعا تولىق جۇتىلىپ بولعان جوق.
قاشان جانە قايدا بارىپ توقتارى ازىرگە بەلگىسىز. مادەني سالانىڭ دا ميى اينالىپ كەتتى. (ءمينيستردىڭ قولى تيمەيدى. ول ءبىر بويجەتكەنمەن سوتتاسام دەپ قۇجاتتاردىڭ كوپياسىن جيناپ جۇرگەن) ءدىن سالاسى دا سولاي.
سالافيزمگە سول كۇيى تىيىم سالىنبادى. ونىڭ سوڭى نەمەن تىنارىن ەشكىم بولجاي المايدى. جەمقورلىقتىڭ قوعامدى شىرماۋى شاپشاڭ ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ دا توقتايتىن سوڭعى نۇكتەسىن اقىلمەن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس.
بيلىكتىڭ قاشان جانە كىمگە اۋىساتىنى تۋرالى تىرس ەتكەن اقپارات جوق. ەڭ سۇرقيا، ەڭ زىميان، ەڭ جىتقىر دەگەن اگەنتتەردىڭ ءوزى قازاق بيلىگىنىڭ كەلەسى يەسىن سول كۇيى انىقتاي المادى.
وسى بەلگىسىزدىك فاكتورىنىڭ ءبارى جينالىپ كەلىپ، قازاق جۇرتىن سوڭعى ون جىلدا ءتىرى ءارۋاققا اينالدىردى. بولاشاقتى بولجاي الماي دىڭكەلەگەن قازاقتار وتكەن شاققا قالاي ءوتىپ كەتكەندەرىن بايقاماي قالدى. سەبەبى مي اۆتوماتتى تۇردە وزىنە ءتان مەحانيزممەن بارلىق وقيعانى ارتقا لاقتىردى.
ونى مىنادان-اق بىلەمىز. كەز كەلگەن قازاق تىلىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالىن اشىپ قالساڭ، تەك وتكەن شاق تۋرالى تولعاپ وتىرادى. 1937 -جىلعى اتىلىپ كەتكەن زيالى جۇرتتى جاپپاي تۇراقتى تۇردە جوقتاۋ ادەتكە اينالدى.
ارينە، ولاردىڭ ءومىرىن، ءىسىن تاريحشىلار زەرتتەي بەرەدى. ول قالىپتى قۇبىلىس. وكىنىشكە وراي بۇكىل بۇقارا سول جىلدارعا جابىسىپ الدى. سولاي ەتپەسكە شاراسى دا جوق. سەبەبى زيالى ەليتانىڭ جاڭا لەگىن تاربيەلەپ شىعۋدان ءۇمىت جوق. شاراسىز جۇرت اتىلىپ كەتكەن ارىستارىن اينالىپ كەپ جوقتاي بەرەدى.
ەندىگى جۇرتتىڭ ءبىر پاراسى كەنەسارىنىڭ باسىن ىزدەپ ءجۇر. تاعى ءبىر توپ كەيكى باتىردىڭ باسىن اكەلۋمەن جۇمىستاندى. باتىرلاردىڭ باس سۇيەگى اكەلىنسە بەينە ءبىر بولاشاق وزىنەن ءوزى رەتتەلىپ، قازاق جۇرتى ءدۇر سىلكىنەتىندەي سەزىلەدى. وتكەندە كەيكى باتىردىڭ باسىن اكەلدى. ءبىراق ەشتەڭە وزگەرمەدى. ەل جاڭالىق رەتىندە وقىدى دا قويدىق.
شىنىمەن دە ەلگە باس اكەلۋ ءتيىمدى بولسا، مارۇمنىڭ ەمەس، ءتىرى قازاقتىڭ باسىن اكەلگەن دۇرىس شىعار. مىسالى جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ باسى، ەنەرگەتيك مۇحتار جاكىشوۆتىڭ باسى، عالىم سايات ىبىرايدىڭ باسى، ساياساتشى جاقيانوۆتىڭ باسى تاعى باسقا التىن باستى ادامداردىڭ ۇزىن- سونار ءتىزىمىن ايتا بەرۋگە بولادى.
21 -عاسىردىڭ جاڭالىعىن قارسىلاپ الۋعا ءدىنشىل جاستاردىڭ كوبىنىڭ جۇرەكتەرى شىداس بەرمەدى. كوبى: «سالافيزمگە ورالايىق. «سالاف» سوزىنەن قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. ول «العاشقىلار» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. جەتىنشى عاسىرداعى العاشقى ساحابالار سياقتى يمانعا مىقتى بولساق، قوعام كوركەيەدى» - دەپ وتكەن شاقتىڭ يلليۋزياسىنا بىردەن بەرىلدى. ءدىننىڭ قۋاتىمەن سالاۋاتتى قوعام قۇرا الاتىن قۋاتىنىڭ بارىنا وزگە تۇرماق وزدەرى دە سەنبەيدى. بولاشاقتى يگەرە المايتىنى انىق كورىنەدى.
نەگىزى بولاشاقتى يگەرىپ، جاڭا زاماننىڭ كەز كەلگەن پروبلەماسىن يگەرەتىن تۇلعالار ءدىني تاراپتان قالىپتپاسىپ شىعۋى كەرەك ەدى. ماسقارا بولعاندا دىنشىلدەر ءبىرىنشى بولىپ وتكەن شاققا ءوتىپ كەتتى عوي. تاريحتى بارلاساڭىز بولاشاعىنان جارىق كورە الماي وتكەن زاماننىڭ قاراڭعى قۋىسىنا قاشقان نادان قاۋىمدى پايعامبار ءدىننىڭ شىراعىمەن جارىققا قاراي سۇيرەپ، كەلەشەكتەرىن وركەنيەتكە جالعاپ بەرگەن ەدى.
وسىعان قاراپ- اق پايعامباردىڭ وتكەن زاماندى رەتتەۋشى ەمەس، بولاشاقتى ايشىقتاپ انىقتاۋشى رۋحاني تۇلعا ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. مۇحامبەت پايعامبار ورتا عاسىردا بولاشاقتىڭ نىعمەتىن مۇسىلمان ۇمبەتىنە جىعىپ بەرگەن قاس باتىردىڭ ءوزى ەمەس پە؟!
ال بىزدەگى پايعامبار ۇمبەتى قوعامدى العا قاراي قامشىلاۋدىڭ ورنىنا، ارتقا قاراي سۇيرەپ كەتتى. سەبەبى تۇسىنىكتى. ساۋاتسىز توبىرعا كەلەشەك ءاماندا قورقىنىشتى كورىنەدى. كەلەشەگىنەن جارىق كورە الماعان سوڭ ولار دا تىرىدەي ءارۋاقتار الەمىنە قادام باستى.
وسىنداي كەدەرگىلەر قازاق جۇرتىن رۋحاني قىلتاماق قىلدى. وڭەشىنەن رۋحاني اس وتپەيدى. وتكەن زامانداعى باتىر اتالارىن ەسكە الىپ جاتا بەرگىسى كەلەدى. وسى كەسەل ءبىزدى كەلەشەككە تالپىنا المايتىن مەشەۋ ۇلتقا اينالدىردى. جالىندى جاستىڭ ءوزى بوتەن ەلدىڭ جاقسى ونەرى مەن عىلىمىن يگەرۋدەن قورقادى.
ول قورقاقتىعىن «بۇل قازاقتىكى ەمەس قوي. مەن ساف تازا ۇلتتىق قۇندىلىق تۇتىنامىن» دەگەن سىلتاۋمەن اقتاپ الادى. ال دىنشىلدەر بولسا: «ويباي، فرانكل يەۆرەي ەكەن. كىتابىن وقىساق يۋدەي بوپ كەتەمىز. لوگوتەراپيا وقىمايمىز. ءبىز تازا ءدىن تۇتىنۋشى سۋپەر جاماعاتپىز. تۋرا جولدا جۇرگەن حاق مومىندارمىز» دەپ جانى قالماي جاڭالىقتان قورقادى.
ءبىراق ءبىر قىزىعى: - قولىنداعى بۇكىل تەحنيكاسىن ەۆرەيدىڭ عالىمدارى جاساپ بەرگەن! بۇكىل عىلىم بىلىمگە قاتىستى وقۋلىعىن يەۆرەي عالىمدارى جۇيەلەپ بەرگەن. جاندارىم- اۋ، قايدا قاشىپ قۇتىلامىز، قايدا؟ قۇندىلىق دەگەن ورتاق قوي، ورتاق!
بۇل تولعامدار فرانكلدىڭ «دوكتور ي دۋشا» كىتابىن وقىعان سوڭ تۋدى. فرانكل ول تۋرالى ءبۇي دەپتى:
«تاكيم وبرازوم، چەلوۆەك، پرينادلەجاشيي ك داننوي ناتسيي، وچيەۆيدنو، نە يمەەت تەم سامىم ني ۆينى، ني زاسلۋگي. ەگو ۆينا ناچالاس بى تولكو ۆ توم سلۋچاە، ناپريمەر، كوگدا ون نە كۋلتيۆيروۆال بى ۆ سەبە سپەتسيالنىە تالانتى داننوي ناتسيي، يلي نە سودەيستۆوۆال بى رازۆيتيۋ ناتسيونالنىح كۋلتۋرنىح تسەننوستەي؛ ۆ تو ۆرەميا كاك ون يمەل بى زاسلۋگي ەسلي بى ون پرەودوليەۆال ۆ سەبە وپرەدەلەننىە حاراكتەرولوگيچەسكيە سلابوستي سۆوەي ناتسيي ۆ پروتسەسسە سوزناتەلنوگو سامووبرازوۆانيا. ي، ودناكو، سكول منوگو ليۋدەي ۆپاداەت ۆ وشيبكۋ يسپولزۋيا نەدوستاتكي سۆوەي ناتسيي دليا وپراۆدانيا سۆويح سوبستۆەننىح نەدوستاتكوۆ»
«ورىسشا ۇقپايمىن. نە دەپ جاتىر؟» دەيتىن وقىرمانعا ماعىنالىق اۋدارما جاسايمىز. «ادام قاي ۇلتتىڭ وكىلى بوپ تۋسا دا ماسەلە ەمەس. ۇلتىنا قاراپ پەندەنى كەمسىتۋگە دە ۇلىقتاۋعا دا بولمايدى. ادامنىڭ كىناسى مىنا ارادان باستالادى. ياعني ەگەر ول ۇلتىنىڭ قانىندا بار تالانتتى ءون بويىندا دامىتپاسا جانە ارەكەتسىز كۇيگە ءتۇسىپ، ۇلتىنىڭ مادەني قۇندىلىعىن دامىتپاي قىرىق سىلتاۋ ايتىپ جاتىپ السا، سول كەزدە عانا كىنالى سانالادى. ال، ەگەر سانالى تۇردە ءوزىن دامىتىپ، جەتىلدىرۋ پروتسەسىندە ۇلتىنىڭ كەم كەتىگىن تولتىرىپ، ناشار تاراپىن تولىقتىرسا: ول ادام قۇرمەتكە لايىق بولادى. كوپ پەندەنى وسى تۇستا قارا باسادى. ولار ۇلتىنىڭ كەمدىگىن سىلتاۋ قىلىپ، جەكە باسىنىڭ مەشەۋلىگىن اقتاپ الۋعا تىرىسادى»
بۇدان شىعاتىن قورتىندى - مىناۋ! «قازاقتىڭ جاۋى قازاق. قازاق دەسەڭ وزىڭە تيەدى. شىنى كەرەك، ءبىزدىڭ حالىق جالقاۋ عوي. قازاقتار باستىق بولعاندى جاقسى كورەدى» دەگەن سياقتى كوزقاراستى لوگوتەراپيانىڭ كۇشىمەن قيراتۋعا بولادى.
قيراتپاساق جالقاۋ جىگىتتەر پارىقسىز پىكىرلەردەن قۋات الىپ، ءىلىم- ءبىلىم يگەرمەي، دامىماي، وزگەرمەي جۇرە بەرەدى. شىندىعىندا كوزى اشىق، كەز كەلگەن قازاق ازاماتى ءوزىن دامىتۋ ارقىلى ەتنوستىڭ كەمشىن تۇسىن جاقسىلىقپەن جاماي الادى. بالەنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك دارەجەدە بەكىتىلگەن ماڭگىلىك ماقسات پەن اسىل مۇراتتىڭ جوقتىعىنان باستالدى عوي. مىسالى مەنىڭ ميىم 2050 گە ەشقانداي وقيعانى فيكساتسيا جاسامادى. سەبەبى سەنبەيدى. سەنۋ وتە قاۋىپتى. قالايشا دەيسىز عوي. سەبەبى وتىرىك ۋادە، جالعان جوبا ادامدى تۋرا ماعىناسىندا ءولتىرىپ جىبەرەدى. ول تۋرالى لوگوتەراپيا كىتابىندا ءبۇي دەپ جازادى. ءۇزىندى وقىپ كورىڭىز.
«تۇتقىننىڭ كەۋدەسىنە، سوڭى جوق سەزىم بەكىنىپ الىپ شىقپاي قويعاندا وسىنداي قاۋىپتى كوڭىل كۇي جانعا جابىسادى. مىنە، سىزگە ناقتى مىسالى. 1945 -جىلدىڭ ناۋرىزىندا ءبىر جولداسىم قىزىق اڭگىمە ايتتى. ول 1945 -جىلدىڭ اقپانىندا ءتۇس كورەدى. تۇسىندە جاقسى ءىس كورەدى. عايىپتان ءبىر داۋىس كەلىپ: «نە بىلگىڭ كەلەدى، ءبارىن سۇرا. جاۋابىن بەرەمىن» ، - دەپتى. ول: «سوعىس قاشان بىتەدى؟» - دەيدى.
داۋىس: «1945 -جىلدىڭ 30 -ناۋرىزى بىتەدى»، - دەپ نىق جاۋاپ بەرگەن. 30 -ناۋرىز بولدى. ەشتەڭە وزگەرمەدى. ايانى اقيقاتقا اينالمادى. ول 29 -ناۋرىز كۇنى تۇندە بەزگەكتەن ساندىراقتاي باستادى. 30 -ناۋرىز كۇنى ەسىنەن تاندى. 31-ىنە قاراعان تاڭدا سۇزەكتەن (تيفتەن) ءۇزىلدى. ول ءۇشىن سوعىس شىنىمەن دە 30 -ناۋرىزدا اياقتالدى. مەديتسينا تۇرعىسىنان دا وي جىبەرىپ، ونىڭ تۇبىنە نە جەتكەنىن انىق ايتا الامىز.
ءۇمىت ۇزىلگەندە قايراتى مەن كۇرەسكەر يممۋنيتەتى كۇرت ءۇزىلدى. وسى كەزدە بۇعىپ جاتقان بۇكىل ينفەكتسيا اۋرۋعا باس سالدى. بۇل تۇجىرىممەن باسقا دا دارىگەرلەر كەلىسەدى. لاگەردەگى ءبىر دارىگەر بىردە مىناداي وقيعا ايتتى: ونىڭ لاگەرىندە «1944 جاڭا جىلدا قۇداي قالاسا ۇيدە بولامىز» دەگەن الىپ- قاشپا اڭگىمە تاراعان. سوعان سەنگەدەر شابىتتانىپ سالا بەرگەن. 1944 تىڭ جاڭا جىلى دا كەلگەن. وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. سوڭى نەگە اپارىپ سوقتى دەپ ويلايسىز؟ روجدەستۆو مەن جاڭا جىل مەرەكەسىنىڭ اراسىندا تۇتقىندار شىبىنداي قىرىلعان»
2030 -جىلى ءبارىمىز شىبىنداي قىرىلىپ قالمايىق. وسى باستان ساقتانۋ كەرەك-اق...
ەندى وي ءتۇيىن جاسايىق.
جىگىتتەر مەن قىزدار، اڭگىمەنىڭ اشىعى مىناۋ. سىزدەر مەن بىزگە قازاق ۇكىمەتى جۋىق ارادا جارقىن كەلەشەكتى انىقتاپ بەرمەيدى. ولاردىڭ ويىندا ونداي جوسپار جوق تا جانە بولمايدى دا. ول جاقتاعى ساياسي ەليتا باسقا نارسەمەن اۋرە بوپ ءجۇر. اقورداعا قاراپ اۋزىڭدى اشىپ وتىرا بەرسەڭ، وتكەن شاقتا عانا ءومىر سۇرەتىن ءتىرى ءارۋاققا اينالىپ كەتەسىڭ.
سوندىقتان ءومىرىڭنىڭ ءمانىن ءوزىڭ انىقتاپ، ارمان- مۇراتىڭدى وسى باستان ءوزىڭ بەكىت. قول جەتپەيتىن بيىك ارمان مەن عارىشتىق ماڭىزى بار ۇلى مانگە قول سوزىپ ۇيرەن. ءارۋاقتار الەمىنەن ءوزىڭدى سۇيرەپ شىقپاساڭ سىرتتان كومەك كەلمەيدى. جاپ جاس بولا تۇرا ءولى ادامنىڭ ءومىرىن ءسۇرۋ نە دەگەن ماسقارا؟! نە بولماسا ءبىر بىرىمىزگە تىرەۋ بولىپ، ءبىر ءبىرىمىزدى باۋىر ساناپ جاردەم قولىن سوزىپ قانا كۇنەلتەمىز. باسقا جول جوق. باسقا جولدى بىلەتىن كەمەڭگەر كىسىلەر بولسا، تاعى دا تارقاتىپ جازسىنشى. مەنىڭ دە ميىم بۇكىل سانامدى وتكەن شاققا لاقتىرىپ جىبەرۋدىڭ از- اق الدىندا تۇر.
سانجار كەرىمباي