وسى ورايدا قازاقستاندا مەملەكەت قۇرۋشى ءھام قۇراۋشى ۇلت - قازاق حالقىنىڭ انا تىلىنە، اتا تاريحىنا، ءتول مادەنيەتىنە وزگە دە ۇلتتار مەن ۇلىستار تاراپىنان قۇرمەت ارتا تۇسسە، ەلىمىزدە ۇلتارالىق تاتۋلىق نىعايىپ، رۋحاني- يدەولوگيالىق نەگىزدەرى نىق ورنىعاتىنى انىق.
بۇل تۋرالى ءوز وي- تولعامىن م. وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ قازاقپارات تىلشىسىنە ءبىلدىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازاق قازاق بوپ تۋعانىنا ماقتانىپ، مارقاياتىنداي دارەجەگە جەتپەي، ۇلتتىق رۋح پەن قۋاتتى مەملەكەتتىك يدەولوگيا حاقىندا ءسوز قوزعاۋ قيىن. بۇل كيەلى تاۋەلسىزدىك پەن ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا، ەلدىك پەن مەملەكەتتىلىكتى نىعايتىپ، دامىتۋعا ەرەكشە سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
كاسىبي تاريحشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، وتانىمىزداعى وزگە ۇلتتار مەن ۇلىستار جەتەكشى ۇلت - قازاق حالقىنىڭ توڭىرەگىنە تىعىز توپتاسۋى كەرەك. ول ءۇشىن قازاق كوشباسشى رەتىندە ساياسي ساۋاتتى، عىلىمى دامىعان، ءبىلىمدى، مادەنيەتتى، بىلىكتى دە بەلسەندى ۇلت بولۋعا مىندەتتى. ونىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى، ۇتىمدى ۇستانىمى، وزىق سالت- ءداستۇرى دە بولۋى قاجەت. وكىنىشكە وراي، وسى تالاپتاردىڭ ءبارى بىزدەن تابىلا بەرە مە؟!
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحۇ سەزىندە قابىلدانعان جاڭا ساياسي دوكترينادا جاھاندانۋ داۋىرىندە ءوزىنىڭ تاريحى، مادەنيەتى مەن ءتىلىنىڭ قادىرىنە جەتەتىن حالىق قانا تابىستى وركەندەي الادى دەپ ايتىلعان. بارلىق ۇلتتاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرىپ، قازاق ءتىلىن، مادەنيەت پەن ءداستۇردى دامىتۋ پارتيانىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى رەتىندە ايقىندالعان.
ۇلت كوشباسشىسى ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 23 جىلدىعىنا وراي استانادا وتكەن سالتاناتتى جيىندا: «ۇلان- عايىر جەرى بار، ۇلى مۇراتتى ەلى بار، بابالار جازعان ۇلى تاريحى مەن ۇرپاعى كوز تىككەن ۇلى بولاشاعى بار مەنىڭ حالقىم - ۇلى حالىق!» دەگەن سوزدەرى تامىرىندا قازاق قانى ويناعان ءاربىر الاش بالاسىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتقانى راس.
تەكتى بولمىستى تەرەڭ تاريحى بار حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق يممۋنيتەتىنىڭ قاتتى السىرەگەنى بولماسا، ءسوز جوق، ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي، قازاق حالقى - ۇلى حالىق! باسقاسىن ايتپاعاندا، وتكەن عاسىردا تاريحتىڭ تەپەرىشى، تاعدىردىڭ تالكەگىمەن قازاق جەرىن پانالاعان قانشاما ۇلتتار مەن ۇلىستاردى قاناتىنىڭ استىنا الىپ، باۋىرىنا باسقان، بالا- شاعاسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ، بار ءتاتتىسىن سولاردىڭ اۋزىنا توسقان قازاق حالقىنىڭ كەڭپەيىلدىلىگى مەن مەيىرىمدىلىگىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن بە؟!
ءسوز جوق، ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي، ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ەكەنىن دايەكتەيتىن دەرەكتەر سان قيلى. سونىڭ انىق ءبىر دالەلى، ۇلتىمىزدىڭ التىن بەسىگى سانالاتىن ۇلىتاۋدا ەلباسى: ء«بىزدىڭ ەلدىگىمىز، قازاق جۇرتىنىڭ ارعى ءتۇبى عۇنداردان باستالادى. عۇنداردان كەيىن كوك تۇرىكتەرگە جالعاسادى. ودان كەيىن التىن وردا ورنىعادى. ءسويتىپ، حاندىق داۋىرگە ۇلاسىپ، كەيىن بىرتىندەپ تاۋەلسىزدىككە كەلىپ تىرەلەدى. وسىنداي ۇلكەن تاريحىمىز بار. جاستارىمىز مۇنى ءبىلۋى كەرەك. ءبىز كەشە عانا پايدا بولعان حالىق ەمەسپىز» دەگەندى ەرەكشە ماقتانىشپەن ايتتى. ءيا، جوعارىدا اتى اتالعان اتا- بابالارىمىزدىڭ قاي- قايسىسى دا ءوز زامانىندا، جان- جاعىنداعى تورتكۇل دۇنيە ساناساتىن قۋاتتى يمپەريا قۇرعان حالىقتار ەكەنى تاريحتان بەلگىلى. مۇنىڭ ءوزى قازاق حالقىنىڭ تامىرىنىڭ تەكتى ءھام ۇلى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ايشىقتايدى. دەمەك، ۇلان- عايىر دالانى مەكەندەگەن ۇلى حالىقتىڭ ءتىلى دە ۇلى. ەلباسى ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ ەل ەگەمەندىگىمەن بىرگە قازاق حالقىنا قاراتا «قازاق - قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن»، «قازاقستاننىڭ بولاشاعى - قازاق تىلىندە»، «وركەنيەت ونەگەسى - ءوز تىلىڭمەن ءومىر ءسۇرۋ» ، «قازاق ءتىلىن ءبىلۋ - قازاقتىڭ بالاسىنا پارىز»، «ءوزىمىز انا تىلىندە سويلەمەيىنشە، وزگە ەشكىم دە بۇل ءتىلدى قۇرمەتتەي قويمايتىنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز»، «شۇكىر، ەل ەسىن جيدى: تىلدەن ارتىق قاسيەت جوق ەكەنىن كەشتەۋ بولسا دا تۇسىندىك» ، «مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلدانعان قازاق قازاقشا سويلەۋى كەرەك»، «قازاق ەلى باردا، قازاق ءتىلى دە بولادى. وسەدى. وركەندەيدى»، «ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار - انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز مەملەكەتتىڭ بارلىق جۇيەسىندە قولدانىلۋى ءۇشىن، بارلىق جەردە كەرەك بولۋى ءۇشىن ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامشىلاۋىمىز كەرەك، ءوزىمىز سوعان اتسالىسۋىمىز كەرەك»، «مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ - ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى. 2009 -جىلعى دەرەكتەر بويىنشا، مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 64,4 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن. 2020 -جىلعا قاراي مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 95 پايىزدان كەم بولماۋعا ءتيىس» دەپ قايتا- قايتا نىعىرلاپ ايتقانى نەمەسە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا، نيۋ- يوركتە ب ۇ ۇ مىنبەرىندە ءبىرىڭعاي انا تىلىندە بايانداما جاساعانى ءار قازاقتىڭ ەسىندە.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مەملەكەت باسشىسى قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا بارلىق قاجەتتى قۇقىقتىق، ۇيىمداستىرۋشىلىق، قارجىلىق جاعدايدى جاساۋدا. ءتىلدىڭ مارتەبەسى اتا زاڭدا كورسەتىلدى. ءتىل تۋرالى ارنايى زاڭ دا بار. مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. قىرۋار قارجى ءبولىنىپ جاتىر. ناتيجەسىندە وبلىستاردا ءتىل باسقارمالارى قۇرىلىپ، بىرنەشە باعىتتا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلۋدا.
مەملەكەتتىك تەلەارنالار مەن باسپا ءسوز اقپارات قۇرالدارىندا كورسەتىلىپ جاتقان وتانداس وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل - انا ءتىلىن قالاي مەڭگەرگەندىگى جونىندەگى سان ءتۇرلى بايقاۋلار، ولاردىڭ جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ تىلىندە تازا، جاتىق سويلەۋى جانە قازاق ورتا مەكتەپتەرىندە وقيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى بالالارىنىڭ سانى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ تابيعي ءوسىمىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيۋى بايقالادى. سوعان سايكەس قانشاما قازاق ءتىلدى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەر سالىنىپ، قازاقشا ءبىلىم الاتىن وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ ۇلەس سالماعى جىل وتكەن سايىن باسىمدىققا يە بولۋدا.
ورىس ءتىلدى شاكىرتتەر ءۇشىن ۇبت- عا قازاق ءتىلى ءپانى، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە «قازتەست» جۇيەسىندە تەست تاپسىرۋ ەنگىزىلدى جانە ەلىمىزدە باق پەن ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىندا انا ءتىلىمىزدىڭ ۇلەس سالماعى ايتارلىقتاي ارتتى. جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان وسىنداي ءىس- شارالار حاقىنداعى ءتىزىمدى ءارى قاراي سوزا بەرۋگە بولادى.
ءبىراق بۇل مەدالدىڭ ءبىر جاعى عانا. مۇنىمەن انا ءتىلىنىڭ بارلىق جاعدايى مەن ماسەلەلەرى تولىق شەشىلىپ بولدى دەۋگە ءالى ەرتە. ماسەلەگە تەرەڭنەن بويلاساق، مەدالدىڭ ەكىنشى جاعى «سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي» كورىنىپ، بۇل ۇلت زيالىلارى، ءتىل جاناشىرلارىنىڭ جانايقايىنان انىق سەزىلىپ تۇر. قىسقا ايتساق، كوتەرىلگەن ماسەلەنى عىلىمي تۇرعىدا تالداپ- تارقاتۋدا ءا. كەكىلبايەۆ، م. ماعاۋين، ا. جۇمادىلدايەۆ، م. مىرزاحمەتوۆ، م. شاحانوۆ، ش. قۇرمانباي ۇلى ت. س. س. «ءمۇيىزى قاراعايداي» ۇلت مارعاسقالارىنىڭ سۇبەلى ۇلەستەرى بار.
ءتىل جاناشىرلارىنىڭ وي- بايلامدارىن جۇيەلەي كەلە، ولاردىڭ ۇستانىمدارى نەگىزىنەن العاندا ءبىر ارنادا توعىسىپ جاتقاندىعىنا كوز جەتكىزدىك. ماسەلەن، بەلگىلى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ: «قازاق ءتىلىن تۇعىرىنا قوندىرۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. ول - قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتارعا قىزمەت بەرمەۋ. تىلگە كەلگەندە اۋەلى ءبىز قازاقتاردى جونگە سالىپ الۋىمىز كەرەك. قازاقشا بىلمەيتىن قازاقتار قىزمەتكە مۇلدەم الىنباسا، ولاردىڭ ءبارى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قازاقشا سويلەپ كەتەرى انىق. نەگە دەسەڭىز، ولارعا جان كەرەك. بۇرىن قازاقشا ءبىراۋىز ءسوز ايتا المايتىن كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ ءقازىر بۇلبۇلشا سايراپ جۇرگەنى سياقتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز تىلىنەن بەزىنىپ كەلگەن بەزبۇيرەكتەرگە وسى قاتاڭ تالاپتى قويۋىمىز كەرەك. مۇنى كورگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى، قازاقتار ءوزدى- ءوزى اياماي جاتىر، ءبىزدى دە وڭدىرماس دەپ، ءوز ەرىكتەرىمەن قازاق ءتىلىن بىلۋگە تالپىناتىن بولادى. قازاق ءتىلى ءحالى وسىنداي ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى كەرى كەتىپ تۇر» دەگەن باتىل تۇجىرىمى نازار اۋدارارلىق.
جيناقتاي ايتقاندا، ءتىل جاناشىرلارىن ۇرەيلەندىرەتىن نەگىزگى جايت، كەشەگى بوداندىق قۇرساۋدان شىققان قازاق ءتىلى، ەندى- ەندى ەس جيناي باستاعان شاقتا وزگە تىلدەردىڭ ىقپالىنا تۇسە مە دەگەن قاۋىپ؟! ال ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى قازىرگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا تەك ءبىر انا تىلىمەن الىسقا بارا المايمىز دەگەنگە سايادى. كەز كەلگەن جاڭا قولعا الىنعان ءىستىڭ كەدەرگىگە كەزىگۋى تابيعي نارسە.
قاشان دا ىلگەرىلەمەكتى قىسىم كۇتەدى. ءتول تاجىريبەگە جۇگىنسەك، وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الاش بالاسىن قايتكەندە ازامات، قازاق قاۋىمىن قايتكەندە ەل ەتەمىز دەگەن ويماقتاي وي ۇركەردەي شوعىر ۇلت ينتەللەكتۋالدارىن «كۇندىز كۇلكىدەن، تۇندە ۇيقىدان» ايىرىپتى. «قازاق ىسىندەگى نەشە ءتۇرلى كەمشىلىكتىڭ كوبى تۇزەلگەندە وقۋمەن تۇزەلەدى.. . ەلدى تۇزەتۋدى ءبىز اۋەلى بالا وقىتۋدى تۇزەۋدەن باستاۋىمىز كەرەك»، - دەپ ويلاعان ولار، وزدەرىنشە ايتساق، «وقۋ جايىنا»، «وقىتۋ جايىنا»، اسىرەسە، «قازاقشا وقۋ» جايىنا باسا كوڭىل ءبولىپتى. مونتەسكەنىڭ: «باعىنىشتى حالىق قاشان ءوز ءتىلىن ءبىرجولا ۇمىتقانشا ەل بولۋدان ءۇمىتىن ۇزبەيدى»، - دەيتىن ايگىلى سوزىنەن شىعارىپ، «ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەپ كۇيزەلە دابىل قاعىپ وتكەن مارعاسقالار، ەڭ الدىمەن، ءتول تىلىمىزدە وقىتۋعا، ونى ۇزدىكسىز دامىتۋعا باسا نازار اۋدارتۋعا قاجەتتى بار امالداردىڭ ءبارىن دە ىستەپ باعىپتى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «ورىس تاربيەسىن العان بالا ۇلت قىزمەتكەرى بولا المايدى» دەسە، جانشا دوسمۇحامەد ۇلى: «قازاقتى ەلدىڭ تۇرمىسىن، ءتىلىن، مىنەز- قۇلقىن، ادەت- عۇرپىن بىلەتىن قايراتكەر عانا باسقاراتىن بولادى» دەپتى. ال كۇنباتىس الاشوردا كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ «ءوز ءتىلىن بىلمەگەن ەل بولمايدى» دەگەن ءسوزى تاعى بار. قىسقاسى، شەتىنەن پوليگلوت، شەتىنەن ۋنيۆەرسال، شەتىنەن ەنتسيكلوپەديست الاش ارىستارى قياداعىنى شولىپ، الىستاعىنى كورە ءبىلدى. سول ءۇشىن دە ولار وتارشىلىق اكىمشىلىكپەن الىسىپ ءوتتى. پوليگلوت دەگەننەن شىعادى، ماسەلەن، وسى رەتتە الاش ارىستارى قانشا ءتىلدى بىلگەن دەگەن زاڭدى سۇراق وقىرماندى بەك مازالاۋى مۇمكىن. مىسالى، ءاليحانتانۋشى سۇلتانحان اققۇل ۇلىنىڭ دەرەگىنشە، ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحانوۆ توعىز ءتىلدى بىلسە، قازاقتىڭ ۇلتاراقتاي جەرى ءۇشىن لەنين باستاعان كەڭەس كوسەمدەرىمەن ايقاسقا تۇسكەن سول كەزدە ورىمدەي جاس ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ التى-جەتى ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەندىگى، ولاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىنىڭ قانشالىقتى ەكەندىگىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟! سوندا، مۇنداعى ايتپاعىمىز نە؟
ولار - بالا وقىتۋدى انا تىلىندە جۇرگىزبەسە، شىن مانىندە ۇلتىن سۇيەتىن ۇلت پەرزەنتىنىڭ قالىپتاسپايتىندىعىن ايتىپ، دابىل قاعىپ وتكەن. سول جولدا ولار بارلىق شارۋانى ىسىرىپ قويىپ، قازاق تىلىندە مەكتەپ وقۋلىقتارىن جازۋعا بىلەك سىبانا كىرىسكەن. الايدا وكىنىشكە وراي ولار باستاعان كوش ورتا جولعا دا جەتپەدى. ءسويتىپ، وتارلاۋشىلىق جۇيە اقىرى مىسىقتابانداپ ماقساتىنا جەتكەنىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز.
ويتكەنى «مەكتەپ - ۇلتتى وتارلاۋدىڭ ەڭ توتە جولى». اكادەميك ك. نۇرپەيىسوۆتىڭ مالىمەتىنشە، 1954 -جىلعى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ جىلدارىنان باستاپ 1986 -جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە دەيىنگى ارالىقتا ەلىمىزدە 700 دەي قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جابىلىپ، الدىمەن ارالاس مەكتەپتەردىڭ ومىرىمىزگە سىنالاي ەنىپ، سوسىن ورىس مەكتەپتەرىنە اينالعاندىعى دالەل بولا الادى. وسى ورايدا ورال قالاسىندا تىلگە قاتىستى وتكەن ءبىر كونفەرەنتسيادا قادىر مىرزا ءاليدىڭ قازاقتىڭ مارعاۋلىعىنا قاتىستى ايتقان مىنا مىسالى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. ول كىسى بىلاي دەگەن بولاتىن.
ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان كەڭەس كەزەڭىندە سول كەزدەگى استانامىز الماتى قالاسىندا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى بولسا، كورشىلەس «ءوز اعامىز وزبەكتەردىڭ» فەرعاناسىندا جيىرماعا جۋىق قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ بولعاندىعى ەدى. مىنە، پارادوكس! نەگە ولاي بولعان؟ شايىردىڭ ايتۋىنشا، وزبەك قازاقتى جارىلقاعاننان ول مەكتەپتەردى ۇستاماعان. ەگەر ول مەكتەپتەر جابىلىپ قالسا، ونىڭ ورنىنا وزبەك مەكتەپتەرى ەمەس، ورىس مەكتەپتەرى اشىلاتىنىن بىلگەندىكتەن سولاي جاساعان.
الەمدىك تاجىريبەگە يەك ارتار بولساق، ءبىز سياقتى بوداندىقتىڭ قامىتىنان بوساعان ەلدەر تاريحىندا ءتىل ساياساتىنىڭ قاشان دا شيرىعىپ تۇراتىنى كوزگە تۇسەدى. كەمەڭگەر كەكىلبايەۆشا ايتساق، ميلليوندار سويلەيتىن ءتىلدى شەتقاقپايلاپ، از عانا بيلىكشى توپ سويلەيتىن ءتىلدى ارنايى مارتەبە بەرىپ، ادەيى وزدىرۋ - ءوز باستارىنداعى ارتىقشىلىقتان ولسە دە ايىرىلعىسى كەلمەيتىن ۇستەمشىل كۇشتەردىڭ قاشاننان بەرگى ايلاسى ەدى. كەمال اتاتۇرىككە دەيىن قازىرگى تۇرىك ءتىلى «قويشىلاردىڭ ءتىلى» سانالىپ كەلگەن، ال عاسىرلار بويى بيلىك قۇرىپ قالعان وسمان اۋلەتى سويلەگەن بۇرىنعى قايى ءتىلى رەسمي ءتىل «وسمانلىشا» دەپ اتالعاندىعى ءمالىم. ءبىر كەزدە ورتا ازيا تۇرىكتەرى دە وزدەرىنىڭ ەتەنە تىلدەرىن انشەيىن اۋىل اراسىنىڭ ءتىلى كورىپ، ال شاعاتاي ءتىلىن «كىتابي ءتىل» ساناپ، ءاز اۋليە كورگەنى بار ەدى. ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حيندي تىلىمەن قاتار پايدالانىلاتىن نەگىزگى رەسمي ءتىلىنىڭ ءبىرى اعىلشىن ءتىلى دەپ سانالادى. بۇعان كەزىندە دج. نەرۋ ءۇزىلدى- كەسىلدى قارسى بولدى. ءبىراق، كوپكە توپىراق شاشا المادى.
1948 -جىلى ءۇندىستاننىڭ ءبىلىم جونىندەگى كوميسسياسى بۇلاي ەتۋ ادامداردى ەكى ۇلتقا ءبولىپ جىبەرەدى جانە ولاردىڭ اراسىنداعى كەرەعارلىق كۇننەن- كۇنگە الشاقتاي تۇسەدى دەپ ەسكەرتتى. ول ايتقاندارى كەلدى دە قويدى. سىرتتاي قاراعاندا، حيندي مەن اعىلشىن تەڭ قۇقىلى تىلدەر. ويتكەنى، مارتەبەلەرى بىردەي.
الايدا، قولدانىس اياسىنىڭ دەڭگەي- دارەجەسى جاعىنان اعىلشىن ءتىلى حيندي ءتىلىنىڭ قاراسىن دا كورە المايتىن كورىنەدى. سونىمەن، اعىلشىن تىلىندە حالىقتىڭ نەبارى 2 پايىزدايى سويلەيدى دەسەدى. ولار - اعىلشىنشا ءبىلىم العان ءۇندى ەليتاسى. مەملەكەتتىڭ تاعدىرىن شەشىپ وتىرعان ساياسات پەن ىسكەر توپتىڭ وكىلدەرى، عىلىمي زيالىلار (ءابىش كەكىلباي ۇلى. ءتىل جانە تاۋەلسىزدىك // ەگەمەن قازاقستان. 8 -تامىز 2006 -جىل.). «قورىتا ايتقاندا، جىلاعاننىڭ ءجونى وسى عوي دەپ، اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ، ونسىز دا قاعاجۋدى از كورمەگەن قازاق ءتىلىنىڭ جاي- كۇيىن تىم سۇمىرەيتە بەرۋ - ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز ەمەس. 1913 -جىلى احاڭ: «ۇكىمەت قازاققا قازاقشا مەكتەپ سالىپ بەرمەيدى، قازاقتىڭ قازاقشا وقۋىن ءتىپتى تىلەمەيدى. سوندىقتان مەكتەپتەرىمىزدى تارتىپكە قويۋ، قازاقشا وقۋدى حالىققا تاراتۋ - ءوز مىندەتىمىز»، - دەپتى. ال قازىر شە؟ ۇكىمەت تە وزگەردى، زامان دا وزگەردى. ەلىمىز اتا- بابالارىمىز سان عاسىر بويى اڭساعان ازاتتىققا قول جەتكىزىپ، العا قاراي نىق قادام باسۋدا. ەندەشە، قازاق تىلىنە دەگەن قۇرمەت قازاق حالقىنا، مەملەكەتكە دەگەن قۇرمەت ەكەنىن قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى جان- جۇرەگىمەن سەزىنىپ، سوعان قىزمەت ەتە ءبىلۋى ءتيىس»، دەپ تۇيىندەدى ويىن ج. جاقسىعاليەۆ.
اۆتور: ەلجان ەرالى