وسى كۇنگە دەيىن جابىق ەل سانالىپ كەلگەن وزبەكستاندا مەملەكەت باسشىسى يسلام كاريموۆ دۇنيە سالعاننان كەيىن رەسمي تاشكەنتتىڭ باستاماسىمەن ءبىرىنشى تۇلعالار ۆيرتۋالدى كەڭىستىكتى باعىندىرۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ جاتىر. وزبەك ەلى ءۇشىن بۇل تاڭسىق نارسە بولسا دا، تۇڭعىش رەت مەملەكەت تاريحىندا پرەزيدەنت مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى شاۆكات ميرزيايەۆتىڭ باستاماسىمەن ءاربىر ازامات ءوز ارىزىن بيلىككە تىكەلەي جەتكىزە الاتىن رەسمي سايت جۇمىس ىستەي باستاعان.
سونداي-اق ميرزيايەۆ فەيسبۋك جەلىسىندە جەكە پاراقشاسىن اشىپ، ەل ازاماتتارىمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعىپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتقان بۇل باستامالار ۇلكەن قولداۋعا يە بوپ جاتىر. ءتىپتى رەسمي مالىمەتتەرگە سەنسەك، پرەزيدەنتتىك سايت ىسكە قوسىلعان العاشقى ەكى اپتانىڭ ىشىندە ازاماتتار تاراپىنان 70 مىڭنان استام ءوتىنىش تۇسكەن.
حالىق رەسمي تۇلعالاردىڭ بەيرەسمي قالپىن كورگىسى كەلە مە؟
مارقۇم يسلام كاريموۆتىڭ تۇسىندا بيلىك حالىقپەن رەسمي تەلەارنالار مەن گازەتتەر ارقىلى بايلانىسقا ءتۇسىپ، مەملەكەتتىك ساياساتتى ءداستۇرلى ب ا ق ارقىلى جۇرگىزۋدى ءجون دەپ بىلگەن. ءبىراق سوڭعى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە سەنسەك، بۇگىندە قاي ەلدى الساڭىز دا، ەل ازاماتتارى، ياكي، سايلاۋشىلار ءبىرىنشى كەزەكتە اقپاراتتى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى، ودان كەيىن عانا ءداستۇرلى ب ا ق ارقىلى الاتىنى دالەلدەنىپ وتىر.
سودان بولار، وزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىسى دا اشىقتىقتى قولداپ، ەلدىڭ ارىز-شاعىمدارىن، ءتىپتى فەيسبۋكتاعى پاراقشاسى ارقىلى قابىلداۋعا دا دايىن وتىر. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە 42 مىڭنان استام ادام بۇل پاراقشاعا جازىلعان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، بۇل جەردە كوبىنە-كوپ ميرزيايەۆتىڭ ايماقتارعا ساپارى، كادرلىق تاعايىنداۋلار مەن وزگەرىستەر، جاڭا جارلىقتار، ت. ب. شىعىپ تۇرادى. پاراقشانىڭ تىم رەسميلىگىنە قاراماستان، ساراپشىلار «ۆيرتۋالدى قابىلداۋ» سياقتى تىڭ دا اشىق دۇنيەنىڭ بۇرىن-سوڭدى وزبەك ەلىندە بولماعانىن ءارى سونشالىقتى اشىقتىقتى حالىقتىڭ كورمەگەنىن جارىسا جازۋدا.
ەڭ قىزىعى، پاراقشادا ارىز-شاعىمنان بولەك، مەملەكەت باسشىسىنا جىلى لەبىز، تىلەكتەر دە ايتىلادى. ءبىراق ساراپشىلار عالامتورداعى قابىلداۋدىڭ قاشانعا دەيىن جۇمىس ىستەيتىنىن ءارى ونىڭ سايلاۋالدى ناۋقاندىق دۇنيە بولۋ-بولماۋ مۇمكىندىگىن تاعى ءدوپ باسىپ ايتا الماي وتىر. ءبىر تاڭعالارلىعى، ەلدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ كورسەتكىشى مە، حالىق تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان ارىزدار قاتارىندا ەلدەگى ادىلەتسىزدىكتەر، رەسمي ب ا ق- تارداعى كوزبوياۋشىلىق، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءوز جۇمىسىن ءوز دەڭگەيىندە اتقارماۋىنان باستاپ ءبىر-ەكى قاپ ۇننىڭ ماسەلەسىنە دەيىنگى تۇيتكىلدەر ءسوز بولىپ جاتىر.
ال جۇما يۋسۋپوۆ دەگەن قولدانۋشى: «قاشان وزبەكستاندا ينتەرنەت بارلىق حالىققا قولجەتىمدى بولماق؟ بۇگىندە ونىڭ باعاسى تىم قىمبات. ال باسقا ەلدەردە الدەقايدا ارزانداۋ ءارى جىلدامدىعى دا جوعارى» دەپ پىكىرىن بىلدىرسە، اتىن قىتايشا جازعان تاعى ءبىر قولدانۋشى: «70000 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى دەيسىزدەر، ال سولاردىڭ قانشاسى شەشىلدى، سونى كورسەتۋ كەرەك!» دەپ، اشىعىن ايتىپتى.
قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامبايەۆ تا فەيسبۋكتىڭ بەلسەندى قولدانۋشىسى. ارينە، مەملەكەت باسشىسى بولعاننان كەيىن رەسمي پاراقشادا كوبىنە-كوپ ءىس ساپارلار مەن قابىلداۋلار، كەزدەسۋلەر مەن شەشىمدەر جاريالانىپ وتىرادى. بۇل ورايدا اسان ۇسەنوۆ دەگەن قولدانۋشى پرەزيدەنتتىڭ ءار پوستىنىڭ استىنا ەلدى جايلاعان جەمقورلىق تۋرالى جازبا قالدىرىپ، ماسەلەنىڭ شەشىلۋىن تالاپ ەتىپتى. ءوز جازباسىندا قولدانۋشى: «ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - ەل استاناسى مەن رەسپۋبليكاداعى بارلىق مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە اقشا جينالىپ، ونىڭ جاپپاي ۇرلانۋى» دەي كەلە، مۇنىڭ ءبارى اتا-انالاردى الداۋ، قورقىتىپ-ۇركىتۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن جەتكىزىپتى. ال كەيبىر قولدانۋشىلار «ءسىز الەمدەگى ەڭ مىقتى پرەزيدەنتسىز!»، «سىزگە ىزگىلىك تىلەيمىز» دەپ، قىرعىزشا جازىلعان تىلەكتەرىن جاۋدىرىپتى.
ۋكراينا پرەزيدەنتى پەترو پوروشەنكونىڭ پاراقشاسىنا كەلسەك، ەڭ الدىمەن ونى الەۋمەتتىك جەلىدە ورىستىڭ ءتىل ەرەجەلەرىنە سايكەس «پەتر پوروشەنكو» دەپ ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن ايتقىمىز كەلەدى. سەبەبى، «پەتر» دەگەن ورىسشا ات، ال ۋكراين جانە باتىس تىلدەرىندە دە ۋكراينا باسشىسىن «پەترو پوروشەنكو» دەپ بىلەدى.
ۋكرايننىڭ ءتىل زاڭدىلىقتارىن قۇرمەتتەيتىندەر ونىڭ اتىن ورىسشاعا سالىپ، بۇرمالاماۋعا تىرىسادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پوستتارى نەگىزىنەن، ۋكراينانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن، باتىس ەلدەرى باسشىلارىمەن وتكەن كەلىسسوزدەرىن، رەسەيگە قارسى سانكتسيالاردىڭ جايىن، ت. ب. ءسوز ەتەدى.
بۇل جازبالاردى ول تەك ۋكراين تىلىندە عانا جاريالايدى. ونىڭ ەل تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق بىرلىككە بايلانىستى پوستتارى كۇنىنە مىڭداعان لايكتار جينايدى. پاراقشانىڭ ءوزىن جارتى ميلليونعا دەيىن ادام وڭ باعالايدى. پەترو پوروشەنكونىڭ اپتا باسىندا جاريالاعان جازبالارىنىڭ بىرىندە: «ءبىزدىڭ ەۋرووداقپەن ۇستانىمىمىز ءبىر جەردەن توعىسادى: ەگەردە مينسكى كەلىسىمدەرى جۇزەگە اسپاسا، رەسەيگە قارسى سانكتسيالار جالعاسا بەرەدى» دەپ رەسمي پوزيتسياسىن اڭعارتقان.
چەشەنستان باسشىسى رامزان قادىروۆتىڭ جەلىدەگى پاراقشاسى 764 مىڭنان استام ادامعا ۇنايدى. باسقا مەملەكەت باسشىلارىنا قاراعاندا ونىڭ پوستتارى رەسەي باسشىلارىنىڭ رەسمي كەزدەسۋلەرىنە، ءدىني اقپاراتقا، سپورتتىق شارالار مەن جارىستار تۋرالى مالىمەتتەرگە تولى.
اپتا باسىندا رامزان قادىروۆ: «مەن پاريجدەمىن! Bonjour de Paris!)))) Avec l'amour de Grozny» دەپ، فرانسۋز تىلىندە گروزنىيعا ماحابباتىن ءبىلدىرىپتى. سويتسە، ءوزى ەيفەل مۇناراسى بار مەيرامحانادا وتىر ەكەن؟! جەلى قولدانۋشىلارى باسشىلارىنىڭ بۇل ءازىلىن وڭ باعالاپ جاتىر. تاعى ءبىر جازباسىندا ول: «مەنىڭ مىعىم ۇستانىمىم بار - ەشقاشان دا سپورتتىق جاتتىعۋلاردى، اسىرەسە، فۋتبول، ۆەلوسيپەد تەبۋ، جۇگىرۋ، ءجۇزۋدى جانە فيتنەس- ورتالىقتاعى دايىندىقتاردى قالدىرمايمىن. مەن بۇعان كارىنى دە، جاستى دا شاقىرامىن» دەيدى.
سپورت دەمەكشى، وسىدان بىرنەشە اپتا بۇرىن رامزان قادىروۆ ءوزىنىڭ پاراقشاسىندا بوكس، دزيۋدو، كاراتە مەن ارالاس كۇرەس تۇرلەرىنە قاتىساتىن 10 جاسار ۇلىنىڭ قارسىلاسىن نوكاۋتپەن جەڭگەنىن جازىپ، داۋدىڭ استىندا قالعان ەدى. ارالاس كۇرەس تۇرلەرى وداعىنىڭ پرەزيدەنتى فەدور ەمەليانەنكو بالالاردىڭ ەرەسەكتەرگە ساي ەرەجەلەرمەن كۇرەسكەنىن ايتىپ: «گروزنىيدا بولعان تۋرنير اقتاۋعا دا كەلمەيتىن، قايتالاپ وتكىزۋگە دە بولمايتىن شارا» دەپ مالىمدەگەن ەدى.
بۇل تۇستا چەشەنستاننىڭ رەسمي تۇلعالارى ءوز پرەزيدەنتتەرىن اقتاۋعا كىرىسىپ كەتتى. ەڭ قىزىعى، رامزان قادىروۆتى كوپتەگەن ازاماتتار، اسىرەسە، رەسمي وكىلدەر قاراپايىم، بويىندا تاكاپپارلىعى جوق، اشىق-جارقىن تۇلعا رەتىندە باعالايدى ەكەن. ءتىپتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ پوستتارىندا مينيسترلەردى تۋعان كۇندەرىمەن قۇتتىقتاپ، بىرگە قىدىرعان سۋرەتتەرىن ىلگەن ساتتەرى دە بولعان.
قاراپايىمدىلىق دەمەكشى، رامزان قادىروۆتىڭ اشىقتىعى رەسەيدىڭ رەسمي تۇلعالارىنا اسا قاجەت سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز - ۆلاديمير پۋتين مەن دميتري مەدۆەديەۆكە حات جازعان ازاماتتار رەسمي اقپاراتقا ونسىز دا قانىق ەكەندىكتەرىن، سوندىقتان دا ولاردىڭ بەيرەسمي سۋرەتتەرىن، جاقىندارىن، بالا-شاعاسىن، ءتىپتى ۇيدە ۇستايتىن ءيت-مىسىقتارىنا دەيىن كورگىسى كەلەتىندەرىن ءجيى جازادى ەكەن.
سەبەبى، الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءوزى قاراپايىم ادامداردىڭ ءومىرىن اشىپ كورسەتىپ، ولاردى ءوزارا جاقىنداستىرا تۇسكەن ءومىر كۇندەلىگىنە اينالىپ وتىر. بۇل ارادا پرەزيدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارىن رەسمي سايتتىڭ كوشىرمەسىنە اينالدىرماي، ونى ءسال دە بولسا بەيرەسمي سيپاتقا يكەمدەپ، سول ارقىلى حالىققا دا ءبىر تابان جاقىنداۋدىڭ ارەكەتىن جاساعان دۇرىس سىڭايلى. بىلايشا ايتساق، قاراپايىم حالىق رەسمي تۇلعالاردىڭ ادامي كەلبەتىن، بەيرەسمي ءومىرىن، دەمالىستارى مەن حوببيلەرىن كورۋگە اسا ىنتىق.
قازاقستاندا بلوگ جۇرگىزۋ ءداستۇرى بايىرعىدان بار
ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مينيسترلەردى حالىقتان قاشپاي، قاشاندا اشىق ساياسات جۇرگىزىپ، ەل ىشىندە قولعا الىنعان رەفورمالاردى ءتۇسىندىرىپ وتىرۋدى ءجيى تىلگە تيەك ەتەتىنىن بارشامىز بىلەمىز. تالاي مينيسترلەر تىم جابىقتىعى ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتان ءسوز ەسىتىپ، حالىق تاراپىنان دا قاتتى سىنالعان بولاتىن. اسىرەسە، جەر رەفورماسىنا بايلانىستى تۋىنداعان داۋ-داماي شەنەۋنىكتەردىڭ جۋرناليستەر الدىندا ءبىرجاقتى بريفينگتەر وتكىزبەي، قيتۇرقى ساۋالداردىڭ وزدەرىنە اشىق جاۋاپ بەرۋ قاجەتتىگىن اڭعارتقان سىڭايلى.
بۇعان دەيىن دە ەلىمىزدە شەندى-شەكپەندىلەردىڭ جابىقتىعىنىڭ كەسىرىنەن ەل ىشىندە تالاي تۇسىنبەستىك تۋىنداپ، جاۋاپسىز ساۋالداردىڭ كوبەيگەنى راس. سودان بولار، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە اقوردانىڭ باستاماسىمەن رەسمي سايت، بلوگ، پاراقشا جۇرگىزۋ ءداستۇرى قازاقستاندا العاش رەت پايدا بولدى دەسەك ارتىق بولماس.
ەستەرىڭىزدە بولسا، 2009-جىلى ۇكىمەت باسشىسى قىزمەتىن اتقارعان كارىم ءماسىموۆ بۇكىل مينيسترلەرگە جەكە بلوگ جۇرگىزىپ، حالىقپەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعۋدى مىندەتتەگەن ەدى. ەڭ قىزىعى، سول كەزدە پرەمەر-مينيستر قىزمەتىن اتقارعان كارىم ماسىموۆكە العاشقى ەكى اپتادا 300 دەن استام ءوتىنىش تۇسسە، ول ونىڭ نەبارى ەكەۋىنە جاۋاپ بەرىپ ۇلگەرىپتى. جالپى، الەۋمەتتىك جەلىدە كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن باسقارعان اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ دە بەلسەندى بولعانى حالىقتىڭ ەسىندە.
شارۋالار مەن جۋرناليستەر وعان جەلى ارقىلى سۇراقتارىن ءجيى قويىپ جاتسا، ساياساتكەردىڭ ءوزى دە سالالىق ماسەلەلەردەن بولەك، قازاقتىڭ تاريحىنا، سالتىنا قاتىستى پوستتاردى ءجيى جازاتىن. جالپى، زەرتتەۋلەرگە سەنسەك، ەڭ كوپ ساۋالدار پرەمەر-ءمينيستردىڭ، ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي پلاتفورمالارىنا ءجيى جولداناتىن.
قىزىعى، 2015-جىلى زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، ءبىرقاتار مينيسترلەر بلوگ جۇرگىزۋدى مۇلدەم توقتاتسا، ەندى ءبىرازى تىپتەن جۇرگىزبەگەن ەكەن. مۇنى ساراپشىلار، ءبىر جاعىنان، شەندىلەردىڭ قاربالاس جۇمىسىمەن بايلانىستىرسا، ەكىنشى جاعىنان، بلوگ جۇرگىزۋ ءداستۇرىنىڭ ارتقا قالىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ماڭىزىنىڭ ارتىپ كەتكەنىمەن بايلانىستىرادى.
سەنات ءتوراعاسى قاسىم-جومات توقايەۆ تۆيتتەر جەلىسىن ءساتتى قولدانىپ جۇرگەن ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى. ول ءوز پاراقشاسىن قازاق، اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە جۇرگىزەدى. بايقاپ قاراساڭىز، ەلدەگى جاڭا باستامالار، رەسمي كەزدەسۋلەر مەن كەلىسسوزدەر قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جازىلسا، قازاق تاريحىنا، سالتىنا، ءتىپتى اسپازدىق ونەرىنە قاتىستى جازبالار اعىلشىن تىلىندە جاريالانادى.
بۇل دا قازاق حالقىن الەمگە تانىتۋدىڭ ءبىر جولى بولار. قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ جازبالارىن وقۋ قاشاندا قىزىق. ماسەلەن، وسىدان ءبىر اي بۇرىن يزرايلدىڭ تانىمال ساياساتكەرى شيمون پەرەس دۇنيە سالعان كەزدە قازاقستاندىق رەسمي تۇلعا ەۆرەي حالقىنا كوڭىل ايتا وتىرىپ، ونىڭ الەمگە تانىمال قاناتتى سوزدەرىن جاريالاي باستادى. ماسەلەن، شيمون پەرەستىڭ: «ساياساتكەرلەر ساعات جوندەۋشىگە ۇقسايدى. ەگەردە ساعات جوندەۋشى ساعات ءتىلىن ونى جوندەۋ ءۇشىن توقتاتسا، ساياساتكەردىڭ ۋاقىتتى توقتاتۋعا قاقىسى جوق» دەگەندەي بىرنەشە ۇلاعاتتى سوزىمەن بولىسكەن ەدى.
جالپى، فەيسبۋك، تۆيتتەر، ت. ب. الەۋمەتتىك جەلىلەردە وتاندىق ساياساتتانۋشىلار، اتاپ ايتاق، ەرلان قارين، مۇرات ابەنوۆ، مۇحتار تايجان، ەرلان سايروۆ، دوسىم ساتبايەۆ، ءازىمباي عالي، ت. ب. بەلسەندى. ولارعا جازىلۋشىلار سانى دا تىم كوپ. ءدىنتانشۋلاردىڭ ىشىندە قايرات جولدىباي، مۇحيتدين يسا ۇلى، بەيبىت ساپارالى، ت. ب. تۇشىمدى دۇنيەلەر جازىپ، نە ءبولىسىپ وتىرادى. مۇنداي جايتتاردىڭ ءوزى قازاقستان ساياساتىنىڭ اشىقتىققا بەت الىپ، ەلگە جاقىن بولۋدىڭ جولىندا دامىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتسا يگى.
«ايقىن»