عىلىم دامىدى، ءبىلىم سالالادى، ادام بالاسىنىڭ وي- ءورىسى كەڭىدى.
ءبىراق وسىنىڭ بارلىعىنان پەندە اتاۋلى جالىقتى ما ەكەن، ايتەۋىر باسقا دا بولماشى دۇنيەلەرگە ۇيىرسەك بولا باستادى. قاتىگەزدىگى مەن قاتەلىگى بىرگە كەلگەن بۇل دۇنيەلەر زيانسىز دەپ ايتا المايمىز. ول قانداي قاتىگەزدىك، قانداي قاتەلىك؟ سونى اشىقتاپ كورەيىك.
تۇيەلەر توبەلەسى
الەمدە ءبىز بىلمەيتىن كوپتەگەن وقيعالار ورىن الىپ جاتادى. جاقسىسى بار، جامانى تاعى بار. تۇركيانىڭ سەلچۋك قالاسىندا جىل سايىن ەرەكشە فەستيۆال وتەدى. تۇركيانىڭ باسقا قالالارى دا بۇل مەيرامنان كەندە ەمەس. ول - تۇيەلەردىڭ توبەلەسى. بۇل توبەلەس ءتۇرى تۇركيادا ەكى ءجۇز جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى.
كوبىنە بۇل ناۋقان قىستىڭ اياعىندا نەمەسە كوكتەمنىڭ باس جاعىندا وتكىزىلەدى. بۇل كەزەڭدە تۇيەلەردىڭ وشپەندىلىك سەزىمى ارتا تۇسەتىن كورىنەدى. ناعىز تۇيەلەردىڭ جەكپە- جەگىنىڭ ۋاقىتى بولىپ تابىلادى ەكەن. ءدال وسىنداي كەزدە ادامدار تۇيەلەرگە باسۋ ايتۋدىڭ ورنىنا، قايتا ءبىر- بىرىنە ايداپ اكەلىپ شاعىستىرادى. تۇيەلەر توبەلەسى العاش مەسوپوتاميادان باستاۋ العان. سودان كوشپەلى تۇرىكتەر بۇل ەرەكشە سپورت ءتۇرىن ورتالىق ازياعا تاراتقان. كەزىندە تۇيەلەر توبەلەسى حريستياندار ءۇشىن دەمالىس سانالاتىن.
اقشا تابۋدىڭ دا وڭتايلى جولى بولدى. قازىر بۇل ساۋىق ءتۇرى ەگەي جاعالاۋلارىندا، جەرورتا جانە مرامور تەڭىزدەرى ايماعىندا كەڭ تاراعان. ال ەندى سول تۇيەلەر توبەلەسىن كورسەڭ قۇتتى ءبىر گرەك- ريم كۇرەسى دەرسىڭ. تۇيەلەر تىرەسە كەلىپ، ءبىر- ءبىرىن اياعىنان تىستەپ، شالىپ قۇلاتۋعا ۇمتىلادى. جەكپە- جەكتەن سوڭ تۇيەلەر ايتارلىقتاي زارداپ شەكپەيدى ەكەن. بۇعان تورەشىلەر جول بەرمەيتىن كورىنەدى. دەگەنمەن دە بۇعان سەنۋ قيىن. سەبەبى، كەيدە توبەلەس قىزعاندا جيىرما ادام جابىلىپ ءجۇرىپ ەكى تۇيەنى ايىرا الماي قالادى. بۇل دا بولسا تۇيە دەگەن ارداقتى جانۋاردىڭ قادىرىن بىلمەۋ سياقتى كورىنەدى. وركەشى تاۋداي مومىن جانۋاردى مۇنداي اۋرە- سارساڭعا سالعان ادامداردى قاتىگەز دەپ تانىعان ءجون سەكىلدى.
اتالعان قاتىگەز سپورت ءتۇرى قازاقتا جوقتىعىنا ءتاۋبا دەيمىز. ءبىراق تا قوراز بەن توبەت توبەلەستىرەتىن ادەتىن ەسىڭە الساڭ قامىعىپ قوياسىڭ. قوراز توبەلەستىرۋ دەمەكشى، بۇل قۇستار اراسىنداعى سايىستى وزبەك اعايىندار دامىتىپ العان. قوراز بولعاندا دا جاي قوراز ەمەس، ناعىز توبەلەسكە ارنالعان قورازداردى اسىرايدى. ءتىپتى ولاردىڭ انالىقتارىنىڭ ءوزى توبەلەسكە جاراي بەرەدى. ال قازاقتا ءيت توبەلەستىرۋ وركەندەپ كەلەدى. بۇل بىزدە فەستيۆال دا ەمەس، مەيرام دا ەمەس. جاي عانا كەز كەلگەن ۋاقىتتا دوداعا تۇسەتىن بيزنەس ءتۇرى. ادەتتەگىدەي بۇل سايىس قالا سىرتىندا نەمەسە اۋىلدى جەرلەردە زاڭسىز جۇرگىزىلەدى. ال ەندى وسى كاسىپ تۇرلەرىنە اتا ءدىنىمىز يسلام تۇرعىسىنان قاراپ كورەيىكشى.
قۇدىرەتتى اللا تاعالا ءاربىر تىرشىلىك يەسىن سۇلۋ ءارى كوركەم، اقاۋ- كەمشىلىكسىز، ارالارىندا تاماشا تارتىپپەن جاراتتى. يسلام جان- جانۋارلاردى قيناۋعا ءۇزىلدى كەسىلدى قارسى. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «ءانعام» سۇرەسىنىڭ 38-اياتىندا: "جەر باسىپ جۇرگەن جان- جانۋارلاردىڭ، قوس قاناتىمەن سامعاپ ۇشقان قۇستاردىڭ ءتۇر- ءتۇرى (وزدەرىڭ سياقتى قوعام بولىپ توپتاسىپ تىرشىلىك ەتەتىن، ءارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان ءومىر سالتى بولعان) ءوز الدىنا بىرەر ۇمبەت بولىپ تابىلادى. ءبىز كىتاپتا (جاراتىلىس اتاۋلىنىڭ تاعدىرى جازىلعان لاۋحۋل- ماحفۋزدا) ەشنارسەنى قالىس قالدىرمادىق، تيتتەي دە اعاتتىققا جول بەرمەدىك. كەيىن سول تىرشىلىك يەلەرىنىڭ بارلىعى (ولگەننەن كەيىن قايتا ءتىرىلتىلىپ) راببىلارىنىڭ دارگەيىنە جينالادى"، - دەپ جەر بەتىندەگى كۇللى جاندى تىرشىلىكتىڭ ادامدار سياقتى ءبىر جاراتىلىس ەكەندىگى كەلتىرىلگەن. پايعامبارىمىز (س. ع. س. ) دا جانۋارلاردى توبەلەستىرۋگە قارسى بولعان. يبن ابباستىڭ (ر. ا. ) ريۋايات ەتۋى بويىنشا: «اللا ەلشىسى (س. ع. س. ) جانۋارلاردى ءبىر- بىرىمەن توبەلەستىرۋگە تىيىم سالدى»، - دەگەن.
دەلفين ءولتىرۋ ناۋقانى
ءبىر ەلدەردە جانۋارلارعا جاسالاتىن قاتىگەزدىك داستۇرمەن استاسىپ جاتىر. دانيا كورلدىگىنىڭ اۆتونوميالىق ايماعى سانالاتىن فارەر ارالدارى جاعالاۋىندا ادام شوشىرلىق ءداستۇر قالىپتاسقان. بۇل ءداستۇر 10-عاسىردان بەرى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ول نە دەسەڭىز، دەلفيندەردى جاپپاي قىرۋ ناۋقانى. ون شاقتى كاتەر اڭشىلىققا شىعىپ، وزدەرىنىڭ ارنايى ءادىس- تاسىلدەرى ارقىلى تەڭىزدە تىپ- تىنىش جۇرگەن دەلفيندەردى قۋىپ اكەلىپ بۋحتاعا قامايدى. سودان باسى ۇشكىر ىلگىشى بار ارقانداردى دەلفيندەردىڭ دەنەسىنە قاداپ، تارتىپ الادى.
ادامدار سۋدىڭ بويلايتىن جەرىنەن دەلفيندەردى كەسكىلەپ، جانى شىققان سوڭ جاعاعا شىعارىپ، اسىقپاي جىلىكتەيدى. ونداعى سۇتقورەكتىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قارا دەلفيندەر. سول ءداستۇرلى اڭشىلىق كەزىندە دەلفيندەردىڭ سۋشا اققان قانىنان تەڭىز جاعاسى كادىمگىدەي قىزىل تۇسكە بويالادى. دەلفيندەردىڭ ەتى مەن مايى سول ارال تۇرعىندارىنىڭ ءداستۇرلى تاعامى سانالاتىن كورىنەدى. ايتپەسە اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان ول جەردىڭ تۇرعىندارى جوق. سوندىقتان دا بۇل كوممەرتسيالىق اڭشىلىق بولىپ ەسەپتەلمەيدى ەكەن.
اتالعان ەرەكشە اڭشىلىق تۇرىنە تەك ەر ادامدار قاتىسادى. مۇنداي كوپ عاسىرلىق داستۇرىمەن ولار وزدەرىن «ناعىز فارەرلىكتەر» دەپ ەسەپتەيتىنىن جاسىرمايدى. فارەرلىكتەردىڭ بۇل ارەكەتىنە كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار قارسىلىق ءبىلدىرىپ كەلەدى. جىلىنا 950 جانۋار ازىققا اينالادى. بۇل دەگەنىڭ ارالداردىڭ ەت ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزىن قۇرايدى، ياعني 500 توننا ەت پەن ماي بوسقا كەتتى دەگەن ءسوز.
ەرتەرەكتەگى اڭىزداردان ادامنىڭ دوسى سانالاتىن دەلفيندەر ادامزات بالاسىنا قاتتى وكپەلى شىعار. قاتىگەزدىك دەپ وسىنى ايت... قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ بىرنەشە جەرىندە جانۋارلاردىڭ جاراتىلۋ ماقساتى جايىندا باياندالعان. ادامزات بالاسى جانۋارلاردى سول ماقساتقا ساي قولدانسا جارار ەدى. الايدا قاتىگەزدىگى باسىم تۇسەدى. يسلام ءدىنى ادام بالاسىنا جاۋىزدىق جاساۋدى تىيىم سالعانى سەكىلدى، جانۋارلارعا دا ازار بەرۋگە تىيىم سالعان.
ءوزىن اياماعان وزگەنى قايدان اياسىن
قاتىگەزدىك دەگەندى ادام تەك جان- جانۋارعا جاساپ قويمايدى ەكەن. ءوز- وزىنە قاتىگەزدىك جاسايتىن پەندەلەر بار ەكەنىن ەستىدىك. ولار كىمدەر دەگەن سۇراق تۋاتىنى راس. ولار ليۆان، پاكىستان، اۋعانستان جانە باسقا دا يسلام مەملەكەتتەرىندە مەكەن ەتەتىن شييتتەر. شييتتەر يسلام جىل ساناعى بويىنشا جىلدا كەلەتىن قاسيەتتى اشۋرا كۇنىن وزدەرىن ازاپتاۋمەن وتكىزەدى. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ول كۇنى پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافانىڭ (س. ع. س. ) نەمەرەسى يمام مۇحاممەد حۇسەين قازا تاپقان. سول كۇندى شييتەر قارالى كۇن دەپ، وزدەرىن شىنجىرلارمەن ۇرىپ، دەنەلەرىن تىلىگىلەپ، شوقتىڭ ۇستىمەن ءجۇرۋدى مىندەت سانايتىن- دى. ءتىپتى ايەلدەرى دە ءبىر- ءبىرىن شىنجىرلارمەن بايلاپ، كوشەلەردى ارالاپ شىعادى. ايتەۋىر نە كەرەك، وزدەرىن ايامايدى. وسىنداي دا قاتىگەزدىك بولادى ەكەن- اۋ. بۇل دەگەنىڭ ناعىز اداسۋشىلىقتىڭ، قاتەلىكتىڭ كورىنىسى. ءوزىن اياماعان، وزگەنى قايدان اياسىن!
تويىپ سەكىرگەندەر
الەمنىڭ باسقا دا تۇكپىرلەرىندە ادامداردىڭ اقىماقتىعىنان قاتەلىكتەر ورىن الاپ جاتادى. يسپانيانىڭ يلي قالاسىندا ءجۇز جىلدان بەرى وزگەشە فەستيۆال وتەدى. «ەl Dia de los Santos Inocentes» (قاراپايىمدار كۇنى) دەپ اتالاتىن بۇل فەستيۆال ءار جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ 28- جۇلدىزىندا ۇيىمداستىرىلادى. ناقتىراق ايتساق ءدىني شارا رەتىندە وتكىزىلەدى. سەبەبى، 28- جەلتوقسان - كاتوليكتىك ءداستۇر بويىنشا ازاپتالعان جاسوسپىرىمدەر كۇنى. ياعني، ۆيفلەمدە يرودا پاتشانىڭ بۇيرىعىمەن جاڭا تۋىلعان نارەستەلەردى قىرعىنعا ۇشىراتقان كۇن. مۇمكىن وسىنداي قارالى كۇندى يسپاندىقتار قۋانىشتى كۇنگە اۋىستىرعان بولار.
ءبىراق تا قيسىنسىز. سوندىقتان بۇل فەستيۆالدى كۇلكى كۇنى دەپ ايتساق تا بولادى. وندا نە بولادى دەسەڭىز، ءبىر- بىرىنە ۇن، جۇمىرتقا لاقتىرادى. پيروتەحنيكالىق زاتتاردى قولدانادى. جوعارعى قاباتتا تۇراتىندار جەردەگىلەرگە ۇندى قابىمەن تاستاي سالاتىنى تاعى بار. كەز كەلگەن ادام تانىمايتىن ادامىنا وسىلاي وعاش ازىلدەي سالادى. وعان رەنجىپ جاتقان الگى ادام جوق. ويتكەنى بۇل سونداي فەستيۆال.
فەستيۆالدەن كەيىن قار جەردى قالاي جاپسا، شاشىلعان ۇن دا سولاي جەر بەتىن كومىپ جاتادى. ال جارىلعان جۇمىرتقادان ەكى اتتاساڭ تايىپ قۇلايسىڭ. قاراپ تۇرساڭىز، اعىل- تەگىل ىسىراپ دەرسىڭ. بۇلارعا قاراپ تۇرىپ بىردەن كەدەي ەلدەردىڭ جاعدايى ەسىڭە تۇسەدى. مىسالعا الاتىن بولساق، افريكا حالقى كەيدە ءبىر تاباق ۇنعا مۇقتاج بولىپ قالاتىن كەزدەرى بار. بىرەۋ تويىپ سەكىرسە، ەندى ءبىرى توڭىپ سەكىرەتىن زامان بولدى عوي بۇل.
مىنە، بۇل جوعارىدا ايتقاندارىمىز العاش ەستىگەنگە قىزىق بولسا، اسىلىندە بۇزىق جاعدايلار. وسىنداي ورىن الىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ قاتىگەزدىك ءارى قاتەلىك ەكەنىن ءدىنىمىز يسلام قاي جاعىنان بولسا دالەلدەپ بەرەدى. ادام ويلاماعان قاتىگەزدىك تۇرلەرى ءالى دە شىعىپ جاتىر. اللا تاعالا قاتىگەزدىككە بوي الدىرىپ، قاتەلىككە ۇرىندىرماسىن.
نۇرقانات نۇرداۋلەت ۇلى