ادامدار ۇلكەن قاۋىپ تۋدىراتىن بولعاندىقتان وزدەرى ويلاپ تاپقان جاپپاي قىرىپ- جوياتىن قارۋلاردىڭ كەيبىر تۇرلەرىنەن باس تارتتى، دەپ جازادى قايىرجان تورەجان «ايقىن» گازەتىنە.
ءبىراق، كوپتەگەن مەملەكەتتەر قازىرگە دەيىن بۇكىل جەر پلانەتاسىنا قاۋىپ توندىرەتىن يادرولىق قارۋدى ءالى قولدارىندا ۇستاپ وتىر. بۇل تۋرالى ەلباسى: «.. .اتوم قۋاتىنىڭ اشىلۋى - عىلىمنىڭ وتكەن ⅩⅩ عاسىرداعى ەڭ ءىرى، تاماشا جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ءبىراق، ونى اسكەري ماقساتتارعا پايدالانۋ ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلى جانە ەڭ قاۋىپتى اداسۋشىلىققا اينالدى. يادرولىق قارۋدىڭ باستاۋىندا- اق اتاقتى عالىمدار، اسكەري ستراتەگتەر مەن ساياساتكەرلەر دالەلدەگەندەي، سوعىستا اتوم قارۋىن قولدانا وتىرىپ، جەڭەم دەۋ - قيال، يلليۋزيا. وندا بارلىعى دا جەڭىلىس تابادى. جانە جاپپاي جەڭىلىس قۇنى - الەمنىڭ جويىلۋى بولماق!» دەگەن بولاتىن. ولاي بولسا يادرولىق قارۋعا نەگە تولىقتاي تىيىم سالماسقا؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن قارۋدىڭ قانشاما تۇرلەرىن قولدانىستان الۋ تۋرالى كەلىسىم جاساعان الەمدىك كۇشتەر ءتۇپتىڭ تۇبىندە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جونىندە ءبىر مامىلەگە كەلەتىن شىعار. ويتكەنى، پلانەتا بارىمىزگە ورتاق ءۇي. ەندى، قانداي قارۋلار قازىرگى كەزدە قولدانىستان الىنىپ تاستالدى، قانداي قارۋلارعا تىيىم سالىندى دەگەن ماسەلەگە كەلەيىك.
دۋم- دۋم وعى
قارۋدىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرىنە حالىقارالىق تىيىم سالۋ تۋرالى ەڭ العاش 1899 -جىلى كەلىسىم جاسالدى. بۇل كالكۋتتا قالاسىنىڭ تۇبىندەگى دۋم- دۋم دەگەن ەلدى مەكەندە ورنالاسقان بريتاندىق قارۋ زاۋىتى شىعاراتىن، تۇمسىعى جاپىرىلعان مىلتىقتىڭ وعى بولدى. 1890 -جىلدان باستاپ، دۋم- دۋم دەگەن اتپەن وندىرىسكە شىعارىلا باستاعان بۇل وق تيگەن جەرىن وپىرىپ، ويىپ تۇسىرەتىن بولعان. ادامنىڭ دەنەسىنە جانتۇرشىگەرلىك جارا سالاتىن وقتى قولدانىستان الىپ تاستاۋ تۋرالى بەيبىت كونفەرەنتسيا العاش رەت گااگادا ءوتتى. تىيىم سالۋدىڭ سەبەبى - بۇل قارۋدىڭ ادام ءۇشىن «تىم قاتىگەزدىگى» دەپ كورسەتىلگەن قۇجاتتاردا. الايدا، مۇنداي وقتار قازىرگە دەيىن اڭشىلىق دۇكەندەردە رەسمي تۇردە ساتىلادى.
حيميالىق قارۋ
قاراپايىم حيميالىق قارۋلار ەجەلگى گرەتسيادا قولدانىلعان ەكەن. جاپپاي قىرىپ- جوياتىن جويقىن قارۋ سوعىستا ءتيىمدى ەكەندىگىن سول كەزدە كورسەتتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا حيميالىق قارۋ تۇرلەرى وندىرىسكە شىعارىلىپ، ونى قارسىلاستار جاپپاي قولدانا باستادى. سودان كەيىن، 1928 -جىلى جەنيەۆادا ادامدى تۇنشىقتىراتىن، ۋلى جانە باسقا گازداردى اسكەري سالادا قولدانباۋ تۋرالى حالىقارالىق كەلىسىم جاسالدى. ءبىراق، بۇل تىيىمعا كەيبىر ەلدەر باعىنعان جوق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا گەرمانيا مەن جاپونيا حيميالىق قارۋدى تاۋ- تاسقا بەكىنگەن پارتيزاندارعا قارسى قولدانعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. حيميالىق قارۋ كەيىننەن دە قولدانىلدى. 1964-1988 -جىلدارداعى ۆەتنام سوعىسىندا ونى ەكى جاق تا ءبىر- بىرىنە قارسى پايدالاندى. سونداي- اق، 1980-1988 -جىلدارى يران- يراك سوعىسىندا دا قولدانىلدى. سوڭعى رەت 1997 -جىلى حيميالىق قارۋدى جاساۋعا، قولدانۋعا تولىقتاي تىيىم سالۋ جانە ونىڭ قورىن جويۋ جونىندەگى كونۆەنتسيا كۇشىنە ەندى. حيميالىق قارۋدان تولىقتاي تازارتۋ 2017-2019 -جىلدارى اياقتالادى.
ناپالم
«گرەك وتى» دەپ اتالاتىن، قاتتى قىزۋى بار جالىننان جاسالعان قارۋدىڭ ءتۇرى - ناپالمنىڭ ارعى تاريحى VII عاسىرداعى ۆيزانتيالىقتاردان باستالادى. ناپالمدى العاش 1942 -جىلى ا ق ش وندىرىسكە شىعارىپ، اسكەرلەرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە، 1950-1953 -جىلدارداعى كورەي سوعىسىندا جانە ۆەتنامداعى سوعىستا كەڭىنەن پايدالاندى. ناپالمدى يزرايل، يراك، ارگەنتينا سياقتى باسقا ەلدەر دە قولداندى. ناپالمنىڭ زارداپ تيگىزەتىن اۋماعىن باقىلاۋعا الۋ مۇمكىن ەمەس، ول ناقتى ءبىر راديۋستى عانا ورتەمەيدى، سوندىقتان، كوپتەگەن جاعدايلاردا بەيبىت تۇرعىندار ودان زارداپ شەگەدى. وسى جاعىنان العاندا ناپالم تىيىم سالعان قارۋلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلادى. 1980 -جىلى ب ۇ ۇ «ورتەيتىن قارۋلاردى قولدانۋعا تىيىم سالۋ نەمەسە شەكتەۋ قويۋ» جونىندەگى حاتتامانى قابىلدادى.
كاسسەتالىق بومبالار
بۇل قارۋدىڭ تۇپكى نۇسقاسى اڭشى مىلتىعىنىڭ بىتىراسىنا كەلەدى. الدىمەن، زەڭبىرەكتەن اتىلاتىن كارتەچ جاسالدى، سودان كەيىن شراپنەل شىقتى. ەڭ العاشقى كاسسەتالىق بومبانى 1939 -جىلى نەمىستەر پولياكتارعا قارسى قولداندى. بىرنەشە ۇساق بومبالار ىشىنە سالىنعان بومبا سول كەزدەگى قارۋلارعا قاراعاندا وتە ءتيىمدى بولىپ شىقتى. توبەدەن تۇسەتىن ۇساق بومبالاردىڭ ءارقايسىسى جەكە- جەكە جارىلىپ، ءىس جۇزىندە جاياۋ اسكەرگە قارسى قولدانىلاتىن مينانىڭ جۇمىسىن اتقاردى. ءبىراق، بۇل قارۋدى پايدالانۋ دا ادامزاتقا قارسى جاسالعان قاتىگەزدىك دەپ تانىلدى. 2008 -جىلى دۋبليندە بۇل قارۋدى وندىرىستەن الۋ، جينالعان قورلارىن جويۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلدى. ءبىراق، ونى بارلىعى قابىلداعان جوق، ا ق ش، رەسەي جانە قىتاي كەلىسىمگە قول قويمادى.
باكتەريالىق قارۋ
ەرتە زاماننىڭ وزىندە قورشاۋعا الىنعان قامالداردىڭ قابىرعاسىنان اسىرىپ وبا اۋرۋىنان ولگەن ادامداردىڭ دەنەلەرىن لاقتىراتىن بولعان. تاريحتا قالعان مىنانداي ءبىر دەرەك بار - 1346 -جىلى قىرىمداعى گەنۋيا قامالىن العاندا موڭعول اسكەرلەرى وسى «قارۋدى» قولدانعان ەكەن. سول كەزدەردە ەۋروپا تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنا دەيىن وسى ىندەتتەن قىرىلعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە جاپوندىقتار باكتەريالىق قارۋدى پايدالانعان، ءبىراق، اسا ناتيجەلى بولماعان كورىنەدى. بۇل قارۋدىڭ تارالۋ شەكاراسىن ەشكىم الدىن الا بىلە المايدى، باكتەريالار اينالىپ ءوز اسكەرلەرىن قىرىپ سالۋى مۇمكىن عوي. ونىڭ ۇستىنە باكتەريالار مۋتاتسيالانىپ، پاندەميا قاۋپىن توندىرەتىن بولدى. وسى جاقتارىن ويلاعان الەمدىك عالىمدار باكتەريالىق قارۋعا تىيىم سالۋ كەرەك دەپ تاپتى. ءسويتىپ، 1972 -جىلى جەنيەۆاداعى باسقوسۋدا باكتەريالىق قارۋلارعا، توكسيندەرگە تىيىم سالۋ، وندىرىستەن الۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا بارلىق ەلدەر قول قويدى. ءبىراق، تەرروريستەرگە زاڭ جوق، ⅩⅩ عاسىردا ونداعان بيوتەراكت تىركەلدى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اۋقىمدىسى 2001 -جىلعى كۇيدىرگى اۋرۋىنىڭ باكتەريالارىن تاراتۋ بولدى.
كليماتتىق قارۋ
بۇل گيپوتەتيكالىق قارۋدىڭ جوعارىدا ايتىلعان جاپپاي قىرىپ- جوياتىن قارۋلاردان ايىرماشىلىعى تىم الشاق. بۇل قارۋدىڭ كۇشىمەن جەكە اۋماقتارعا عانا ەمەس، تۇتاستاي قۇرلىقتىڭ كليماتىنا، اۋا رايىنا اسەر ەتەدى. مىسالى، امەريكالىقتاردىڭ «شپينات» وپەراتسياسى بارىسىندا ۆەتنام سوعىسى كەزىندە ماۋسىمدىق جاۋىننىڭ مەرزىمى ۇزارىپ، ىلعالدىلىعى ءۇش ەسەگە دەيىن كوبەيگەن. ورمانداعى جولدار باتپاققا اينالىپ، جاۋ كوممۋنيكاتسيالارى ىستەن شىققان. سونىڭ سالدارىنان ۇزاق جىلدار بويى تابيعات بالانسى وزگەردى، كوپتەگەن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ تۇرلەرى جويىلىپ كەتتى. قانشاما قارجى جۇمسالىپ جۇزەگە اسىرىلعان وپەراتسيا ءوزىن- ءوزى اقتاعان جوق، ناقتى جاۋىنگەرلىك جەتىستىكتەر اكەلگەن جوق. تابيعاتتى وزگەرتۋ ارقىلى جاسالعان وسى تاجىريبەدەن كەيىن ادامدار ونىڭ قاتە ەكەنىن ءتۇسىندى. بۇل جەردە جاۋدى جەڭگەنمەن ونىڭ زارداپتارىن بۇكىل ادامزات تارتاتىن بولدى. ءسويتىپ، 1978 -جىلى تابيعي ورتاعا اسكەري نەمەسە باسقاداي زياندى اسەر ەتۋگە تىيىم سالۋ جونىندەگى كونۆەنتسيا كۇشىنە ەندى. قازىرگى كەزدە ءبىرقاتار مەملەكەتتەردە تابيعاتقا اسەر ەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى، ءبىراق، زەرتتەۋ جۇمىستارى تەك بەيبىت ماقساتقا عانا باعىتتالعان.