بۇل جوبانىڭ باستى ماقساتى. ەلىمىزدىڭ تاريح قويناۋىنا كەتكەن كەزەڭدەرىنە، قوعامدىق ومىرىنە قايتا ءۇڭىلۋ، سول ارقىلى جاس ۇرپاققا بۇگىنگى جارقىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن سەزىندىرۋ، ماڭىزىن ۇعىندىرۋ، سونىمەن بىرگە قازىرگى اقپاراتتىق زاماندا قۇندى شىعارمالاردى ينتەرنەت «تىلىنە اۋدارىپ» وقىرمانىمەن قايتا قاۋىشتىرۋ.
«.. .ۋاقىت قارقىنى زىمىران. كۇنى كەشە وتكەن سياقتى ۋاقيعالار بۇگىندە تاريح بەتتەرىنە اينالىپ تا ۇلگىردى. بۇل جاڭا مەملەكەت پەن جاڭا قوعامنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ازاپتى تولعاققا تولى، سونىمەن بىرگە عالامات ءساتى ەدى. سول ءسات ءالى اياقتالعان جوق، ءبىراق ەڭ قيىن بەلەستەردەن اسا بىلدىك. ەڭ قيىن جىلدار ءدال ءقازىر ارتىمىزدا قالدى. سوندىقتان دا مەن ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى بيىكتەي بەرەتىنىنە سەنەمىن. » (ن. نازاربايەۆ)
نازارلارىڭىزعا جازۋشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ، ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ءجادي شاكەن ۇلىنىڭ ق ح ر- داعى قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى تۋرالى ەگجاي- تەكجەيلى جازىلعان «قىتاي قازاقتارى» كىتابىنىڭ جالعاسىن ۇسىنامىز.
***
قىتاي مەملەكەتى رەسمي قۇرىلۋدان ىلگەرى قىتايداعى قازاقتار «قاسىمحاننىڭ قاسقا جولى»، « ەسىمحاننىڭ ەسكى جولى» دەگەندەي ەجەلگى باسقارۋ تۇزىمىنە باعىنىپ كەلدى .
اتاپ ايتقاندا، تايپالىق باسقارۋ ءتۇزىمىن اتقارىپ، ءاربىر ادام بەلگىلى تايپاعا جانە رۋعا تاۋەلدى بولدى. ەڭ كىشى قانداستىق توپ اۋىل دەپ اتالدى. اۋىل تۇرعىندارى بەلگىلى رۋدان قۇرالعان بولىپ، ونى بەلگىلى بەت- بەدەلى بار اۋىل اقساقالى نەمەسە بايلىعى مول اتقا مىنەرلەردىڭ ءبىرى باسقاردى.
تاياۋ تاريحىمىزداعى بىرنەشە رەتكى شەكارا ايىرۋ تۋرالى كەلىسىم شارتتاردان كەيىن (1864, 1881, 1884 -جىلعى ) ءار رۋ- تايپا ءوزى وتىرعان ەلدىڭ تاۋەلدىگىنە باعىنىشتى بولدى. شىنجاڭ جەرىنە قاراعان قازاقتاردى قۇرايتىن كەرەي، نايمان، ۋاق، البان، سۋان تايپالارى دا سونداي رۋلىق جۇيەنىڭ باسقارۋ تۇزىمىنە باعىندى. اسىرەسە، جان سانىنىڭ كوپ بولەگىن ۇستايتىن كەرەي، نايمان تايپالارى ءىرىلى- ۇساقتى رۋ باسىلارىنا باعىنىشتى بولىپ كەلدى. رۋلاردىڭ جاعدايىن قىسقاشا ايتار بولساق تومەندەگىدەي :
1. كەرەيلەر .
كەرەيلەر ەجەلدەن التاي تاۋىن مەكەن ەتكەن ىرگەلى ەل. كەرەي تايپاسى جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى II- Ⅲعاسىرلاردا ءمالىم بولعان ۇلىستار مەن تايپالاردىڭ ءبىرى. قىتاي، پارسى دەرەكتەرى جانە الكەي مارعۇلان سەكىلدى تاريحشىلار كەرەيلەردى «سانبيلەر تۇسىنان الەمگە ايگىلى قازاق تايپاسىنىڭ ءبىرى» دەپ جازعان. قىتاي جانە باسقا دا ۇلت تىلدەرىندە جازىلعان تاريحي ماتەريالداردا كەرەي ەلى «كەرەيت» تۇرىندە كەزدەسەدى. مۇنداي دەرەكتەر ⅩⅣ عاسىرداعى پارسى تاريحشىسى راشيددەننىڭ «جاميح- ات تاۋاريح» كىتابىندا، ءابىلعازى ءال- حورەزميدىڭ «تۇرىك شەجىرەسىندە» دە بار. بۇل تۋرالى تاريح عالىمى م. ورازباي: «كەرەيت اتاۋى بولسا، ەسكى كۇندەردەگى، عۇن ەلىنىڭ "كەر" نەمەسە "عار" سوزىنەن وزگەرگەن. ونىڭ سول زامانداعى ماعىناسىنا كەلەر بولساق، "اسقاق"، "جوعارعى"، نەمەسە "بيلىك" دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازىرگى قازاق ءتىلى مەن موڭعول تىلىندە ساقتالعان سوزدەر ىشىندە دە كەزدەسەدى. ايتالىق، قازاق تىلىندە "اسقار"، "تالعار"، "قۇز (ع) ار" ت. ب. سوزدەردى ەسكە الساڭىز، كەرەيت ءسوزى دە وزىنە ءتان ەسكى جالعاۋ، جۇرناقتارى "- ەيت" ارقىلى "اسقاقتار" نەمەسە "ورەلى ەل" دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.
كەرەيت مەملەكەتى، تاريحتا كەرەمەت كەشۋلەرى مەن شۇعىلالى ەرلىك ەرەكشەلىگىمەن كوزگە تۇسەتىن مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى"(28) دەگەندى ايتادى.
تۇركيانىڭ انكارا قالاسىندا باسىلعان "ەسكى تۇرىك قاۋىمدارى مەن مەملەكەتتەرى" (1972 ج. ) دەگەن كىتاپتا: "ەرتەدەگى تۇرىك تەكتەستەردەن كوپتەگەن اتالار مەملەكەت قۇرىپ، دەربەس ەل رەتىندە تانىلعان. ولاردىڭ ىشىندە كەرەيت مەملەكەتىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى" - دەيدى. دەمەك، كەرەيت مەملەكەتى ءوزىنىڭ زاڭ- ءتۇزىمى، باسقارۋ جۇيەسى بار كەمەلدى ەل بولعانى انىق. ەندى ءبىر قىزىعى، جوڭعارلار تىنىشتالعان 1757 -جىلدان كەيىن سىر بويىنان كوشكەن كەرەيلەر «اتامەكەنىمىز التايعا بارامىز» - دەپ كوشتىڭ بۇيداسىن ەجەلگى اتا مەكەندەرىنە بۇرعان. ءارى التاي تاۋلارىن بەتكە الىپ ۇدەرە كوشكەن. قازىردە كەرەيلەر التاي ايماعىنىڭ التى اۋدان، ءبىر قالاسىنا، تارباعاتاي ايماعىنىڭ تولى، شيحۋ، ساۋان اۋداندارىنا جانە شيحۋدان باركولگە دەيىنگى تيان شان تاۋى وڭىرىنە، ءۇرىمجى، سانجى توڭىرەگىنە، سونداي- اق گانسۋ ولكەسىنىڭ اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانىنا قونىس تەپكەن. كەرەيلەر اباق كەرەي، اشامايلى كەرەي بولىپ ەكىگە بولىنەدى. اشامايلى كەرەي نەگىزىنەن قازاقستان جەرىن مەكەندەگەن. ولار ءوز ىشىنەن: بالتالى، باعانالى، سىرگەلى، نايزالى، سيبان سىندى 5 اتاعا بولىنەدى.
ال اباق كەرەيلەر 12 ۇلكەن رۋعا بولىنەدى. ولار: جادىك، جانتەكەي، شەرۋشى، يتەلى، قاراقاس، مولقى، شىبارايعىر، مەركىت، جاستابان، سارباس، كونساداق، شيمويىن ( كەيدە شيمويىننىڭ ورنىنا قۇلتايبولات الىنىپ ءجۇر ) . ال وسى 12 ۇلكەن رۋ ارى قاراي 78 ۇساق رۋعا بولىنەدى. اريستوۆ: "10 عاسىرداعى كەرەيلەردىڭ جان سانى 900 مىڭ ادامعا جەتكەن" دەپ جازعان. ال، قازىرگى قىتاي جەرىندەگى كەرەيلەر شامامەن 700 مىڭنان استام .
2. نايماندار .
"نايمان دەگەن ءسوز توركىنى ەجەلگى داۋىردەگى رۋ اتى بولىپ تابىلادى. ولار تۇرىك تەكتى رۋ ەدى. ولار ەرتەدە موڭعولدارعا قاراعان رۋ بولاتىن، سول كەزدە دە نايمان دەپ اتالاتىن"(29) . كەلتىرىلگەن دەرەك نايمانداردىڭ تارباعاتاي وڭىرىندە حاندىق قۇرىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. جوعارىدا ايتىلعان كەرەيلەردىڭ ەجەلگى مەكەنى التايعا كوشكەنى سەكىلدى جوڭعارلار تىنىشتالعاننان كەيىن نايماندار تارباعاتاي وڭىرىندە جاپپاي قونىستانا باستاعان. ال ۇلى ءجۇز ۇرپاعى ىلەگە بەت العان. بۇدان ەل قۇلاعىنداعى ەسكى شەجىرەنىڭ اسەرىن بايقاۋعا بولادى. اتادان بالاعا جالعاسقان رۋلىق شەجىرەمەن بىرگە باياندالاتىن مەكەن شەجىرەسى دە تەكتەن- تەك ايتىلا سالماعان.
قىتاي دەرەكتەرىندە ايتىلۋىنشا نايماندار مەملەكەتى وزىندىك مادەنيەت قالىپتاستىرعان، ەل باسقارۋ ىستەرىندە قاتاڭ زاڭ- تۇزىمگە بويۇسىنعان قۋاتتى ەل بولعان .
نايماندار نەگىزىنەن تارباعاتاي ايماعىنا، ىلە ايماعىنىڭ ءبىر ءبولىم اۋداندارىنا، بوراتالا موڭعول وبلىسىنىڭ شەكارالىق ايماعىنا، كەرەي جانە باسقا دا رۋلار قونىستانعان وڭىرلەرگە ارالاس قونىستانعان.
نايماندار 9 رۋعا بولىنەدى. ولار: قاراكەرەي، سادىر، ماتاي، ەرگەنەكتى، باعانالى، بالتالى، تەرىستاڭبالى، شىرشىت. ماتايلاردىڭ ىشىندەگى قىزايلار نايمان رۋى ىشىندەگى ءبىرشاما وسكەن رۋ بولىپ، ولار: يتەمگەن، مەڭىس، بەگىمبەت، دەربەس سىندى ءتورت كىشى رۋعا بولىنەدى. قىزايلار نەگىزىنەن ىلە ءوڭىرىن مەكەندەيدى. قىتاي جەرىندەگى نايمانداردىڭ جان سانى 700 مىڭ شاماسىندا.
3. الباندار مەن سۋاندار .
تاريحي دەرەكتەردىڭ پايىمىنشا ءۇيسىن مەملەكەتى تاريح ساحناسىنداعى ءىرى ەلدەردىڭ ءبىرى بولعان. ولاردىڭ نەگىزگى مەكەنى بالقاشتىڭ شىعىسى مەن ىلە وزەنىنىڭ كەڭ اڭعارلارى ەدى. ءناندى بي، ەلجاۋ بي سەكىلدى مەملەكەت باسشىلارى بار، كەمەلدى اكىمشىلىك قۇرىلىمداعى قۇلدىق تۇزىمدەگى ەل بولعان. حالقىن وندىق ءتۇزىم ارقىلى ءبولىپ باسقارا بىلگەن.
الباندار سارى، شىبىل بولىپ ەكىگە بولىنەدى. سارىدان: سۇيەرقۇل، سۇيمەندى، سۇيەرقۇلدان-قوجانبەت، جارتى، دوسالى، شوعان(ابىز) ، مامبەت(الجان) ، ۇمبەت(شاجا) ، سۇيمەندىدەن-ايت، بوزىم، شىلبىدان: قىزىلبورىك، قۇرتقاماماي تارايدى. ولار ىلە ايماعىنا قاراستى مۇڭعۇلكۇرە، تەكەس، توعىزتاراۋ، شاپشال اۋداندارىنا قونىستانعان. سۋاندار ءوز ىشىنەن دوسباعىس، كۇنباعىس، توعارىس، بايتوق سىندى ءتورت ۇلكەن رۋدى قۇرايدى. ىلە ايماعىنىڭ قۇلجا، قورعاس اۋداندارىنا قونىستانعان. شىنجاڭداعى الباندار مەن سۋانداردىڭ جان سانى شامامەن 150 مىڭعا جاقىن.
4. ۋاقتار .
ۋاق تايپاسى - قازاقتىڭ ەڭ ەرتەدەگى تايپالارىنىڭ ءبىرى. بۇرىنعى زامان جازبالارىندا ۋاق اتى "ۇڭعۇت" بولىپ كەزدەسەدى.
ۋاقتاردىڭ بۇرىنعى ءورىس- قونىسى التاي تاۋى مەن ەرتىس وزەنى جاعالاۋى بولعان. ХVІІІ عاسىردىڭ سوڭىندا تارباعاتاي ايماعىنىڭ مايلى- جايىر وڭىرىنە (تولى اۋدانىنا) كوشىپ كەلگەن. العاشقى كوشپەن كەلگەندەر ەسكى ۋاق دەلىنسە، 1830 -جىلداردىڭ اينالاسىندا بارلىق تاۋى ماڭىنا كوشىپ كەلگەندەرىن جاڭا ۋاقتار دەپ اتايدى. ۋاقتار كەرەي، نايماندارمەن ارالاس قونىستانۋمەن بىرگە تارباعاتايدىڭ ساۋان اۋدانى ماڭىنا دا كوبىرەك مەكەندەگەن. ءبىر ءبولىمى ىلە وڭىرىنە قونىستانعان.
ۋاقتار ءوز ىشىنەن شوعا، سارمان، باينازار، سارباعىش، ەرەنىش، الىمبەت، ءبيدالى، جانسارى، بارجاقسى، شايكوز سەكىلدى رۋلارعا بولىنەدى: قىتاي جەرىندەگى ۋاقتاردىڭ جان سانى شامامەن 100 مىڭنىڭ اينالاسىندا.
رۋلاردى باسقارۋ جاعىندا جالپى قازاق ۇلتىنىڭ سالت- ءداستۇرى ساقتالىپ كەلگەنمەن قىتاي جەرىندەگى قازاقتاردىڭ چيڭ پاتشالىعىنا (ەجەنحانعا) قاراستى بولۋىمەن بيلىك جۇيەسىندە ازداپ وزگەرىستەر بولدى .
ابىلاي حان تۇسىندا «قيىر قونىپ، شەت جايلاعان» قازاق رۋلارى قونىس جاعىنان ەجەنحانعا قاراعانمەن باسقارۋ بيلىگى جاعىنان قازاق حاندارىنان قول ۇزگىسى كەلمەدى. قازاق حان تۇقىمدارىنا بيلىك تىزگىنىن ۇستاتۋدى داستۇرگە اينالدىردى. بۇل تۇتاس قازاق ۇلتىنىڭ قاي ەل، قاي جەردە وتىرسا دا ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ سىندى ۇلتتىق ۇجدانىنىڭ شىندىق جۇزىندەگى كورىنىسى ەدى. سول سەبەپتى دە ءارقايسى رۋلار اۋەلى حان تۇقىمىنان تورە تاعايىنداپ، سوڭىندا سول تورە ارقىلى چيڭ ۇكىمەتىمەن قارىم- قاتىناس ورناتىپ وتىردى. بۇل ءبىر جاعىنان قاراعاندا ابىلاي ۇستانعان تاتۋ كورشىلىك پەن تەڭ- قاتار تۇرۋ ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر قىرىنان بەينەلەنۋى بولدى.
«چيڭ پاتشالىعى ۇكىمەتى تۇسىنداعى تاريحي ەستەلىكتەردە "باتىس قازاقتار" دەگەن اتپەن قازاق ءتايجىسى سانيازدىڭ ءتورتىنشى ۇلى قامبار قاۋىمى دا تارباعاتاي جەرىن مەكەندەگەن دەپ جازىلعان. بۇل ارادا ايتىلعان "باتىس قازاقتار" استە كىشى جۇزگە قاراستى رۋ- تايپالار ەمەس. ءسىرا، تارباعاتاي ءوڭىرىن مەكەندەگەن ورتا ءجۇزدىڭ كەيبىر رۋ- تايپالارى "باتىس قازاقتار" دەپ جازىلسا كەرەك.
«شىنجاڭ دەرەكتەرىندە» جازىلعان شەجىرەدە دە، تۇرسىننان: كۇشىك، ەسسادار، باراق؛ كۇشىكتەن: ءادىل، سانياز، ابىلاي؛ سانيازدان: جاداق، سۋىق، قاسىم، قامبار، توقتوكۇشىك، جاباي، جانابەك، شىڭعىس. دەمەك بۇل دەرەك بويىنشا قامبار - سانيازدىڭ ءتورتىنشى ۇلى. ول 24 رۋلى ەلدى (ۇتىقتى ) باسقارادى دەلىنگەن. ونىڭ بالالارىنان سۋىق 1783 -جىلى، جاباي 1786, 1790 -جىلدارى پاتشاعا امانداسا پەكينگە بارعان. جانابەك 1795 -جىلى بارا جاتقان جولىندا نيڭشيادا ولگەن. دەرەكتەردە قامباردىڭ باسقارۋىنداعى 24 رۋلى ەلدىڭ اراسىندا بايجىگىتتەن باسقا ۋاق، نايمان، اق نايمان اتالارى بار دەلىنگەن. سول تۇسقا قاتىستى دەرەكتەردىڭ بارىندە نايمانداردىڭ تارباعاتاي وڭىرىندە كوشىپ- قونىپ جۇرگەنى انىق. سانيازدىڭ بەسىنشى ۇلى توقتوكۇشىك 1782 -جىلى پاتشاعا امانداسا بارعان. سوندا سانيازدىڭ جەتى ۇلىنىڭ تورتەۋى (ءبىرى جولدا ولەدى) پاتشانى جاعالاعان. وسىنىڭ ءوزى دە سانياز ۇرپاعى شەكاراعا جاقىن (نەمەسە شەكارا قاراۋىلدارى ىشىنە كەلگەن) رۋلاردىڭ تورەلەرى ەكەنىن دالەلدەيدى .
ەل اۋزىنان الىنعان شەجىرە دەرەكتەردە، قىزاي ەلىن باسقارعان تورەلەردىڭ اتا بابالارى تۇرسىننان تاراعان بولىپ شىعادى. ياعني تۇرسىن، تۇرسىننان كۇشىك، كۇشىكتەن ءادىل، ادىلدەن سامان. ءادىلدىڭ بالالارىنان ساتىبالدىنىڭ 1790 -جىلى، ساتىنىڭ 1795 -جىلى پاتشاعا امانداسا بارعانى، سايتموردىڭ 1809 -جىلى جىڭعا كەلگەندە شەشەك شىعىپ قايتىپ كەتكەنى «شىنجاڭ دەرەكتەرىندە» جازىلعان. «شىنجاڭ دەرەكتەرىندە» ساماننان: توقجان (1795 -جىلى پاتشاعا امانداسا بارعان) ، ابىلابەس (ابىلپەيىز) ، نۇرايسارى (ءبىرىنشى جولى 1803 -جىلى، ەكىنشى جولى 1809 -جىلى پاتشاعا امانداسا بارعان) ، قۋات، لايسارى اتتى بەس ۇلى بولعانى دا جازىلعان.
جيناقتاي كەلگەندە، ءادىل، سانياز نايمان ەلىن بيلەگەن تورەلەر - سانيازدىڭ ۇرپاعى قامبار نايماننىڭ بايجىگىت باستاتقان رۋلارىن، ءادىلدىڭ ۇلى سامان قىزاي ەلىن («ساما» دەپ تە اتالادى) بيلەيدى. بۇعان قاراي وتىرىپ، قىتايداعى تاريحي دەرەكتەردە جازىلعان «باتىس قازاقتار» - نايماننىڭ كەيبىر رۋلارى (بايجىگىت، قىزاي، ت. ب. ) جانە باستابىندا تارباعاتاي ءوڭىرىن مەكەندەگەن كەيبىر كەرەي (ون ەكى اباق) رۋلارى دەۋگە بولادى. وسى قازاق رۋلارى قىتاي شەكارا قاراۋىلدارى ىشىنە (تارباعاتاي وڭىرىنە) الدىمەن كوشىپ كەلگەن، اتامەكەنىنە الدىمەن ورالعان قازاق تايپالارى بولىپ تابىلادى" (30) .
ХVІІІ عاسىردىڭ سوڭعى جارىمىنا كەلگەندە، اباق كەرەي اۋلەتتەرى ەرتىستىڭ وڭتۇستىگىندە قالبادان ساۋىرعا دەيىنگى، ەرتىستىڭ سولتۇستىگىنەن باتىس التاي تاۋىنىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىنەن تارتىپ قىران، ەرتىس القابىنا قونىستانعان مەزگىلدەردە حان ءناسىلى ابىلپەيىزدىڭ ءبىر بالاسىن قالاپ اكەلىپ، اباق كەرەي تورەسى ەتىپ بەلگىلەۋ كەرەك دەگەن اقىلعا كەلدى. ءسويتىپ، 1780 -جىلداردىڭ ىشىندە تاۋاسار، شەگەتاي بيلەر باستاپ، 17 ادامنان قۇرام تاپقان اباق كەرەي اقىل يەلەرى ابىلپەيىز حانعا بارىپ، ءمان- جايدى ۇعىندىرىپ، بۇيىمتايلارىن ايتادى.
ابىلمامبەت حاننىڭ ەكىنشى بالاسى ابىلپەيىزدىڭ قانقوجا، جولشى (جوشى) بوپى، اعداي، اقتاي، كوگەداي، جاباعى، سامەن دەگەن ۇلدارى بولعان ەكەن. ابىلپەيىزدىڭ الدىڭعى بالالارى ازامات بولىپ كەتكەندىكتەن ەكىنشى ايەلى قىرعىز قىزى تۇمار حانىم مەن ونىڭ كوگەداي، جاباعى، سامەن اتتى ءۇش ۇلىن اباق كەرەيدىڭ تالابى بويىنشا كوشىرىپ بەرەدى. سول كەزدە كوگەداي 16 جاستا، سامەن 14 جاستا، جاباعى 8 جاستا ەكەن. سونىمەن 1788 -جىلى اباق كەرەي ەلى كوكبەكتى دەگەن جەردە ۇلى ءدۇبىرلى جيىن اشىپ، كوگەدايدى اق كيىزگە وتىرعىزىپ، اباق كەرەيدىڭ تورەسى ەتىپ سايلادى. سامەن، جاباعىلار دا اباق كەرەيدىڭ كىشى رۋلارىنا تورە ەتىلىپ بەلگىلەندى. 1790 -جىلى كوگەداي اباق كەرەيدىڭ سول كەزدەگى اتاقتى ادامدارىنان جانتەكەي بارلىباي، شەرۋشى شۇباش، قاراقاس بايقان، مولقى جانتورى قاتارلىلاردىڭ سەرىك بولۋىندا پەكينگە بارىپ چيانلۇڭ پاتشاعا كەزىكتى. چيانلۇڭ پاتشاسى كوگەدايدى «گۇڭ» دەپ بەكىتىپ، تاڭبالى قاعاز بەرىپ، ءمانساپ كيىمىن كيگىزىپ قايتاردى. اباق كەرەي ەلى چيڭ پاتشالىعى ۇكىمەتىنە 81 ات سالىق تولەپ تۇرۋعا مىندەتتى بولدى. بۇل اتتى ەل كەزىندە «سارنوقتانىڭ اتى» دەپ اتادى. حان تۇقىمىنان كوگەدايدى اكەلىپ "تورە" سايلاۋى، ونى ەجەنحانعا جىبەرىپ "گۇڭ" شەنىنە يە ەتىپ، چيڭ پاتشالىعى ۇكىمەتى تانىعان ءمانساپ يەسىنە اينالدىرۋى اباق كەرەي ەلىنىڭ ساياسي ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل جونىندە عۇلاما اقىن اقىت ءۇلىمجى ۇلى بىلاي دەپ تولعايدى :
ءۇش بالا تورە بولدى اباق ەلگە،
جايىلدى اتى شىعىپ تالاي جەرگە،
كوگەداي ەجەنحاننان گۇڭدىك شەن اپ،
ۇقساعان جان باسپاعان سارى بەلگە.
ءسويتىپ، ХVІІІ عاسىردىڭ سوڭعى كەزىنەن باستاپ اباق كەرەيدىڭ بيلىك جۇيەسىنە تورە بيلىگى ارالاستى دا، 1830 -جىلدارعا دەيىن اباق كەرەي ۇلكەن جاقتان كوگەداي جانە اجى گۇڭنىڭ باسقارۋىندا بولىپ ىشكى جۇمىستاردى رۋ اقساقالدارى، بيلەر ءبىر جاقتىلى ەتىپ كەلدى. ⅩⅨعاسىردىڭ 30-جىلدارىنا تامان كەلگەندە، اباق كەرەيدىڭ ەل ىرگەسى كەڭەيىپ ءتۇتىن سانى مولايدى. تولىقسىعان ەلدى باسقارۋ كوگەدايدىڭ مۇراگەرى اجى گۇڭگە جەڭىل تيمەدى. ونىڭ ۇستىنە وسى مەزگىلدەگى اباق كەرەي اقىل يەلەرى، ءبۇتىن اباق كەرەيدىڭ تىزگىنىن جالعىز اجى گۇڭنىڭ قولىنا ۇستاتقىسى كەلمەدى. اجى گۇڭنىڭ ەل باسقارۋ تاسىلىندە، ايتىلعان بيلىكتەرىندە، جاساعان شەشىمدەرىندە ادىلەتسىزدىكتەر بار، اجى تورە توبە بي بولىپ سىرتىمىزدان قاراسىن دا اباق كەرەيدىڭ ىشكى جۇمىستارىن اعايىن بەرەكەسىمەن ىنتىماقتى نەگىزگە الىپ، باسقاراتىن بي سايلاپ الۋىمىز قاجەت دەپ قارادى. 1836 -جىلى قازىرگى بۋىرشىن اۋدانىنىڭ ورتا جايلاۋى - «ءۇشتاستا» بۇكىل اباق كەرەيدىڭ جانە اباق كەرەيمەن بىرگە قونىستانىپ وتىرعان نايماننىڭ جاربولدى، بۋرا رۋلارىنىڭ رۋ باسىلارى، يگى جاقسىلارى، اقىل يەسى اقساقالدارى باس قوسقان دابىرالى جيىن وزدىردى. بۇل باس قوسۋعا قاناتتاس وتىرعان نايمان تايپاسىنىڭ ءدورتۋىل رۋىنىڭ تورەسى دايىر وزىنە قاراستى بيلەرمەن كەلدى. دۇزاقشىدان قوجامبەت، بايجىگىتتەن نازار باستاعان بيلەر قاتىناستى. باس قوسۋ ەڭ الدىمەن سايلاناتىن بيلەر سانىن، ونان سوڭ قانداي ادامدار سايلانۋ قاجەت، ولارعا قويىلاتىن تالاپ نە دەگەن ءۇش ماسەلە ۇستىندە اقىلداسۋ الىپ باردى. ءوزارا كەڭەسە كەلىپ ولار دۇنيە تورتكە توقتايدى. اللانىڭ ءتورت پەرىشتەسى، پايعامباردىڭ ءتورت شاھاريارى، يسلام ءدىنىنىڭ ءتورت ءمازھابى بولعان. بۇكىل دۇنيەنىڭ دە باتىس، شىعىس، وڭتۇستىك، سولتۇستىك اتالعان ءتورت جاعى بار. سوندىقتان ءتورت بي سايلانسىن، ال، سايلاناتىندار ەلدىڭ يگىلىكتى ءىسى ءۇشىن، ەڭبەگى ءسىڭىپ كوزگە تۇسكەن، سوزگە شەشەن، ىسكە تارتىمدى، حالىق جۇمىسىن مەڭگەرە الاتىن، ءادىل بيلىك ايتىپ ەل بەرەكەسىن قورعاي الاتىندار سايلانسىن، بۇلار ىرگەلى ەل، وسكەن رۋدان تاڭدالسىن: ويتكەنى سايلانعان بي از اتانىڭ بالاسى بولسا، وسكەن ىرگەلى ەل ونىڭ بيلىگىنە توقتامايدى دەپ كەلىستى. وسى كەڭەستە قاراقاس كەنە بي " بۇل سايلاناتىندار جانتەكەي مەن جادىكتەن بولسىن. ءبىزدىڭ قاراقاس، مولقى بيلىككە وكپەلەمەيدى. ال، باسقا كەرەي بالاسىنا جانتەكەي، جادىك ەسە بەرمەيدى" دەگەن ۇسىنىس قويدى. كەڭەس كەنە ءبيدىڭ ۇسىنىسىن ورىندى دەپ قارادى. ناتيجەدە - جانتەكەيدەن كوكەن مامىت ۇلى (1797-1879ج. ج) ، توپان ساتاي ۇلى (1802-1892ج. ج) ، جادىكتەن بەيسەنبى دونەنباي ۇلى (1799-1872ج. ج) ، ق ۇلىبەك جانتەلى ۇلى (1796-185 2ج. ج) سايلاندى. كەڭەسكە قاتىناسقان اباق كەرەيدىڭ ەل اعالارىنىڭ اتىنان جادىك (تىلەكە) مامان بي سايلانعان ءتورت بيگە: " كەلىنىڭنەن بالاڭدى ارتىق كورمەيتىن، بالاڭنان ەلىڭدى كەم كورمەيتىن، قاراقىلدى قاق جارعان ءادىل بي اتانىڭدار" - دەپ اقىل ايتسا، جانتەكەي (بوتاقارا) ءشاۋ جىراۋ قالىڭ قاۋىم الدىندا ولەڭمەن باتا بەرىپتى. دەمەك بۇل دەرەك ⅩⅨعاسىردىڭ 30-جىلدارىنا كەلگەندە، اباق كەرەي تايپاسىنىڭ (التاي وڭىرىندەگى) ءتۇتىن سانى 30 مىڭعا، جان سانى (ورتا ەسەپپەن ءبىر تۇتىنگە 5 جان دەپ ەسەپتەگەندە) 150 مىڭعا جەتكەندىگىن دالەلدەيدى. اباق كەرەي تايپاسىن بيلەگەن ءبىر گۇڭ 4 بي اتالعان وسى بيلىك جۇيەسىن حالىق "ءتورت بي تورە" دەپ اتادى. ءتورت بي تورە بيلىك جۇرگىزگەن 1836 - 1883 -جىلدار ارالىعىندا اباق كەرەي تايپاسى سىرتتاي چيڭ پاتشالىعى ۇكىمەتىنە باعىنىپ المان- سالىق تولەپ تۇردى دا، ىشكى جاقتا ەلتىرى داۋىنان ەردىڭ قۇنىنا دەيىنگى جۇمىستار وسى ءتورت بي تورەنىڭ باسقارۋىندا بولدى. بۇل مەزگىلدە، التاي وڭىرىندە چيڭ پاتشالىعى ۇكىمەتىنىڭ اكىمشىلىك ورگانى بولمادى.1884 -جىلى شىنجاڭ ولكە بولىپ قۇرىلدى. "شىنجاڭ ولكە بولىپ قۇرىلعاندا التاي مەن قوبدا ەرەكشە ايماق بولىپ، ورتالىققا توتە باعىندى. ونى قوبدادا تۇراتىن وكىل اكىم (سانزان داچىن) باسقاردى" . 1883 - 1905 -جىلدار ارالىعىندا اباق كەرەي تايپاسى مەكەندەپ تۇرعان التاي وڭىرىندەگى قازاقتاردا ءبىر گۇڭ، ءتورت بي (ۇكىرداي) ، ەكى امبى دەپ اتالاتىن 7 ادامدىق بيلىك جۇيەسى بارلىققا كەلدى. اجى گۇڭنىڭ مۇراگەرى - قاسىمقان اجدى ۇلى گۇڭ، كوكەننىڭ مۇراگەرى - جۇرتباي كوكەن ۇلى بي (ۇكىرداي) ، توپاننىڭ مۇراگەرى باپى توپان ۇلى بي (ۇكىرداي) ، بەيسەنبىنىڭ مۇراگەرى - وسپان بەيسەنبى ۇلى بي (ۇكىرداي) ، ق ۇلىبەكتىڭ مۇراگەرى - ناشىن ق ۇلىبەك ۇلى بي (ۇكىرداي) بولىپ، الدىڭعى 4 ءبيدىڭ بيلىك ورنىن جالعاستىردى. وسىلارمەن قاتار التاي وڭىرىندە اباق كەرەيمەن ارالاس قونىستانىپ مەكەندەگەن نايمان رۋلارىنان دۇزبەنبەت قۇمىرسقا ۇلى امبى، تورە- ماتاي اتالعان رۋلارعا وسپان جانىبەك ۇلى امبى بولىپ بەلگىلەندى. التاي قازاقتارىنىڭ بارلىق ۇلكەندى- كىشىلى ىستەرى وسى جەتى ادامنىڭ ءبىرجاقتى ەتۋىمەن ىڭعايلانىپ وتىردى .
جازبا دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەندە، كوگەداي «گۇڭ» ءمانسابىن پەكينگە بارىپ چيانلۇڭ پاتشالىعىنان الىپ كەلگەن 1790 -جىلدان باستاپ 1919 -جىلعا دەيىن التاي ءوڭىرى ەرەكشە ايماق بولىپ ورتالىققا 129 -جىل توتە قاراپ تۇردى. 1919 -جىلى شىنجاڭ ولكەسىنە قاراستى ەتىلىپ قوسىلىپ بەرىلدى. التايدىڭ ءمانساپ اتتارىمەن بيلىك جۇيەسىنىڭ تارباعاتاي، ىلە قاتارلى ايماقتارمەن پارقى بولۋىنىڭ تاريحي سەبەبى مىنە وسى. دەرەكتەرگە قاراعاندا، 1902 -جىلى التايعا شي حىڭ اتتى شىڭساي كەلىپ ورنىقتى. بۇل چيڭ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ التاي، قوبدا وڭىرىندەگى بارلىق قازاقتارعا بيلىك ەتەتىن ەڭ العاشقى ورگانى ەدى. 1903 -جىلى شي شىڭساي التاي، قوبدا قازاقتارىنىڭ ەل باسىلارىن شاقىرىپ جيىن اشتى. جيىندا شىڭساي التاي - قوبدا وڭىرىندەگى قازاقتارعا سول كەزدە چيڭ پاتشا ۇكىمەتى قالقا موڭعولدارىنا قولدانىپ كەلگەن "عار"- عا (قانات) ءبولىپ باسقارۋ ءتۇزىمىن قولداناتىندىعىن؛ قوبدا وڭىرىندەگى قازاقتار مەن قازىرگى كوكتوعاي، شىڭگىلدى مەكەندەنىپ وتىرعان قازاقتاردى "وڭ قانات" (بارۋىن عار) ەتىپ وعان سۇگىرباي جىلقىشى ۇلىن، التاي وڭىرىندەگى قالعان قازاقتاردى "سول قانات" (زوۋىن عار) دەپ وعان ءمامي جۇرتباي ۇلىن بەلگىلەگەندىگىن ۇقتىرىپ جاريالادى. ءبىراق بۇل بيلىكتى مويىندامايتىن توپتار شىقتى دا، ءداستۇرلى بيلىك جۇيەسى نەگىزىن ساقتاپ قالا بەردى.
وسىدان بىلاي التاي، قوبدا ءوڭىرىن مەكەندەگەن اباق كەرەي تايپاسى مەن نايمان رۋلارىنىڭ ەجەلگى ساقتالىپ كەلە جاتقان رۋلىق بيلىك جۇيەسىندە ەلەۋلى وزگەرىستەر تۋا باستادى. چيڭ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ التايداعى ورگانى ەل باسقارۋدىڭ قات- قابات بيلىك قۇرىلىمدارىن بەلگىلەدى.
1908 - 19 09 -جىلدار شاماسىندا ەڭ الدىمەن كوكتوعاي، شىڭگىلدى مەكەندەگەن اباق كەرەيدىڭ مولقى رۋىنان جۋانعان (جوتا قاجى دەپ تە اتالادى) ءمايتى ۇلى، قاراقاس رۋىنان ءبىتىمشى تىلەۋدى ۇلى، سارباس رۋىنان بۋراتاي بەلدەمشە ۇلى، جانتەكەيدىڭ شاقابايىنان جاپار تارى ۇلى قاتارلى ادامدارعا ءتايجى ءمانسابى بەرىلدى. ەل بۇلاردى "ءوردىڭ 4 ءتايجىسى" دەپ اتادى. ال، 1911 -جىلدان كەيىن التاي وڭىرىندە ءمانساپ ءتىپتى دە كۇشەيە ءتۇستى. مانچيڭ اكىمشىلىك بيلىگىنىڭ سىرتىندا ۋاڭ، ءتايجى ( كەيبىر كەزدە امبى دەپ تە اتالادى ) ، ۇكىرداي، زالىڭ، زاڭگى قاتارلى 5 ساتىلى رۋلىق بيلىك جۇيەلەرى قالىپتاستى. بۇدان باسقا ءار ءجۇز ۇيگە ءجۇز باسىلارى بەلگىلەندى.
چيڭحاي توڭكەرىسى جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن 1913 -جىلى "دا زۇڭتۇڭ سايلاۋ (پرەزيدەنت سايلاۋ) جيىنىنا" التاي قازاقتارىنىڭ ءبىر وكىلى بارۋ قاجەت بولدى. التاي قازاقتارىنىڭ ەل باسىلارى اقىلداسا كەلىپ، زۇڭتۇڭ سايلامىنا قاتىناساتىن التاي قازاقتارىنىڭ وكىلى ەتىپ زاكاريا وسپان ۇلىن (ء ادىل تورە) بەلگىلەدى. زاكاريا قاسىنا بايموللا قارەكە ۇلى (مەركىت) مەن اڭساعاندى (تورە) ەرتىپ پەكيندەگى زۇڭتۇڭ سايلامىنا بارىپ قاتىناستى. مينگو ۇكىمەتى وسى جولى التاي ەلىنە ءبىر ۋاڭ، ەكى بەيسى، ءبىر فۋگۇڭدىك لاۋازىمىنا يە ءۇش دارەجەلى ءمانساپ بەردى. الەن جەڭىسحان ۇلى - ۋاڭ، ءمامي جۇرتباي ۇلى مەن زاكاريا وسپان ۇلى - بەيسى، ءومىرتاي ناشىن ۇلى - فۋگوگۇڭ بولىپ بەلگىلەندى .
وسىدان بىلاي قالىپتاسقان قات- قابات بيلىك جۇيەسى قىتاي ەلى ازات بولعانعا دەيىن جالعاسىپ كەلدى. جازبا دەرەكتەر مەن تاريحي اڭىزدارعا قاراعاندا، ۋاڭ بۇكىل اباق كەرەيدى بيلەگەن، مىڭ تۇتىنگە تولعان رۋلارعا تايجىلىك، 500 تۇتىنگە تولعان رۋلارعا ۇكىردايلىق، 200 تۇتىنگە تولعان رۋلارعا زاڭگىلىك لاۋازىم بەرىلگەن. ال، زالىڭ لاۋازىمى ءتۇتىن سانىنا قارالماي ۇكىرداي مەن زاڭگى اراسىنداعى بايلانىسشى لاۋازىم بولعان. زالىڭ قىتاي تىلىندە "زوليڭ" - كومەكشى باستىق دەگەنگە ماندەس كەلەدى. ايتۋلارعا قاراعاندا، ءتايجى (امبى) ، ۇكىرداي، زالىڭ، زاڭگىلەردە ۇكىمەت ورنىنان بەرىلگەن تاس (ۇقىق بەلگىسى) بولعان. كەيبىر رۋلاردا زالىڭ بولماي، زاڭگىلەر ۇكىردايعا توتە قاراستى بولعان. كەيبىر كىشى رۋلاردا زاڭگى بولماي تەك زالىڭ عانا بولعان" (31) .
التاي وڭىرىندەگى قازاقتار مەن ىلە، تارباعاتاي وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ رۋلىق بيلىك جۇيەسىنىڭ اتالۋىندا پارىقتار بولدى. ىلە مەن تارباعاتايدا ءتايجى اتالعان لاۋازىم بولمادى. اقالاقشى، ىلگىداي، مامپاڭ دەگەن ءمانساپ اتتارى بولدى. "ىلە، تارباعاتاي ايماقتارىندا مىڭ ۇيگە ءبىر ۇكىرداي (اقالاقشى) ، ءبىر ىلگىداي (مامپاڭ) ، ءار ءجۇز ۇيگە ءبىر زاڭگى، ەلۋ ۇيگە ەلۋباسى، ون ۇيگە ونباسى بەلگىلەندى. بۇل قازاقتار ءوزى تۇرعان اۋداننىڭ ۇكىمەتىنە باعىندى. سوندىقتان ىلە قازاقتارىندا ءبىر گۇڭ (اۋەلحان گۇڭ) ، تارباعاتاي قازاقتارىندا ءبىر گۇڭ (مامىربەك گۇڭ) بولعانىمەن، ءىس جۇزىندە ولاردىڭ ۇقىعى ۇكىردايمەن شامالاس ەدى. التايداعىداي ۇلكەن بولعان جوق" (32) .
"مانچيڭ داۋىرىندە ىلەنىڭ جەرگىلىكتى اسكەري مەكەمەسىنىڭ ەڭ جوعارى ءمانسابى ىلە گەنەرالى، ىلە اقىلشى امبىسى جانە ىلە قامالدارى اسكەري قولباسىلارى بولعان. . . ىلە گەنەرالى 1762 -جىلى قويىلعاننان 1911 -جىلى چيڭ پاتشالىعى اۋدارىلعانعا دەيىنگى 149 -جىل ىشىندە 56 رەت تاعايىندالعان. 36 ادام گەنەرالدىق مىندەت اتقارعان. 1912 -جىلدان كەيىن ىلە شەگارا قورعاۋ ۇلىعى اسا ۇلكەن وزگەرىستەر جاساپ كەتپەسە دە موڭعولدار مەن قازاقتاردى باسقارىپ، 25 جىل جۇرگىزىلىپ، 5 ادام تاعايىندالعان .
مينگونىڭ العاشقى جىلدارى ىلەدە 50 مىڭنان استام قازاق بار ەدى. ولارعا بۇرىنعىداي ءبىر ءتايجى تاعايىندالدى. رابات تايجىگە مينگونىڭ 2-جىلى (1913 -جىلى) 2-ايدا فۋگوگۇڭ دەگەن لاۋازىم بەرىلدى. بۇدان سىرتتاعى 5 اقالاقشى تاعايىندالدى. كەيىننەن ىلەدەگى قازاقتاردىڭ جان سانى ەداۋىر كوبەيگەندىكتەن 28 اقالاقشى قويىلدى. مينگونىڭ 6-جىلى (1917 -جىلى) ىلە، تارباعاتاي ايماعى ەكىگە ءبولىنىپ، ىلە ايماعى ايىرىم ايماق بولىپ قۇرىلدى.
مينگونىڭ 10-جىلى (1921 -جىلى) ىلە ايماعى شىنجاڭ ەكىنشى اكىمشىلىك رايونىنا، مينگونىڭ 32-جىلى (1943 -جىلى) شىنجاڭ ەكىنشى اكىمشىلىك باقىلاۋشى ءۋالي مەكەمەسىنە وزگەرتىلدى .. .
1944 -جىلى 20 - قاراشادا "شىعىس تۇركىستان رەسپۋبىليكاسى" قۇرىلىپ، ءاليحان (1885-1976) ءتوراعالىققا تاعايىندالدى. 1945 -جىلى ءۇش ايماق توڭكەرىستىك ۇكىمەتى قۇرىلدى" (33) .
"1912 -جىلعى چينحاي توڭكەرىسىنەن 1928 -جىلدىڭ جازىنا دەيىنگى 17 -جىل ارالىعىندا شىنجاڭ - بيۋروكرات ميليتاريست ياڭ زىڭشيننىڭ ۇستەمدىگىندە بولدى.. . ياڭ زىڭشين تاققا شىققاننان كەيىن بۇكىل شىنجاڭدى بىرلىككە كەلتىرۋدى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىردى. 1919 -جىلى التايدى دا شىنجاڭعا قاراستى ەتتى. چيڭ پاتشالىعىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە التاي بۇرىنعى ۇلاستاي قولباسىنىڭ قول استىندا قوبدا امبىسىنىڭ باسقارۋىندا ەدى. كەيىن قوبدا مەن التاي ءبولىپ باسقارىلدى دا، التايعا ءىس باسقارۋشى قويىلىپ، سارسۇمبەدە تۇردى. مينگو قۇرىلعاننان كەيىن التاي ءىس باسقارۋشى امبىسى التاي ءىس باسقارۋ باستىعى بولىپ وزگەرتىلىپ، ورتالىقتىڭ تىكە باسقارۋىندا بولدى. 1911 -جىلى قاراشادا موڭعوليانىڭ "ۋاقىتشا ۇكىمەتى" تاۋەلسىزدىك جاريالادى . . .
1928 -جىلى جياڭ جيەشى اتاماندىعىنداعى نانجيڭ گومينداڭ ۇكىمەتى قۇرىلدى. 7 - شىلدەدە فان ياۋنان شىنجاڭ بيلەۋشىسى ياڭ زىڭشيڭدى ءولتىرىپ، جين شۋرىن بيلىك باسىنا شىقتى.
1933 -جىلى شىڭ سىساي شىنجاڭنىڭ بيلەۋشىسىنە اينالدى" (34) .
شىڭ شىساي شىنجاڭدى بيلەگەن تۇستا شىنجاڭ قازاقتارىنىڭ ومىرىندە دە كوپتەگەن وزگەرىستەر تۋىلدى. اۋەلدە حالىقتىق اعارتۋ ءىسىنىڭ جولعا قويىلۋى، مادەنيەت ىستەرىنە ءمان بەرىلۋى حالىق باسىنا ءبىر مەزەت جاقسىلىقتار باعىشتادى .
ءشارىپحان كوگەدايەۆ سىندى ەلىم دەپ ەمىرەنگەن ەرلەر ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ، قازاقتاردىڭ مادەني ءومىرى جاندانا ءتۇستى.
1937 -جىلعى ستاليندىك قىرعىننىڭ شىنجاڭ جەرىندە جالعاسىن تابۋى حالىقتىڭ كەگىن قوزعادى. ءور التايدا وسپان باتىر باستاعان ۇلت ازاتتىق كۇرەسكەرلەرى اتقا ءمىندى. ولار گومينداڭنىڭ اكىمدىك بيلىكتەرىن اۋدارىپ تاستاپ، ءوز دالاسىن قورعاۋدىڭ ەرلىك شەجىرەسىن جازدى.
1945 -جىلى التاي تارباعاتاي ايماقتارى قىتايلاردان ازات بولىپ قازاقتار ەل مەن جەرىن وزدەرى باسقارا باستادى. قازاقتاردىڭ قان كەشكەن كۇرەسى 1949 -جىلعا دەيىن جالعاسىپ، بيلىككە بوي ۇسىنبايتىن الاساپىران كۇندەردى باستان كەشتى. ءبىر قىزىعى، زامان قانشا اۋمالى- توكپەلى بولسا دا ەل باسقارۋدىڭ قازاقى ءداستۇرى 1940 -جىلدارعا دەيىن ءوز جالعاسىن تاۋىپ وتىرعان .
«قىتاي ءتوراعاسى ماۋزىدۇڭمەن قىتاي ارمياسىنىڭ باس قولباسىشىسى جۋدىنىڭ ورنالاستىرۋىنا ساي، قىتاي قىزىل ارمياسىنىڭ 2, 6-كورپۋستارى 1- اسكەري پولكتىڭ قولباسشىسى ۋاڭ جىننىڭ قولباسشىلىعىندا 1949 -جىلى قازاننىڭ 10-كۇنى شىنجاڭدى ازات ەتۋدىڭ جورىعىن باستادى. شارلاۋشىلار قوسىنىنىڭ سوعىس اۆتوموبيل پولكى پولكوۆنيك حۋ جياڭنىڭ باسشىلىعىندا 10 - قازان كۇنى جيۋ شۋاننان اتتانىپ، 13 - قازان كۇنى قۇمىلعا جەتىپ، 20 - قازان كۇنى ساعات 15 تە ءۇرىمجى قالاسىنا كىردى. ىلە- شالا ۋاڭىنماۋ، گولىڭ باسشىلىعىنداعى 2 كورپۋستىڭ بولىمدەرى جانە لۋ يۋانفا، جاڭ شيانيۋ باسشىلىعىنداعى 6-كورپۋستىڭ بولىمدەرى شىنجاڭنىڭ جەر- جەرىنە كەلىپ ورنالاستى.. . 1949 -جىلى جەلتوقساننىڭ 17-كۇنى شىنجاڭ اسكەري رايونى مەن شىنجاڭ ولكەلىك حالىق ۇكىمەتى قۇرىلدى. پىڭدىحۋاي شىنجاڭ اسكەري رايونىنىڭ باس قولباسشىسى، قوسىمشا ساياسي كوميسسار، ۋاڭجىن باس قولباسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، تاۋسيۋ ەكىنشى ورىنباسارى، سايپيدەن ازەزي ءۇشىنشى ورىنباسارى بولدى. شىنجاڭ حالىق ۇكىمەتىنە بۇرھان شاھيدي ءتوراعا، گاۋچيڭشۋن، سايپيدەن ازەزي ءتوراعانىڭ ورىنباسارى بولدى. 1949 -جىلى جەلتوقساننىڭ 20 - كۇنى ماۋزىدۇڭنىڭ بۇيرىعى بويىنشا ءۇش ايماق ۇلتتىق ارمياسى قىتاي حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ 5-كورپۋسىنا وزگەرتىلىپ، فاتەي يۆانوۆيچ لەسكين (ورىس) كورپۋس كومانديرى، مارعۇل سقاقوۆ (تاتار) كورپۋس كومانديرىنىڭ ورىنباسارى، زايىر ساۋدانوۆ (ۇيعىر) ساياسي كوميسساردىڭ ورىنباسارى بولدى (35) .
وسىلايشا ، 1949 - 1950 -جىلدان كەيىن رەسمي تۇردە قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسقارۋىنا وتكەن قازاقتار ومىرىندە كوپتەگەن وزگەرىستەر بولدى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءبىرتۇتاس باسقاراتىن بيلىك جۇيەسى ورنادى. بارلىق نارسەنى ءبىر عانا پارتيا-كوممۋنيستىك پارتيا ءوز ۋىسىندا ۇستادى. 1966 -جىلدان 1976 -جىلعا دەيىنگى شالىس قادامىن "ءتورت كىسىلىك توبەنىڭ لاڭى" نەمەسە "مادەني توڭكەرىس" دەپ اتاعان قىتايلار قازىر " ءبىر ەلدە ەكى ءتۇزىم" نەمەسە "جۇڭگوشا ەرەكشەلىككە يە سوتسياليزم" دەگەندى ءوزىنىڭ باسقارۋ باعىتى ەتىپ كەلەدى. بۇل دەگەندىك قاعاز جۇزىندە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسقارۋىنداعى سوتسياليستىك ءتۇزىم دەگەندى بىلدىرگەنىمەن ءىس جۇزىندە كاپيتاليزمنىڭ ەكانوميكالىق باعىتىن ۇستانادى دەگەن ءسوز.
قىتاي مەملەكەتىنىڭ قازاقتاردى باسقارۋ ساياساتى اۆتونوميا ءتۇزىمى ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ىلە، التاي ، تارباعاتاي ءۇش ايماقتى وزەك ەتكەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى، سانجى حۇيزۋ اۆتونوميالى وبلىسىنا قاراستى موري قازاق اۆتونوميالى اۋدانى، قۇمىل ايماعىنا قاراستى باركول قازاق اۆتونوميالى اۋدانى، گانسۋ ولكەسىنە قارايتىن اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانى بار. بۇلارعا اۆتونوميا 1954 -جىلى بەرىلگەن.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق تەرريتوريالىق اۆتونوميا زاڭى ق ح ر 6-كەزەكتى مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ 2-ماجىلىسىندە 1984 -جىلى 31 مامىردا ماقۇلدانعان. 9-كەزەكتى مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ 20- ءماجىلىسىنىڭ 2001 -جىلعى 21 - اقپانداعى "جۋڭحۋا حالىق رەسپۋبلكاسىنىڭ ۇلتتىق تەرريتوريالىق اۆتونوميا زاڭىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلىسىنا ساي" وزگەرىستەرگە ۇشىرادى.
اۆتونوميا زاڭىندا اۆتونوميا العان ۇلتقا قاراتىلعان تومەندەگىدەي جەڭىلدىكتەر بار :
"9-تارماقتا ۇلتتاردىڭ تەك ۇقىقتى، ىنتىماقتى، ءبىر- بىرىنە قايىرىمدى سوتسياليستىك قاتىناسىن جوعارى دارەجەلى مەملەكەت ورگاندارى دا، ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ اۆتونوميا ورگاندارى دا قورعايدى جانە دامىتادى. ءارقانداي ۇلتتى كەمسىتۋگە جانە ەزۋگە تيىم سالىنادى، ۇلتتىق ىنتىماقتى بۇلدىرەتىن جانە ۇلتتاردى بولشەكتەيتىن ارەكەتتەرگە تىيىم سالىنادى.
10-تارماقتا ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ اۆتونوميا ورگاندارى ءوز جەرىندەگى ۇلتتار دا ءوز ۇلتىنىڭ ءتىل- جازۋىن قولدانۋ جانە دامىتۋ بوستاندىعى، ءوز سالت- سانا، ادەت- عۇرىپتارىن ساقتاۋ نەمەسە وزگەرتۋ بوستاندىعى بولۋىنا كەپىلدىك ەتەدى.
11-تارماقتا ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ اۆتونوميا ورگاندارى ءار ۇلت ازاماتتارىنىڭ ءدىني سەنىم بوستاندىعىنا كەپىلدىك ەتەدى.
مەملەكەت ورگاندارىنىڭ، قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جانە جەرلەردىڭ قاي- قايسىسىنىڭ دا ازاماتتاردى دىنگە سەنۋگە نەمەسە دىنگە سەنبەۋگە ماجبۇرلەۋىنە، دىنگە سەنگەن جانە دىنگە سەنبەگەن ازاماتتاردى كەمسىتۋىنە بولمايدى.
17-تارماقتا اۆتونوميالى رايوننىڭ ءتوراعاسى، اۆتونوميالى وبلىستىڭ باستىعى، اۆتونوميالى اۋداننىڭ اكىمى تەرريتوريالىق اۆتونوميا العان ۇلتتاردىڭ ازاماتتارىنان بولادى. اۆتونوميالى رايوندىق، اۆتونوميالى وبلىستىق، اۆتونوميالى اۋداندىق حالىق ۇكىمەتتەرىنىڭ قۇرامىنداعى باسقا ادامدار تەرريتوريالىق اۆتونوميا العان ۇلت پەن باسقا دا از ۇلت ادامدارىنان ۇيلەسىمدى قويىلۋ كەرەك .
ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ حالىق وكىمەتتەرى اۆتونوميالى رايوننىڭ ءتوراعاسى، اۆتونوميالى وبلىستىڭ باستىعى، اۆتونوميالى اۋداننىڭ اكىمى جاۋاپتى ءبولۋ ءتۇزىمىن جۇرگىزەدى. اۆتونوميالى رايوننىڭ ءتوراعاسى، اۆتونوميالى وبىلىستىڭ باستىعى، اۆتونوميالى اۋداننىڭ اكىمى ايىرىم- ايىرىم سول دارەجەلى حالىق وكىمەتتەرىنىڭ قىزمەتىن باسقارادى.
21-تارماقتا ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ اۆتونوميا ورگاندارى مىندەت اتقارعان كەزدە، ءوز ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرىنىڭ اۆتونوميا ەرەجەسىندەگى بەلگىلەمەلەر بويىنشا سول جەردە جالپىلىق قولداناتىن ءبىر نەمەسە بىرنەشە ءتۇرلى ءتىل- جازۋدى قولداندى؛ ءوز قىزمەتىندە جالپىلىق قولدانىلاتىن بىرنەشە ءتۇرلى ءتىل- جازۋدى قاتار قولداناتىندار تەرريتوريالىق اۆتونوميا العان ۇلتتاردىڭ ءتىل- جازۋىن نەگىز ەتسە بولادى.
22-تارماقتا ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ اۆتونوميالى ورگاندارى سوتسياليستىك قۇرىلىستىڭ قاجەتىنە قاراي، ءتۇرلى شارالار قولدانا وتىرىپ، سول جەردەگى ۇلتتاردان ءار دارەجەلى كادرلەردى، عىلىم- تەحنيكا، شارۋاشىلىق باسقارۋ، ت. ب. جاقتارداعى ماماندار مەن تەحنيك جۇمىسشىلاردى كوپتەپ جەتىلدىرىپ، ولاردىڭ ءرولىن تولىق ساۋلەلەندىرەدى؛ سونداي- اق از ۇلت ايەلدەرى اراسىنان ءار دارەجەلى كادر جانە ءار ءتۇرلى كاسىپتىك- تەحنيكالىق ماماندار جەتىلدىرۋگە نازار اۋدارادى.
ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ اۆتونوميا ورگاندارى قىزمەتكەر قابىلداعان كەزدە، تەرريتوريالىق اۆتونوميا العان ۇلتتان جانە باسقا دا از ۇلتتاردان قىزمەتكەر الۋدى لايىقتى ەسكەرۋ كەرەك.
ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ اۆتونوميا ورگاندارى ءتۇرلى كاسىپ ادامدارىن ەرەكشە شارالار قولدانا وتىرىپ، قامقورلىق جاساۋ، شابىتتاندىرۋ ارقىلى اۆتونوميالى جەرلەردىڭ ءتۇرلى قۇرىلىس جۇمىستارىنا تارتادى.
23-تارماقتا ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ كاسىپورىندارى، ءىس ورىندارى مەملەكەتتىڭ بەلگىلەمەلەرى بويىنشا ادام العاندا، الدىمەن از ۇلتتان الادى، سونداي- اق ولاردى اۋىل- قىستاقتار مەن مال شارۋاشىلىق رايوندارىنداعى از ۇلت تۇرعىندارىنان الۋىنا بولادى"(36) - دەلىنگەن.
جالعاسى بار