جالپى، تەرەڭىرەك ءمان بەرسەڭىز، «گەرمانيا» ءسوزى لاتىن تىلىندە Allemagne - «بارلىق ادامنىڭ جەرى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازىر اتى ايشىقتاعانداي، گەرمانيادان الەمنىڭ بار حالقىن جولىقتىرۋعا بولادى. وعان سوڭعى ۋاقىتتا ميلليونداپ قوسىلعان بوسقىنداردىڭ سانىن قوسا بەرىڭىز. ايتپاقشى، بوسقىندار دەمەكشى، بەرلين قالاسى جابايىلانىپ، توزىپ بارادى.
گەرمانيا! وسى ءسوزدى ەستىگىندە نەمىس حالقىنىڭ تازالىعى، ۋاقىتقا بەرىكتىگى بىرتەكتىلىگى كوزگە ەلەستەۋشى ەدى. اتتەڭ، ءبىز بارعان بەرلين وسىنى كورسەتە المادى-اۋ! كوشەسى سىرانىڭ شىنىسى مەن تەمەكىنىڭ قالدىعىنا، مەتروسى كارىز سۋىنىڭ يىسىنە، كەزبەلەردىڭ باسپاناسى مەن اجەتحاناسىنا اينالىپ ۇلگەرگەن. سونداي ۇلكەن قالا! سونداي لاس قالا! مىنە، ءبىز كۇتكەن اتاقتى بەرليننىڭ قازىرگى كۇيى وسى. مۇندايدا ءبىزدىڭ قالالارعا شۇكىرلىك ايتادى ەكەنسىڭ.
بەرلين تاعى ءبىر جاعدايىمەن جاعا ۇستاتتى. كوشەدە ۇرى-قارى دەگەن ءورىپ ءجۇر. مىڭداعان تۋريست ءوزىنىڭ قورعانسىز ەكەندىگىن سەزە مە؟! تاپا تال تۇستە بار دۇنيەسىنەن ايىرىلىپ قالىپ جاتقانداردى دا كوز كوردى. دەر كەزىندە قۇرىقتاپ جاتقان ءتارتىپ ساقشىلارىن دا كورمەدىك. ارى-بەرى سوعىلىسقان بوسقىندار دا ءورىپ ءجۇر. ال جول بويى شاشىلعان قالدىقتاردى جيناپ جۇرگەن تازالىق قىزمەتكەرلەرى دە سيرەك. قالا قوقىسقا تولىپ بارادى.
الماندار - سىرا سۇيگىش حالىق. سىرا ساتۋشىلار دا، ساتىپ الۋشىلار دا كوپ. قولىنا سىرا ۇستاپ تۇرعان ايۋ مۇسىندەرىن دە ءجيى كەزدەستىرەسىڭ. ايۋ بەرليننىڭ نىشانىنا اينالعان.
گەرمانيادا قىزمەتكەرلەرگە جۇمىس كۇنىندە ءبىر شىنى سىرا ىشۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى ەكەن. وندا دا تەك وتاندىق ونىمگە قولداۋ كورسەتىلەدى. وزگە مەملەكەتتەردىڭ سىرالارىن پايدالانۋدى ءجون سانامايدى. اسحانا، كافە، رەستوران ماسەلەسى دە سىن كوتەرمەيدى. وتىرعان جەرىڭ ورىندىق. جول-جونەكەي وتىرىپ، اس ىشەتىن ادەتى بار. ءىرى الەۋمەتتىك ورىندارعا يتپەن كىرۋگە رۇقسات بەرىلگەن. ازىق-تۇلىك دۇكەندەرىنە دە يتپەن كىرە الاسىز. ودان كەيىن تازالىق ماسەلەسىن تاعى دا ايتپاي-اق قويىڭىز.
نەمىستەر دە باسقا ەۋروپالىق مەملەكەتتەر سەكىلدى شاعىن كولىكتەردى پايدالانادى. ونىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى بار. جانارماي قىمباتشىلىعىمەن كۇرەسۋ، قاراجات ۇنەمدەۋ، كەپتەلىستەن جەڭىل قۇتىلۋ سەكىلدى ماسەلەلەر. وسىنىڭ بارلىعى كولىك تاڭداۋ مادەنيەتىنىڭ وسى باعىتىنا اۋىسقان. نەگە ءبىز دە ۇنەمشىلدىككە كوشپەسكە؟!
گەرمانيادا حالىقتىڭ كوپتىگى سونشالىق، مادەنيەتتىڭ دە كوپ فورماسىمەن تانىساسىز. ءارتۇرلى جانردا كيىنىپ، بەت-ءپىشىمىن دە سوعان ساي قۇبىلتىپ، جۇرگەن جاستارى جەتەرلىك. جىنىسىن وزگەرتكەن جەتەسىزدەردىڭ لەك-لەگىن كورگەندە، جاعا ۇستايسىڭ. جىگىت پەن جىگىتتىڭ، قىز بەن قىزدىڭ قول ۇستاسىپ جىربىڭداعان جۇزدەرى بويعا جيىركەنىش ۇيرەتىپ قانا قويماي، ۇرەيلەندىرەدى. حالقىمىزدى وسى قۇبىلىستاردان ساقتاسىن!
مۇنىڭ بارلىعى - قازىرگى بەرليندەگى كورىنىستەر. تازالىقتا سالعىرتتىق تانىتقان نەمىستەردىڭ وزدەرى بولماس. كوپ حالىقتىڭ تىعىز قونىستانىپ، بوسقىنداردىڭ شامادان تىس ارتۋى دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىز. نەمىستەر دە وسى ماسەلەگە ءبىرشاما نارازىلىق بىلدىرگەن كورىنەدى. ءبىز بارعان ساپاردا دا كىشىگىرىم نارازىلىقتىڭ كۋاسى بولدىق. ءبىراق پوليتسيا مۇنداي شارالاردىڭ وتۋىنە ەشقانداي قارسىلىق تانىتىپ جاتقان جوق. ورىن-ورنىمەن ءوتتى دە، حالىق پىكىرى تىڭدالىپ، جولدارى اشىلدى. اشىقتىق كورىنىسى.
لاستانعان كورىنىس كوز الدىڭنان كەتپەسە دە، بەرليننىڭ اتاقتى عيماراتتارى كوز اربايدى. تاريح كۋاسىنە اينالعان قابىرعالار، سارايلار، اتاقتى رەيحستاگ ءالى كۇنگە دەيىن قالاعا تۋريستەر تارتىپ تۇر. كەزىندە قانشاما اتا-بابامىز وسى رەيحستاگقا جەتە الماي، سوعىستا وپات بولدى. مەنىڭ دە اتا-بابالارىم قاتىستى. ورالمادى. جەتە الماعان دا بولار؟! ءبىراق ۇرپاعى جەتتى-اۋ!
ءيا، بۇل كەشەگى زۇلمات زامانداردىڭ قاھارلى جۇرەگىنە اينالعان - رەيحستاگ عيماراتى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، رەيحستاگ يتاليالىق بيىك قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ ستيلىندە فرناكۋرتتىق ساۋلەتشى پاۋل ۆاللوتانىڭ جوباسىمەن سالىنعان. نەمىس پارلامەنتى عيماراتىنىڭ العاشقى تاسىن 1884-جىلى 9- ماۋسىمدا كايزەر ۆيلگەلم قالاعان. قۇرىلىس مەرزىمى ون جىلعا سوزىلىپ، ۆيلگەلم Ⅱكايزەردىڭ كەزىندە اياقتالادى. ال 1933-جىلى 27- اقپاندا رەيحستاگ عيماراتى ءورت قويىلۋى سالدارىنان جانىپ كەتەدى. 1939-جىلدان اسكەري ماقساتتا قولدانىلادى. 1945-جىلى بەرلين ءۇشىن شايقاس ۋاقىتىسىندا كەڭەس اسكەرلەرى رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىگىپ، عيمارات قابىرعاسىندا كەڭەس ساربازدارى كوپتەگەن جازبالار قالدىرادى.
1990-جىلى عيماراتقا قايتا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ايتا كەتەرلىگى، سۇراپىل سوعىس كورىنىس سۋرەتىندەي ساقتالعان عيمارات ءالى كۇنگە دەيىن سول زاماننان سىر شەرتىپ تۇر. قابىرعاعا قادالعان وقتار ءىزى وسى ۋاقىتقا دەيىن ساقتالعان. مۇنىڭ ءوزى تاريحتى وزگەرتۋگە بولمايتىنىن، ەستەلىكتەرىنە دەيىن قالۋ كەرەك ەكەندىگىن ايشىقتاپ تۇرعانداي. ال عيماراتقا كۇن سايىن سەگىز مىڭنان اسا ادام كەلەدى ەكەن.
بەرليننىڭ تاعى ءبىر كەرەمەتى بار. ول - 225 جىلدان اسا تاريحى بار براندەنبۋرگ ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشى. باسىندا «الەم قاقپاسى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان ساۋلەت ونەرى كەشقۇرىم التىن تۇسكە مالىنادى. ءبىز بارعاندا قاقپانىڭ جوعارعى بولىگىنەن سىعالاپ قاراعان «جارتى اي» جارقىراپ كورىندى. الەمنىڭ بىرەگەي ساۋلەت ونەرىنە اينالعان قاقپا تۋريستەردىڭ وتە ءجيى كەلەتىن ورىن ەكەن.
بەرليندە گەرمانياداعى ەڭ ۇلكەن يەۆانگەليالىق شىركەۋ، گەرمانيا كانتسلەرى اكىمشىلىگىنىڭ عيماراتى، بەرلين تەلەمۇناراسى كەلۋشىلەر نازارىنان تىس قالعان ەمەس. قاي نىسانىنا بارساڭىز دا، قۇجىناعان حالىق. تولاسسىز اعىلعان كولىك، زۋلاعان مەترو. ءبىراق سونداي ۇلكەن قالادا ءجۇرىپ، كەپتەلىسكە كەزىكپەگەنىمىزگە تاڭ قالماسقا بولماس.
بۇل تاريحي ورىنداردى كىم ارالاپ كورمەيدى، كورۋ ءۇشىن قاجەت. ءبىراق سان قازاقتىڭ تابانى وسى جەرگە تيسە دە، مۇستافا شوقايدىڭ زيراتىن ىزدەپ بارۋشىلار سيرەك بولار؟! ارمان، جاناربەك اعالارىمىز ءبىزدى وسى ساپاردا بابامىزدىڭ زيراتىن ىزدەپ تاۋىپ، قۇران وقىپ قايتۋعا شاقىردى.
ارينە، ءوزى تۋىپ-وسكەن قازاق ەلىنىڭ ازاماتى، ۇرپاعى بولا تۇرىپ، بابا ءارۋاعىنا قۇران باعىشتاماۋ دا ار الدىندا دا سىن بولار؟ وسىلاي دەگەن جاناربەك اعامىز بەرلينگە ساپارمەن كەلگەن ءبىر توپ قازاق جۋرناليستەرىن باستاپ بەرليندەگى مۇسىلمان باۋىرلار جەرلەنگەن زيراتقا جول تاۋىپ، كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى، تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ جەتەكشىسى، تۇركىستان حالىقتارى ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ ۇلى كۇرەسكەرى جانە يدەولوگى مۇستافا شوقاي زيراتىنا قۇران باعىشتادىق.
رامازان ايىندا بولعان ساپار ءسوزسىز يگى ىستەرگە تولى بولدى. الىپ شاھاردىڭ ءبىر پۇشپاعىندا ورنالاسقان زيراتتى تابۋ دا قيىنعا سوقپاعانى تاڭقالدىردى.
بەرليندە ءبىز باراتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ورىن بولدى. ول كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ داڭق مەموريالى ەدى. ترەپتوۆ پاركى قالانىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان. پاركتىڭ ورتاسىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا بولعان 7,2 مىڭنان استام كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ ءمايىتى مەن 1946-1949-جىلدارى سالىنعان اتاقتى مونۋمەنت بار. بەرليندى ازات ەتكەن جاۋىنگەردىڭ ەسكەرتكىشى - فاشيزمعا قارسى كۇرەستە قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ اتاقتى مونۋمەنتتەرىنىڭ ءبىرى.
بۇل - ءبىر عانا ساپاردان تۇيگەن وي، كورگەن كورىنىس. رۋحاني ماڭىزدىلارىنىڭ ءسوزسىز قۇندىلىعى جوعارى. ويلاپ كورمەگەن ارمانداردىڭ دا ورىندالىپ جاتاتىنا كۋا بولدىق. ساپار سونىسىمەن دە قىزىققا تولى بولدى. اللا جول بەرىپ، ساپار دا ءساتتى ورىندالدى.
دوسجان بالابەك ۇلى،
الماتى -بەرلين-الماتى
«ايقىن»