- ەندى عانا نامازىن وقىپ، قۇلشىلىعىن باستاعان جاستار از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قولدارىنا قارۋ الىپ، سيريا اسىپ كەتىپ جاتىر. جات اعىمنىڭ وكىلدەرى وسىنشاما جىلدامدىقپەن جاستاردىڭ ساناسىن قالاي جاۋلاپ ۇلگەرەدى؟
- از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە دەپ ايتۋعا كەلە قويماس. بۇل ءبىرشاما ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە. ءسىز ايتىپ وتىرعان جات اعىم سالافيلىك- ۋاھابيستىك باعىتتى ۇستانۋشىلار. بۇلار مەشىتكە ەندى كەلىپ، نامازدى ەندى ۇيرەنىپ، ءالى دە بولسا وڭى مەن سولىن تانىماعان، يمامدارمەن سويلەسىپ ۇلگەرمەگەن جاستاردى تۇزاقتارىنا تۇسىرەدى.
سوسىن اقىرىنداپ ولارعا جاناشىرلىق ءبىلدىرىپ، كومەكتەسكەن سىڭاي تانىتىپ، بىرتە- بىرتە مەشىت يمامدارىنا دەگەن تەرىس كوزقاراس قالىپتاستىرادى. يمامدار دا پەرىشتە ەمەس، كەيدە قاتەلىك جىبەرىپ قويۋى مۇمكىن. يمامداردىڭ وسىنداي تۇستارىن تەرىپ الىپ، «مىنە، سەنىڭ سەنىپ جۇرگەن يمامىڭ. ولار دۇرىس جولدا ەمەس. دۇرىس جولداعىلار بۇلاي جاسامايدى» دەگەن سەكىلدى وزدەرىنىڭ ۋاعىزدارىن جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭىرەدى.
سونداي- اق، كەيبىر وزدەرىن «ءدىنتانۋشىمىن» دەپ جۇرگەندەر «اقيدا ءبىرىنشى ورىنداعى ماسەلە ەمەس، وعان اسا ءمان بەرمەۋىمىز كەرەك. ەڭ باستى ماسەلە ولاردىڭ ساياسي نەمەسە اگرەسسيالىق كوزقاراستارى. مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىنا قارسى كەلمەۋى، بيلىكتى مويىنداۋى، قولىنا قارۋ الىپ جيھادقا كەتىپ قالماۋى» دەگەن سەكىلدى پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇر. بۇل - وتە قاتە پىكىر. سەبەبى، وسى ايتىلعان قارسىلىقتاردىڭ بارلىعى اۋەلگى اقيدانىڭ دۇرىس بولماۋىنان باستالادى. ولاردى ەشكىم بىردەن «مىنا مەملەكەت تاعۇت، قولدارىڭا قارۋ الىپ قارسى شىعىڭدار» دەپ ۇيرەتپەيدى.
ەڭ ءبىرىنشى، «ءبىز اللا تاعالانى دۇرىس تانۋىمىز كەرەك، اللا تاعالانىڭ سيپاتتارىن پايعامبارىمىز (س. ع. س) ، ساحابالار قالاي تۇسىنگەن بولسا، ءبىز دە سولاي ءتۇسىنۋىمىز كەرەك» دەگەننەن باستايدى. ياعني، ءبىرىنشى ورىنعا سەنىم ماسەلەسىن قويادى. «يمامدار اللا تاعالانى بارلىق جەردە دەپ ايتادى، بۇل اداسۋشىلىق» دەيدى. شىن مانىندە، ماتۋريدي اقيداسىندا اللا بارلىق جەردە دەپ ايتىلمايدى. بۇل ولاردىڭ ماترۋدي اقيداسىنا جاپقان جالاسى. سوسىن ولار «اللا بارلىق جەردە ەمەس، اللا اسپاندا» دەپ وزدەرىنىڭ تۇسىنۋىمەن قۇران اياتتارىن كەلتىرەدى دە، مىنە اللانىڭ اسپاندا ەكەندىگى اياتتا انىق ايتىلىپ تۇر دەيدى. كەيىن «پايعامبارىمىز قويدى قاسقىرعا جەگىزگەن كۇڭنەن: «اللا قايدا؟ » دەپ سۇراعان ەدى، ول: «اسپاندا» ، - دەپ جاۋاپ بەردى» دەگەن مۋسليم ريۋايات ەتكەن حاديستى كەلتىرەدى. شىن مانىندە بۇل حاديس سىنعا ۇشىراعان حاديستەردىڭ ءبىرى. تۋرا سول وقيعا يمام ءال- بايحاقيدىڭ ريۋاياتىندا پايعامبارىمىز (س. ع. س) كۇڭنەن «راببىڭ كىم؟» دەپ سۇراعان. سوسىن «سەن اللانىڭ ءبىر ەكەنىنە، مەنى ونىڭ ەلشىسى ەكەنىمە سەنەسىڭ بە؟» دەپ سۇراعان. عۇلامالار ءبىرىنشى ريۋايات ەكىنشى ريۋاياتقا قايشى كەلگەندىكتەن ءبىرىنشى حاديستى «شازز» حاديستەردىڭ قاتارىنا جاتقىزعان. ال، سالافيلەر سول ءبىرىنشى حاديستى الىپ ءدىني ساۋاتى تومەن جاستاردىڭ ساناسىنا تىقپالايدى. «مىنە، اللا دا، پايعامبار دا ايتىپ تۇر. ءبىراق، يمامدار دا، ماترۋيديلەر دە بۇعان قارسى شىعادى» دەگەن ۋاعىزدارىن ايتا وتىرىپ، قاراكوزدەرىمىزدىڭ بويىنا العاشقى سالافيتتىك كوزقاراستاردى قالىپتاستىرادى.
سونداي- اق، ولار اسا ءمان بەرەتىن تاعى ءبىر جايت «پايعامبارىمىز بەن ساحابالار وسىلاي تۇسىنگەن» دەگەندى ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. ياعني، وزدەرىنىڭ تۇسىنىكتەرىن پايعامبار مەن ساحابالارعا اپارىپ جۇكتەيدى. ءبىراق، بۇلاردىڭ پىكىرى ارى كەتكەندە حيجري جىلىمەن ساناعاندا IV عاسىردا اندالۋسيادا، بەرىسى يبن ءتايميا، ونىڭ بەرگى جاعى مۇحاممەد ءابدۋل ۋاھھابتان باستالادى. قۇرانداعى اللانىڭ قولى تۋرالى ايتىلاتىن اياتتى دا ادامنىڭ قولى دەگەن سەكىلدى تۋرا ماعىناسىندا تۇسىندىرەدى. بۇعان سەنبەگەننىڭ بارلىعىن اداسۋشى، كاپىر، بيدعاتشى، توزاقتىق دەپ ەسەپتەيدى. بۇلاردى ۇنەمى تىڭداعان تۇلعانىڭ بويىندا تەولوگيالىق، ءدىني تۇرعىدان «مەنىڭ عانا پىكىرىم دۇرىس» دەگەن وي تولىق قالىپتاسادى. وسىدان كەيىن بارىپ «اتا- اناڭدىكى دە، مەملەكەتتىكى دە، اتا- باباڭدىكى دە دۇرىس ەمەس، مەنى عانا تىڭدا» دەپ ادامدى ماڭگۇرتتەندىرىپ تاستايدى. ءتىپتى، «باسقانى تىڭداۋ حارام» دەيدى. ولاردىڭ كەيبىر شەيحسىماقتارى «يمامدار، ولار بيدعات يەلەرى. سوندىقتان، ولار ايات پەن حاديستەر ايتىپ تۇرسا دا تىڭداماڭدار» دەپ ۇندەپ جاتىر. ايات پەن حاديستى تىڭداماي وزدەرىنىڭ ۋاعىزشى شەيحتارىن عانا تىڭدايتىن بولسا، بۇلاردىڭ روبوتتان نەسى ارتىق؟ ! ۇنەمى ءبىر باعىتتاعى ۋاعىزدى تىڭداي بەرگەن ادامنىڭ ساناسىندا سالىستىرۋ بولمايدى. بۇلاردىڭ تۇپكى ماقساتى دا سول.
- قازىرگى تاڭدا ولارعا ۇستازدارىنىڭ باعىتى دۇرىس ەمەس ەكەندىگىن دالەلدەپ رايىنان قايتارا الاتىنداي ءدىن ماماندارىمىز بار ما؟
- اللاعا شۇكىر، از دا بولسا بار. قازىر ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم العان ساۋاتتى عالىمدارىمىزدىڭ قاتارى كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا بايلانىستى مەن سوزىمە دالەل بولۋ ءۇشىن ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن. ەرسىن امىرەنىڭ اقيدا ماسەلەسى جونىندە وكتاممەن جاساعان توعىز ساعاتتىق پىكىرتالاسىنان كەيىن كوپتەگەن ۋاھابيلىك باعىتتاعى باۋىرلارىمىز تۋرا جولعا قايتىپ ورالدى. ءبىر عانا اقتاۋدىڭ وزىندە وتىز شاقتى سالافي رايىنان قايتقان. باستاپقى پىكىرىن وزگەرتىپ، ءبىراق جاسىرىپ جۇرگەندەرى قانشاما. ويلارىن اشىق ايتايىن دەسە «كەشە مىنا باعىتتا ءجۇر ەدى، ەندى مىنا باعىتتى ۇستانىپتى» دەگەن سوزدەن قاشىپ، ايتا الماي ءجۇر. وسى پىكىرتالاستان كەيىن ولاردىڭ ساناسىندا سالىستىرۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى.
مۇنداي جاعداي بولماۋ ءۇشىن «يمامدار ايات، حاديس كەلتىرسە دە تىڭداماڭدار» دەپ جانۇشىرا ءپاتۋا شىعارىپ جاتىر. ابدەن تەولوگيالىق تۇرعىدان ساناسىن وزگەرتكەننەن كەيىن، جايلاپ قارۋلى ءىس- ارەكەتتەرگە ۋاعىزداي باستايدى. بۇل باعىتتاعىلار ۇستازىنىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايدى. ماسەلەن، 2010 -جىلدارى كىم ەكەنى بەلگىسىز ابۋ مۋنزير اش- شانكيتيدەيتىن «ۇستازدارى» قازاقستانداعىلارعا «ەندى ۇيىمداسقان تۇردە قارۋلى قاقتىعىستاردى باستاي بەرسەڭدەر بولادى» دەگەن ءپاتۋا شىعارىپ بەردى. ال 2011-2012 -جىلدارى وسىنداي ءپاتۋالاردىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە ءتۇرلى قارۋلى قاقتىعىستار ورىن الدى.
قازىر، قۇدايعا شۇكىر، ءدىني باسقارمانىڭ قاتارىندا ەرسىن امىرە، ريزابەك باتتال ۇلى، قابىلبەك جۇمابەكوۆ ت. س. س. ساۋاتتى، ءبىلىمدى ازاماتتار جەتەرلىك. راس، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ارابشا بىلەتىن، شاريعات شارتتارىن، قۇران اياتتارىن، پايعامبار حاديستەرىن تالقىلاي الاتىن يمامدار از ەدى. ول كەزدە ۋاھابيلەرمەن پىكىر تالاستىرۋ قاۋىپتى بولاتىن. ال، قازىر يمامدارمەن پىكىرتالاستىرۋدان ولار قاشادى. ءتىپتى، ءدىلمۇرات دەگەندەرى «ەرسىن مەن وكتامنىڭ پىكىرتالاسىن تىڭداماڭدار، بيدعاتشىلار مەن پىكىرتالاستىرۋعا بولمايدى، بۇل حارام» دەپ ءپاتۋا شىعاردى. ەگەر ولار شىن مانىندە تۋرا جولدا بولسا، نەگە ءبىزدى دە تۋرا جولعا سالۋعا تىرىسپايدى؟ ! نەگە ءدىني كوزقاراسى قالىپتاسپاعان ءبىلىمى تومەندەرمەن عانا جۇمىس جاسايدى دا، ناعىز ءدىن ماماندارىمەن پىكىر الماسۋدان قاشادى؟! مۇنىڭ سەبەبى بەلگىلى.
بۇل ءۇش عاسىردان بەرى جەمىستى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان الەمدىك جوبا. قاراپ وتىرساڭىز سالافيلىك- ۋاھابيلىك يدەولوگيا قاي جەرلەرگە باردى، سول جەرلەردىڭ ەشبىرىنىڭ وڭعانى جوق. تەك قانا قوعامدى ءبۇلدىرۋ، تىنىشتىقتى قاشىرۋ، مۇسىلمانداردى ءبىر- بىرىمەن قىرلىستىرۋ. سالافيلىك- ۋاھابيلىك يدەولوگيا ءاۋ باستا مۇسىلمانداردى ءبىر بىرىمەن قىرقىستىرۋ، ءبىر- ءبىرىنىڭ قانىن توگۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. 18 - عاسىردا بۇل قوزعالىس مۇسىلمانداردىڭ قانىن توگىپ، شيعالاردى كاپىرلەر، تۇرىكتەردى سوپىلار- مۇشىرىكتەر، وزدەرىنە قارسى كەلگەن باسقا ارابتاردى بيدعاتشىلار- توزاقىلار دەپ مۇسىلمانداردىڭ قانىن توكتى. ءتىپتى تۇقىمىنا دەيىن جويامىز دەپ قۇرساقتاعى بالاعا دەيىن نايزا تۇيرەگەن كەزدەرى بولعان. سول كەزەڭنەن بەرى وزگە ءدىننىڭ وكىلدەرىنە ەمەس، تەك مۇسىلماندارعا قارسى شىعۋمەن كەلەدى. تۋرا سول كەزدە جاساعان قاتىگەزدىگىن قازىر د ا ي ش ۇيىمى اسىرىپ جاساپ جاتىر. ءبىراق، قازىرگى سالافيلىك اعىمنىڭ ەرۋشىلەرى بۇل تاريحتى ويدان شىعارىلعان دەپ مويىنداعىلارى كەلمەيدى. د ا ي ش سول كەزدەگى ۋاھابيلىك قوزعالىسىنىڭ جالعاسى. مۇنى استاناداعى سامميتكە كەلگەن ساۋديالىق شەيحتاردىڭ ءوزى «د ا ي ش- قا كەتىپ جاتقانداردىڭ بارلىعى سالافيلىك باعىتتاعىلار» دەپ مويىنداپ وتىر.
- سوندا سالافيزمنەن ۋاحابيزم، ودان د اي ش شىعىپ وتىر عوي؟
- ءسالافيزم- ۋاھابيزم ەكەۋى ءبىر ۇعىم. وسىدان ءۇش عاسىر الدىن بۇلار ۋاھابيلەرمىز دەپ وزدەرى اتاعان. ۋاقىت وتە كەلە ۋاھابيزم اتاۋى بەلگىلى دەڭگەيدە سەكتانىڭ اتاۋى سەكىلدى قابىلدانىپ كەتكەندىكتەن اۋەلگى اتاۋىنان قۇتىلۋعا ارەكەت جاساپ، سوڭعى 20-30 -جىلدىڭ كولەمىندە وزدەرىن ءسالافيمىز دەپ تانىتىپ، تاراتىپ ۇلگەردى. ال شىن مانىندە بۇل ەكى اتاۋدىڭ مازمۇنى مەن زاتى ءبىر.
- بۇلاردىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە ءمان بەرمەي تۇتاس بولمىسىمەن اراب بولعىسى كەلەتىندەرى نەسى؟
- يسلام شاريعاتىنىڭ ەرەكشىلىگى ءاربىر ەلدىڭ گەوگرافيالىق، الەۋمەتتىك، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمەن ساناسادى. مۇنىڭ مىسالى رەتىندە يمام شافيعي يراكتا بولعان كەزدە ءوزىنىڭ ءمازھابىن قالىپتاستىردى. ال، ەگيپەتكە كوشىپ بارعاننان كەيىن كەيبىر پىكىرلەرىن، ءپاتۋالارىن وزگەرتتى. سەبەبى، يراك پەن ەگيپەتتىڭ كەيبىر احۋالدارى ءبىر- بىرىنە ۇقسامايتىن.
ارينە، شاريعاتتا نەگىزگى اقيداداعى تالاپتار بەكىتىلگەن. وعان داۋ جوق. ال شاريعاتتى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە شارتتارىنا قايشى كەلمەسە وزگەرە بەرەدى. مىسالى ءۇشىن، ايەل ادامنىڭ كيىم ۇلگىسىن الىپ قاراڭىز. شاريعات جالپى ايەل ادامنىڭ كيىنۋ ۇلگىسىن ايتادى. ياعني، اۋرەت جەرلەرىن جاۋىپ ءجۇرۋدى بۇيىرادى. ءبىراق، ءدال ساۋد ارابياسىنداعىداي قارا ورامال تاعىپ، قارا كيىنىڭدەر دەپ مىندەتتەمەيدى عوي. سوندىقتان، ءوزىڭىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىڭىزگە، تۇرعىلىقتى جەرىڭىزگە، قورشاعان ورتاڭىزعا، سول ورتانىڭ تالابى مەن مادەنيەتىنە لايىقتاپ، شاريعات تالاپتارىن ورىنداۋعا بولادى. ال ءبىزدىڭ سالافيلىك باعىتتاعى باۋىرلارىمىز ارابتاردىڭ، اتاپ ايتقاندا يسلامدى ۇستانۋدىڭ ساۋديالىق ۇلگىسىن قازاققا اكەلىپ تاڭعىسى كەلەدى. ارينە، بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ دىنگە قارسى قويىپ، يسلاموفوبيانى قالىپتاستىرۋعا سەبەپشى بولىپ جاتىر.
- قازىر بۇل باعىتتى ۇستانۋشىلاردىڭ سانى ەلىمىزدە ايتارلىقتاي ارتقان سەكىلدى. بۇلاردى ۇگىت ناسيحاتپەن، پىكىرتالاستارمەن جونگە سالۋ مۇمكىن بە؟
- پىكىرتالاستى، ۇگىت ناسيحاتتى كوبەيتۋ كەرەك. ەگەر حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتى تولىعىپ، جات يدەولوگيالاردى قابىلدامايتىنداي بولسا بۇلار قايدا بارادى. ەكىنشى ماسەلە، ەلىمىزدە قۇقىقتىق شارا قابىلداۋ ماسەلەسىن دە قاراستىرۋ كەرەك سياقتى. ماسەلەن، تابليعي جاماعاتقا، د ا ي ش- قا سوت شەشىمىمەن تيىم سالىندى عوي. سالافيلىك تە قاۋىپتى يدەولوگيالاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان، بۇل باعىتا دا ءتيىستى شارالار قولدانۋ كەرەك شىعار. سەبەبى، جوعارىدا تىيىم سالىنعان توپتاردىڭ جۇمىستارى ەلىمىزدە ايتارلىقتاي باسەڭدەگەنىن، ولاردىڭ ەرۋشىلەرىنىڭ ءوز ەرىكتەرىمەن بۇل اعىمداردان باس تارتىپ جاتقاندارىن كوزىمىز كورىپ وتىر.
2011-2012 -جىلدارى سالافيلىك- ۋاھابيلىك باعىتتاعىلار اتىراۋدا ءبىراز بۇلىك شىعاردى. سول كەزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ارنايى شارالار قابىلداعان كەزدە ساقالىن ءوسىرىپ، «وسى ساقالىم ءۇشىن جانىمدى قيۋعا دايىنمىن» دەپ كەۋدەسىن سوعىپ جۇرگەندەردىڭ كوپشىلىگى قورىققاندىقتان ساقالىن قىرىپ، بالاقتارىن ۇزارتىپ شىعا كەلدى. قازىر اياقتارىن الشاڭ باسىپ، «ساقالىمدى المايمىن، بالاعىمدى ۇزارتپايمىن» دەپ جۇرگەندەردىڭ بارلىعى مەملەكەتىمىزدەگى بەيبىتشىلىكتى، تىنىشتىقتى بارىنشا پايدالانىپ جۇرگەندەر. ەگەر قۇقىقتىق شەشىم قابىلدانسا، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قالىپقا تۇسەر ەدى.
- ەلىمىزدەگى ۋاھابيلىك باعىتتاعىلاردى توقتاتارمىز. ال، الەمدى دۇرلىكتىرىپ جاتقان د ا يش- تى توقتاتۋ مۇمكىن بە؟
- د ا ي ش بەلگىلى ءبىر تاراپتاردىڭ ارنايى جوباسى. سول ەلدەر قاشان «توقتا» دەپ قىزىل تۇيمەشەنى باسادى، سول كەزدە توقتايدى. بۇل نەگىزى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ دامۋىنا، تۇراقتى ءومىر سۇرۋىنە، عىلىم- بىلىمدە جاڭالىقتار اشۋىنا، تۇتىنۋشى ەلدەن ءوندىرۋشى ەلگە اينالۋىنا كەدەرگى جاساۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ وتىرعان جوبا. مۇنى د ا ي ش- قا ەرگەن ءبىزدىڭ قاراكوزدەرىمىز تۇسىنبەي وتىر. يسلام الەمىندە تۇراقتىلىق بولسا، دامۋ بولادى. سەبەبى، مۇسىلمان الەمىنىڭ باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جان- جاقتى الەۋەتى وتە جوعارى. سونىڭ ىشىندەگى جاي عانا دەموگرافيالىق الەۋەتتى مىسالعا ايتۋعا بولادى.
اللا تاعالا قۇراندا «ءبىز ادام بالاسىن قۇرمەتتى ەتتىك» دەيدى (يسرا سۇرەسى، 70-ايات) پايعامبارىمىز (س. ع. س) جاندىكتىڭ ءوزىن ورتەپ ولتىرۋگە تيىم سالعان. ال، د ا ي ش وزدەرىنىڭ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەن يوردانيالىق ۇشقىشتى ورتەپ ءولتىردى. بۇل ەندى مۇسىلماندىقتان دا، يماننان دا، ادامدىقتان شىعىپ كەتكەن قاتىگەزدىك. ەشبىر جيھادتىڭ شارتتارى مەن تالاپتارى ساقتالىپ جاتقان جوق. مۇنىڭ ءوزى د ا ي ش- ءتىڭ قانشالىقتى اداسقان توپ ەكەندىگىن كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. ال بىزدەن سيرياعا بارىپ جاتقانداردىڭ بارلىعى وكىنىشكە قاراي وزگە ەلدەردىڭ ساياسي ويىندارىنىڭ قۇرباندارىنا اينالىپ جاتىر.
- ارنايى ۋاقىت ءبولىپ، كەلەلى تاقىرىپتا سۇحبات بەرگەنىڭىزگە العىسىمىز شەكسىز.
اڭگىمەلەسكەن
ولجاس ساندىبەك
e-islam.kz