اتتىڭ مىنەر جاعى مەن قامشىلار جاعى. اتقا ءمىنىپ-ءتۇسۋ بارىسىندا اتتىڭ مىنەر جاعى جانە قامشىلار جاعى دەگەن وڭ-تەرىسىن اجىراتاتىن ايىرماسى بولادى. اتقا مىنەتىن، ياعني اتتىڭ وڭ جاعىن - «مىنەر جاعى» دەيدى دە، اتتىڭ كەلەسى جاعىن، ياعني اتتىڭ تەرىس جاعىن «قامشىلار جاعى» دەيدى.
كەيبىر مىنەزى شارگەز جىلقىلار تەرىس جاعىنان مىنگىزبەك تۇگىلى، جاقىنداتپايتىنى دا بولادى. ال وسى جىلقىنىڭ مىنەر جاعى مەن قامشىلار جاعىنىڭ سىرىن كەيبىر دەرەكتەردە بىلايشا تۇسىندىرەدى:
بۇل جاعداي ادامداردىڭ كوبىسى وڭقاي بولۋىنا بايلانىستى. ەرتەدە جىگىتتەر قىلىشىن وڭاي سۋىرىلۋ ءۇشىن سول جاعىنا تاققان. وسىلايشا سول جاعىندا سالاقتاعان قىلىشى بار ەرلەر اتقا مىنگەندە سول اياعىن ۇزەڭگىگە الدىمەن سالۋ ىڭعايلى كەلەدى. جانەدە سوعىس كەزىندە كوپ ادام اتقا بىركەلكى مىنگەنگەدە ىڭعايلى بولعان. بۇلار قازىرگى زاماندا قاجەتى شامالى بولعانىمەن ۇيرەنىسى بويىنشا سول اياعىن الدىمەن ۇزەڭگىگە سالادى.
ات كۇشى. جىلقى مالىن اق، قارا، جيرەن، قۇلا، ت. ب. دەپ تۇرىنە قاراي؛ جۇككە ارنالعان، جۇيرىك، جورعا، جەلىستى، ت. ب. دەپ قابىلەتىنە قاراي بولەدى.
جالپى بۇل جانۋاردان شىققان كۇشتى ەسەپتەيتىن بولساق، ءبىر ات وتە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە (ۋاقىتشا عانا) ون شاقتى اتتىڭ كۇشىن شىعارا الادى. كەرەمەت ەمەس پە؟ الايدا قالىپتى جاعدايدا ءبىر ات ءبىر عانا اتتىڭ كۇشىن كورسەتەدى.
«ات كۇشى» دەگەن ولشەمدىك ۇعىم قالاي پايدا بولعان؟
نەلىكتەن «اتتىڭ كۇشىن» ەنەرگيالىق قۋاتتىڭ بىرلىگى رەتىندە الدى؟ بۇل قانشالىقتى كۇش-قۋات بولۋى مۇمكىن؟
بۋ ماشيناسىن ويلاپ تاپقان اعىلشىندىق دجەيمس ۋات (1736-1819) العاش رەت وسى تەرميندى، ياعني «ات كۇشى» ۇعىمىن دۇنيەگە اكەلگەن ەكەن.
سونىمەن قاتار، كوپشىلىككە ءوزىنىڭ جاڭا شىعارماسى كوپ اتتىڭ ورنىن باسۋعا بولاتىن كۇش قۋاتتى ەكەندىگىن دالەلدەۋگە تۋرا كەلگەن. سوندىقتان دا ءبىر ات ءبىر مەزگىلدە قانشا كۇش-قۋات شىعارا الاتىنىن ولشەپ ءبىلۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان.
ول ءوزىنىڭ كومىر شاحتاسىندا جاساعان تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، ءبىر اتتىڭ قالىپتى كۇشى شاحتادان 1 مەتر/سەكۋند ۋاقىتتا 75 كەلى جۇكتى تاسيتىنىن دالەلدەگەن.
ءبىراق بۇل ولشەمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كوپتەگەن اتتاردىڭ كۇشىن سىناپ، سىناقتان وتكىزگەندىگى بەلگىلى. ناتيجەسىندە ازىقتىق، سالىقتىق، ەلەكترلىك، سۋدىڭ، ولشەملىك جانە ءتىپتى بريتاندىق دەپ اتالاتىن ات كۇشى- قۋاتتارى پايدا بولادى.
ال 1960-جىلى وسى «جىلقى ءۇيىرىنىڭ» ماعىناسىن اشىپ، تەرەڭدەتە رەتتەگەن ەكەن. بۇل تۋرالى حالىقارالىق سالماق ولشەمنىڭ XI سەزىندە دۇنيەجۇزىلىك سالماق ولشەمدەرىنىڭ بىرىككەن سي (SI) سيستەماسىندا دالەلدەندى. بۇل سيستەما بويىنشا زاتتىڭ كۇشىن انىقتاۋشى بىرلىكتى دجەيمس ۋاتتىڭ قۇرمەتتىنە «ۆات» دەپ اتايدى.
سوندىقتان اتتىڭ كۇشى دەگەنىمىز اتتىڭ كۇشىنىڭ ولشەمى ەمەس، شىدامدىلىعىنىڭ كورسەتكىشى بولادى ەكەن.
1 ا. ك. = 75 كەلى م/س = 0,736 كۆت. =736 ۆت
1 ۆت=107 ءۇ/س=0,102 كەلى. م/س=1,36. 10-3 ا. ك.
اتتىڭ باسى. كاۆالەريستتەر سوعىستا ولگەن اتتاردى ەسكە الۋ ءۇشىن اتتىڭ باسىن بەينەلەپ، ساپقا تۇردى.
ا ق ش 1917-جىل. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سالدارىنان ولگەن جىلقىلاردىڭ سانىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ ازايتىپ ايتقاننىڭ وزىندە 8 ميلليون جىلقىنىڭ وققا ۇشقانى انىق.
بۇل سوعىستىڭ ەڭ سوڭعى اتتى اسكەرلەر قاتىسقان سوعىس بولعاندىعىنا ءباس تىگۋگە بولادى. جىلقىلاردىڭ كوبى جۇكتەر مەن ادامداردى تاسۋعا پايدالانىلدى.
العاشقى پوشتا ماركاسى. 1933-جىلى شىققان «كازاحي» دەپ اتالاتىن پوشتا ماركاسىندا اتقا مىنگەن قازاقتار بەينەلەنگەن. «كەڭەستىك حالىقتار» سەرياسىمەن شىققان بۇل ماركانىڭ قازىرگى كەزدەگى قۇنى 400-720 رۋبلگە تەڭ. ماركا سول كەزدە 1 كوپەەك بولعان ەكەن. 0,2 ميلليون دانامەن جارىق كورگەن پوشتالىق ماركا بۇگىنگى كۇندە تابىلمايتىنداي دارەجەگە جەتكەن.