ءبىز بەتكە الىپ كەلە جاتقان جاۋعاشتىداعى ايەلدەر تۇرمەسىنە تاياق تاستام جەر قالعان ەدى. ەرىكسىز بۇرىلدىق. باسىنا وراعان ورامالى «سىرى كەتسە دە، سىنى كەتپەگەن» كەلبەتتى وڭىنە ايرىقشا جاراسىپ تۇرسا دا، اۋىر قايعىسى بارى اپانىڭ جۇزىنەن انىق بايقالادى.
ەسكىلەۋ كەلگەن شەتەلدىك كولىكتىڭ ارتقى ەسىگى ايقارا اشىق ەكەن، كەلبەتىن كوشە جاققا بۇرىپ وتىرعاندىقتان، مۇڭدى جانارىنىڭ اينالاسىنداعى ۇساق ءاجىمدى انىق كوردىك. جاقىن بارىپ، ءجون سۇراستىق:
- امانسىز با، اپا؟ سابىر ەتىڭىز، مىنا جاقتا، - يەگىمىزبەن تەمىر تورلى تۇرمە قاقپاسى جاقتى نۇسقادىق، - جاقىن ادامىڭىز بار ما ەدى؟
- قىزىما كەلىپ ەدىم، - دەدى بەيتانىس اپا ءۇنسىز ەگىلىپ، - ون سەگىز-اق جاستاعى ورىمدەي قىزىم ون توعىز جىلعا سوتتالىپ كەتتى. سوعان كەپ وتىرعان بەتىم عوي، قايتەيىن ەندى. زەينەتاقىمدى العان سايىن كەلەم وسىندا. قىز بالاعا كەرەك-اۋ دەگەن ۇساق-تۇيەكتى ارقالاپ، تاكسيمەن كەلەم. كىرگىزبەيتىنىن دە، ارقالاپ كەلگەن ۇساق- تۇيەگىمدى المايتىنىن دا بىلەم. تۇرمەنىڭ ءتارتىبى سولاي ەكەن. سونى ءبىلىپ تۇرسام دا كەلە بەرەم عوي - بىردە بولماسا، بىردە جولىم بوپ كەتە مە دەگەن ەسەك دامەمەن...»
ايەلدەر تۇرمەسىنە العاش كەپ تۇرعان بەتىمىز ەمەس، ەرتەرەكتە - بەس- التى جىل بۇرىن دا جولىمىز تۇسكەن-تۇعىن. ءبىراق مۇنداي كەزدەسۋ باسىمىزدان وتپەگەن. ءاسىلى، ادام بالاسىنا، ونىڭ ىشىندە ايەل بالاسىنا جۇباتۋ ايتۋ قيىننىڭ قيىنى. ەكى ءسوزدىڭ باسىن ويلانباي قۇراپ، «قالامى كەلساپتاي» جۋرناليسپىز دەپ كۇپىنىپ جۇرگەنىمىز انشەيىن ەكەن. الدىمىزداعى اپامىزعا جۇباتۋ ءسوز تاپپاي، جۇرەگىمىز ەزىلدى. ەركەكپىز دەسەك تە، ەگىلىپ كەتكەلى تۇرمىز. «قامىقپاڭىز، اپا، قايران ۋاقىتتىڭ قالاي وتە شىققانىن بىلمەي قالاسىز. ءالى- اق قىزىڭىزدىڭ قولىنان قويۋ ءشاي ءىشىپ، جيەنشارلارىڭىزدى جەتەكتەپ جۇرەتىن بولاسىز» - دەيمىز دالباسالاپ. «ە- ە- ە، قاراقتارىم- اي، سوڭعى رەت جولىققانىمدا قىزىم ايتىپ ەدى، تۇرمە ىشىندەگى ءبىر ساعاتتىڭ ءوزى ءبىر عاسىرداي بولىپ، وتپەي قويادى دەپ. سول راس ەكەن، مەن دە ءجۇرمىن، مىنە - عاسىرداي بولعان مينۋتتى ساناپ.... » - دەگەن اپا كوز جاسىن كورسەتكىسى كەلمەگەندەي، كولىكتىڭ ەسىگىن جابۋعا ىڭعايلانا بەردى. ەندىگى تۇرىستىڭ بەكەر ەكەنىن ءبىلىپ، ءبىز دە كولەڭكەسى كورىنىپ تۇرعان تۇرمەگە قاراي اياڭدادىق.
بولات امانوۆ:
«ايەلدەرمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس...»
تۇرمە دەگەندە كوڭىلدىڭ ءتۇنى مەن ءومىردىڭ ءۇنى بۇرىلەدى. قاپاس. قورشاۋ. بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا ءبىرسىدىرعى ءوتىپ جاتاتىن كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىك. كادىمگى ومىردەگى سياقتى كۇيبەڭ تىرشىلىك تۇرمەدە دە بار. ايىرماسى - ويىڭداعىڭدى ورىنداي المايسىڭ. بۇيىرعاندى ىستەيسىڭ. تارتىپپەن ءجۇرىپ- تۇراتىن ەركىندىگىڭ بار، ءبىراق ەركىڭ جوق.
ايەلدەر تۇرمەسى دەيمىز-اۋ، تۇرمە دەگەنىڭ قازاقتا بۇرىن مۇلدە بولماعان. ال قازىر بار. زامان وزگەرەدى، زامانىنا قاراي ادام دا وزگەرەدى. «ءتارتىپسىز ەل بولمايدى، تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» - دەپ باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي، قازىرگى ءتارتىپ ءۇشىن تۇرمە كەرەك. ايەلدەرگە دە كەرەك ەكەن. حوش دەيىك:
ءبىزدى قارسى العان «لا-155/4 مەكەمەسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى باستىعىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولات امانوۆ كابينەتىندە ءبىراز مالىمەتتىڭ شەتىن شىعاردى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، 700 ادامعا ارنالعان مەكەمەدە بۇگىندە 650 ازاماتشا جازاسىن وتەۋدە. كامەلەت جاسىنا تولماعاندارعا ارنالعان 100 ورىندىق بولەك ءبولىم بار. قازىر وندا بار- جوعى ءتورت جەتكىنشەك وتىرعان كورىنەدى. بۇل دەرەك ءبىزدى كادىمگىدەي قۋاندىرىپ تاستادى. قازىر ايەلدەر اراسىندا اسا اۋىر قىلمىس جاساۋ كوبەيگەن. ماسەلەن، وسىدان بەس- التى جىل بۇرىن مۇندا نەگىزىنەن الاياقتىقپەن، ەسىرتكى ساۋداسىمەن زاڭسىز اينالىسقاندار كوپ ءتۇسىپ كەلگەن بولسا، قازىر كىسى ءولتىرۋ ءبىرىنشى ورىندا. «ولارمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس، - دەيدى ادىلەت كاپيتانى بولات امانوۆ، - قىلمىس جاساعان كەلىنشەكتىڭ، ءتىپتى كامەلەتكە تولماي جاتىپ، كىسى ولتىرگەن قىزدىڭ پسيحولوگياسى وتە كۇردەلى. نازىك جاندىلاردىڭ قىلمىسقا، ونىڭ ىشىندە كىسى ءولتىرۋ سياقتى اسا اۋىر قىلمىسقا نە ءۇشىن باراتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن. ارينە، سەبەپ كوپ...»
ءبىزدى مەكەمە اۋماعىمەن تانىستىرىپ جۇرگەن بولات ءدىلداحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ ءۇش جۇزدەن استامى جۇمىسپەن قامتىلعان. مەكەمەنىڭ ونەركاسىپ ايماعىندا (پرومزونا دەيدى وزدەرى) تاپسىرىس قابىلداپ، سونىڭ كولەمىنە قاراي ەڭبەكاقى الادى. تىگىن تىگۋ، ماي قۇيۋ تسەحتارى بار. سونداي- اق قىلمىستىق- اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ وزگە مەكەمەلەرىندە جوق تاجىريبە سەحى (ەكسپەريمەنتالنىي سەح) دا بار ەكەن. وندا ىستەيتىن ايەلدەر اسكەري جوعارى لاۋازىم يەلەرىنە ارنالعان ارنايى كيىم (سپەتسودەجدا) تىگەدى. ەڭبەكاقىسى 28000 تەڭگە شاماسىندا.
«پاپا» دەپ ايتقانىمدى قالامايدى...
تۇرمە دەپ تىتىركەنسەك تە، اشىعىن ايتايىق، اۋماعى تاپ- تۇيناقتاي. ءار جەردە ورامال تاققان ايەل. وزدەرى ايتقان «كۋريلكادا» (تەمەكى شەگۋگە ارنالعان ارنايى ورىن) وتىرعان ءۇش-تورتەۋ بىزبەن اڭگىمەلەسۋدەن باس تارتقانمەن، سارعايعان جۇزدەرىنەن ساعىنىشتىڭ سارى تابى بايقالادى. ءبىز ۇزاي بەرگەندە سوڭىمىزدان:
- چە تام، جىگىتتەر، موجەت پوسيديم، و جيزني پوگوۆوريم (وتىرىڭدار، ءومىر تۋرالى اڭگىمەلەسەيىك)، - دەگەن جاس قىزدىڭ داۋىسى ەستىلدى. زاماتتا كەرى بۇرىلعان ءبىز:
- نەسى بار قارىنداسىم، اڭگىمە سىزدەن بولسا، تىڭداۋ بىزدەن بولسىن، - دەپ وزىمىزشە ازىلدەگەن بولدىق. ەسىمى فاريزا ەكەن. كىسى ولتىرگەنى ءۇشىن سوتتالعان. بىردەن اڭگىمەگە كوشتى:
- ەگەر مەن ءومىرىمدى قايتادان باستاسام، قازىرگى ومىرىمدەگى سياقتى قاتەلىكتەر جىبەرمەس ەدىم. ون توعىز جاسىمدا، ون توعىز جىلعا سوتتالىپ كەتتىم. وكىنەمىن، قاتتى وكىنەمىن. سوتتالعاننان كەيىن كۇيەۋىممەن اجىراسىپ كەتتىك. بوستاندىقتا ءبىر ۇلىم بار، قازىر جەتى جاستا. ەندى 12 جىلدان كەيىن، اماندىق بولسا، بوستاندىققا شىعامىن. ۇلىم ول كەزدە ەرەسەك جىگىت بولادى.
- كىمدى ساعىناسىز؟
- جازامدى وتەپ جاتقانىما 7 جىلداي بوپ قالدى. ساعىنۋ دەگەننىڭ قادىرىن «ۆوليادا» جۇرگەندە بىلمەيدى ەكەنبىز. وسى 7 جىل ىشىندە ابدەن سەزىپ-ءبىلدىم دەسەم بولادى. اتا- انامدى، باۋىرلارىمدى كورگىم كەلەدى. اسىرەسە اسىل انامدى قاتت- ى- ى- ى- ى كورگىم كەلەدى. بىلەسىز بە، «زوناداعى» ەڭ قۋانىشتى ءسات - اتا-اناڭمەن، باۋىرلارىڭمەن كەزدەسەتىن ۋاقىت. مۇنداي كەرەمەت ءساتتى مۇنداعىلار ەشقانداي التىن-كۇمىسىڭە ايىرباستامايدى.
- تۇرمەدەن كەيىنگى ءومىرىڭىز تۋرالى ويلانىپ كوردىڭىز بە؟
- ارينە، ويلاندىم. مۇنداعى ءاربىر مينۋت- سەكۋندىمىز جىلداي كورىنىپ، وتپەيتىن سياقتى بولعانمەن، ۋاقىت ءبارىبىر ءوز دەگەنىن ىستەيدى. مەن 12 جىلدان كەيىن كەلەتىن ەركىندىكتەگى ومىرىمە وسى باستان جوسپار قۇرىپ قويعانمىن. «كوروچە»(قىسقاسى)، ويلانا-ويلانا كەلە مەن پسيحولوگ بولامىن دەپ شەشتىم. مۇندا كىنالىلەرمەن بىرگە كىناسىز ادامدار دا بار. وسىنداي ادامدارعا كومەكتەسكىم كەلەدى.
ءبىر كەزدە اڭگىمەگە قاسىنداعى بويجەتكەن ارالاستى.
گۇلجان:
- جاڭا جىل الدىندا، جەلتوقساندا ون سەگىزگە تولدىم. مۇندا «دەتسكايا كولونيادان» اۋىسىپ كەلدىم. اۋىلدا 9-سىنىپتى ءبىتىرىپ، قالاعا كەلدىم. قۇربىم ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولدى. ونىڭ قولىندا پىشاق بار ەدى. مەن سول پىشاقتى تارتىپ الىپ، بەتىن بىرنەشە جەردەن تىلگىلەپ تاستادىم دا، قاشىپ كەتتىم. پىشاقتى سول جەرگە تاستاپ كەتكەن ەدىم. سول قۇربىما ءتىسىن قايراپ جۇرگەن بالا مەن تاستاپ كەتكەن پىشاقپەن قۇربىمدى 15 جەرىنەن پىشاقتاپتى. «قۇربىڭدى پىشاقتاپ، بەتىن تىلگىلەپ، سوسىن قاشىپ كەتكەنسىڭ» دەپ سوت ماعان 9 جىل بەردى. پروكۋرور قايتادان اپەللياتسيا جازىپ، «ەشقانداي دالەل جوق» - دەپ جەتى جىلعا اۋىستىردى. مەن مەكتەپتەگى كەزىمنەن ولەڭ جازامىن، قازىر دە جازىپ، ءبارىن جيناقتاپ ءجۇرمىن. كەلەسى جولى كەلگەنىڭىزدە جيناپ بەرەمىن. ءبىزدى اكەمىز جاقسى تاربيەلەدى، ءبىراق مەنىڭ تۇرمەگە تۇسكەنىم ونى قاتتى رەنجىتكەن سياقتى. ەكى-ءۇش رەت «زوناداعى» تاكسوفونمەن ۇيگە حابارلاسىپ ەدىم. بارلىعىندا دا ترۋبكانى پاپام العان. ءبىراق مەنىڭ داۋىسىمدى ەستىگەن بەتتە تەلەفوندى وشىرە سالدى. ابدەن كوڭىلى قالعان با، «پاپا» دەپ ايتقانىمدى دا قالامايتىن سياقتى.
ءۇشىنشى كەيىپكەرىمىز گۇلنار ەسىرتكى ساۋداسى ءۇشىن قامالعان.
- تارازدا 1980 -جىلى تۋىلعانمىن. قىلمىستىق كودەكستەگى 259-باپتىڭ 3-تارماعى بويىنشا سوتتالدىم. نەگىزى، شۋ قالاسىندا كەمپىر-شالدىڭ قولىندا وسكەم، ەركەلەۋ بولعانىم دا سودان شىعار؟ ەستەرىڭىزدە بار ما، جوق پا - 2004 -جىلى ۇلكەن ءبىر قايعىلى وقيعا بولعان ەدى: ماعان تۋعان اتا-انامداي بولىپ كەتكەن وسى كىسىلەردى بىرەۋلەر ايۋاندىقپەن ءولتىردى. اپامدى، ءتىپتى زورلاعان. مەن ول كەزدە قورداي اۋدانىندا ەدىم، جاسىم 24-25 تە بولاتىن. وسى قىلمىستى اشىپ، اپام مەن اتامدى ولتىرگەندەردى انىقتاۋ ءۇشىن قىلمىس الەمىنە كىردىم. ءبىراق قىلمىس الەمىنە ءبىر كىرگەن ادامنىڭ قايتىپ شىعا المايتىنىن مەن ول كەزدە بىلمەۋشى ەدىم. جازامنىڭ ءبىراز بولىگىن شىمكەنتتە وتەگەن سوڭ 2012 -جىلى وسىندا اۋىستىردى. مۇندا ابىرويسىز ەمەسپىن، كوپتەگەن ماقتاۋ قاعازدارىم مەن سەرتيفيكاتتارىم بار. اللا قالاسا، بيىل بوستاندىققا شىعامىن.
ءبىز بارعاندا اباقتىداعىلار «العىس ايتۋ» كۇنى مەرەكەسىن اتاپ ءوتىپ جاتىر ەكەن. بايقاعانىمىز - تۇرمەدە ۇلتقا ءبولىنۋ جوق. ءبىز ونى جازاسىن وتەۋشىلەر ۇيىمداستىرعان كونسەرتتەن بايقادىق. تۇرمە كلۋبىنداعى كونسەرت قازاقتىڭ «قارا جورعا» بيىمەن باستالىپ، ورىس، وزبەك، قىتاي اندەرىمەن جالعاسىن تاپتى. شىر اينالىپ، قانىڭدى قىزدىراتىن كاۆكازدىڭ لەزگينكاسى دا بيلەندى. وسى كەزدە ويىمىزعا قازاقتىڭ قارا ولەڭى ورالدى:
جالعان دۇنيە- اي،
جان بار ما ەكەن ءجون جۇرگەن -
جارىق كۇندە جارىعىڭدى سوندىرگەن:
قاسيەتتىڭ قاسىرەتىن ءدال بۇگىن،
ايەلدەردىڭ تۇرمەسىنەن كوردىم مەن.
قايعى- مۇڭىن
كىرپىگىمەن قۇرساپ- اپ،
تاعدىر جۇگىن ءتۇن تۇرىمەن
تۇمشالاپ:
تار قاپاستا تاعدىرىنا نالىعان،
انا وتىر اجىمىمەن كۇن ساناپ.
«ءومىر ءمانىن ءوز كەزىندە ۇقپادىق»، -
دەپ شەرتەدى اڭگىمەسىن جۇرت نالىپ.
بولاشاققا جوسپار قۇرىپ سوندا دا،
ارۋ وتىر اپپاق ءجۇزى بۇلتتانىپ.
كوز بايلانا بەرە قايتۋعا جينالعان ءبىزدىڭ كوزىمىزگە تۇرمە كىتاپحاناسىنىڭ الدىنداعى ۇزىنسونار كەزەك ءتۇستى. كىتاپ دەگەننىڭ نە ەكەنىن ۇمىتا باستاعان قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيا زامانىندا تۇرمەدەگى ايەلدەر ءبىزدى تاعى دا تاڭ قالدىردى: «كىتاپ، گازەت وقيمىز، - دەدى اڭ-تاڭ بولعان بىزگە كەزەك سوڭىنداعى كىشكەنتاي بويلى سۇيكىمدى بويجەتكەن، - وقيتىن كىتابىمىزدى كەزەكپەن الامىز، ايتپەسە جەتپەي قالادى...»
ايەلدەر تۇرمەسىنە ءتۇس الەتىندە كەلگەن ءبىز كوز بايلانا ارەڭ شىقتىق. تەمىر ەسىك ارتىمىزدان تارس جابىلعاندا قايىرىلىپ قايتا قارادىق. ايەلدەر تۇرمەسى: بالاسى ەركىندىكتە قالىپ، ءوزى تەمىر تورعا قامالعان انا قالىپ بارادى. اناسى ەركىندىكتە قالىپ، ءوزى تەمىر تورعا قامالعان بالا قالىپ بارادى. حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا ءبىز وسىلايشا تۇرمەنىڭ كولەڭكەلى جاعىن ەمەس، كۇنگەيىن كورسەتكەندى ءجون سانادىق.
مارات مامانباي
فوتو: رۋسلان دوستايەۆ
«جاس قازاق»