ولاردىڭ ەندىگى ارماندارى تاريحي وتاندارىنا - قازاقستانعا ورالۋ بولىپ وتىر. بۇل تۋرالى «ازيا- پليۋس» دەرەگىنە سۇيەنگەن ras.kz حابارلادى.
تاجىك جەرىندەگى قازاقتاردىڭ مۇندا تۇرىپ جاتقاندارىنا ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە، ولار باياعى تۇرمىس سالتتارىن سول قالپىندا دەرلىك ساقتاپ قالعان. ولاردىڭ سول مەزگىلدەگىدەن بار ايىرماشىلىعى ءسىرا، قازىر بۇرىنعىسىنشا كيىز ۇيلەردە تۇرا قويمايتىندارى عانا شىعار دەپ جازادى باسىلىم.
تاجىكستانعا قازاقتاردىڭ الدىڭعى لەگى كەڭەس وكىمەتى ورناعان العاشقى جىلداردا كەلە باستاعان. سونىڭ وزىندە ولاردىڭ وسىندا تۇراقتاپ قالۋلارىنىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى بولعان. بىرەۋلەرى وقۋ نەمەسە جۇمىس ىزدەپ كەلىپ، ءۇيلى- جايلى بولىپ، قالىپ قويعان. تاعى بىرەۋلەرى جەر اۋدارۋ جولىمەن كەلگەن. ال ەسوقۋل قيشلوعىنا قونىس تەپكەندەردىڭ اقساقالى قوجامقۇل نۇرماتوۆتىڭ اتا- بابالارى بولشيەۆيكتەردەن قاشىپ، قورا- قورا مالدارىمەن اۋعانستان اسىپ بارا جاتقاندارىندا ءارى قاراي جەتە الماي، وسى جەردە قالىپ قويعان.
«وتكەن عاسىردىڭ 20- جىلدارىندا اكەم قىزىلوردا وبلىسىنان اۋعانستانعا قاراي بەت تۇزەپتى. تاجىكستاندا ونى كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلدەرى ۇستاپ الىپ، بارلىق مالىن كولحوزعا تارتىپ العان. سول زامانداردا مۇندا جول سالىنىپ جاتىپتى دا، تۇيەلەرى تاسىمال كولىگى رەتىندە قۇرىلىسقا جەگىلىپتى. اكەم وسى جەردە تۇيەلەرىمەن بىرگە قارا جۇمىسشى ەسەبىندە قالدىرىلعان» ، - دەيدى قوجامقۇل نۇرماتوۆ.
قاريا جول قۇرىلىسىندا 20 جىل جۇمىس ىستەيدى. ول كەزدە داڭعارا اۋدانىندا تۇرادى. تەك بەرتىندە عانا وزدەرىنە جاقىن جەردەگى جيليكۋل اۋدانىندا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن قازاقتار تۇراتىنىن ەستىپ، وسىلاي قاراي كوشىپ كەلەدى.
«اۋداندا الۋان ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى تۇرادى ەكەن. ولار ورىس، تاجىك، وزبەك، قازاق، نەمىس، شەشەن، ۋكراين، تۇرىكمەن سياقتى 16 ۇلتتىڭ وكىلىن قۇرادى. ءبىراق 80- جىلدارى سولاردىڭ كوبى باسقا جاقتارعا كەتە باستادى. ماسەلەن، بۇگىندە ءبىز تۇراتىن قيشلاقتا بۇرىنعى جەر اۋىپ كەلگەن قازاقتاردىڭ ۇرپاقتارىنان ەشكىم قالعان جوق. مۇنداعى قانداستارىمىزدىڭ ءبارى - مەنىڭ اكەمنىڭ ۇرپاقتارى، ءبىز تۇگەل تۋىسپىز ءبىزدىڭ بالالارىمىز وزبەك مەكتەبىندە وقيدى. باسقا مەكتەپ جوق. ەڭ سوڭعى قازاق مەكتەبى كەڭەس كەزەڭىندە جابىلدى. بۇل - ءبىزدىڭ ۇلكەن قاسىرەتىمىز. ءبىز قازىر ءوزىمىز ءۇشىن قالايدا قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپ اشۋدى تالاپ ەتپەيمىز. ونىڭ ورنىنا تاجىكشە وقىتاتىن مەكتەپ بولسا دەيمىز. ايتپەسە، ەرتەڭ ءبىزدىڭ بالالارىمىز قايدا بارىپ كۇن كورەدى؟ ولار - تاجىكستاندا تۇراتىن قازاقتار سويتە تۇرا ءبىلىمدى وزبەك مەكتەبىنەن الادى بۇل قالاي؟ » ، - دەيدى اقساقال.
مىنە وسى ماسەلە ەسوقۋل تۇرعىندارىن ەندى تۋعان قازاقستانىنا كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەلى تۇر. وسى رەتتە قوجامقۇل نۇرماتوۆ بىرنەشە رەت تاريحي وتانىنا بارىپ، ورال جانە قوستاناي وڭىرلەرىن كورىپ قايتقان.
«ءبىراق ول جاقتار سۋىق ەكەن. ورالمانداردىڭ كوشى- قون باعدارلاماسىنا سايكەس بولىنەتىن جەر دە از - بار بولعانى 10 سوتىق، سوندا ءبىز مالىمىزدى قالاي باعامىز، ولاردى قالاي كوبەيتەمىز؟ » ، - دەيدى اقساقال.
ەسوقۋلداعى نۇرماتوۆتاردىڭ وراسان زور اۋلەتى قازىر باقۋاتتى تۇرادى. ولاردىڭ جۇزدەن استام ءىرى قارا مالدارى، وتار- وتار قويلارى، ۇلكەن باقشالىق جەرلەرى بار.
«بۇرىن ءبىز مۇندا ليمون دا، ءجۇزىم دە وسىرەتىن ەدىك. ءبىراق ەسوقۋلدا جيىرما جىلدان بەرى سۋ جوق. سۋدى ۆاحش وزەنىنەن تاسۋعا تۋرا كەلەدى. ال وعان دەيىن 17 شاقىرىم جەر بار. ءبىز قازىر بۇعان دا ۇيرەندىك. سۋدى ۆودوۆوزبەن تاسىپ اكەپ، تسيستەرنالاردى تولتىرىپ الامىز. بىلتىردان بەرى ماڭايعا قىتايلار كەلىپ، ماقتا ەگە باستادى. ەندى ولاردىڭ سۋ اكەلەتىندەرى ءسوزسىز» ، - دەيدى قاريا.
دەگەنمەن، ەسوقۋلدا بۇل سۋدى نۇرماتوۆتاردىڭ تەك جاسى ۇلكەندەرى عانا كۇتىپ جۇرگەن سياقتى. جاستار بولسا ەلگە قايتقىلارى كەلىپ، قاتتى قۇلشىنىپ وتىر. ولاردىڭ ءبىرازى بۇگىندە قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان كورىنەدى. اتا- انالارى ولارعا سول جاقتا قالىپ قويۋدى تاپسىرىپ جۇرگەنگە ۇقسايدى.
«مەن بولسام تاجىكستاندى جاقسى كورەمىن، سەبەبى بۇل جەر - مەنىڭ تۋعان مەكەنىم وسىندا وتباسىن قۇرىپ، بالا- شاعا ءوسىردىم، جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ەشۋاقىتتا جانجالعا بارىپ كورگەن جوقپىز. ءبىزدىڭ ءۇيىمىز كورشىلەرىمىزدىڭ بارىنە - مەيلى ول تاجىك، مەيلى وزبەك بولسىن بارىنە قاشاندا اشىق. ءبىراق مەكتەپتىڭ جوقتىعى ماعان مازا بەرمەيدى. سوندىقتان ءبىز قاريالار وسىندا ولسەك تە، جاستاردىڭ تاريحي وتاندارىنان مەكەن تاپقاندارىن قالاپ وتىرمىز» ، - دەدى اقساقال ءوز سوزىندە.
ەسوقۋل قيشلوعىنىڭ قازاقتارى مالساق جاندار رەتىندە دە جۇرتقا بەلگىلى ەكەن. بىلايعا تۇرعىندار بۇل اۋىلدى تۇيە وسىرەتىندىگىمەن دە جاقسى تانيدى ەكەن. سەبەبى ماڭايداعى تاجىكتەر مەن وزبەكتەر ەلدى مەكەندەرىندە تۇيە دەگەن اتىمەن جوق. قازاقتار سونداي- اق جىلقى مالىنا ايرىقشا ۇيىرسەكتىگىمەن دە ەلگە تانىلىپ قالعان سياقتى.
ras.kz