عالام جاراتىلىسىنىڭ قۇپياسى سەنى ءوزىنىڭ كەرەمەت شەبەرلىگىمەن ءتانتى ەتەدى. استرونومداردىڭ ءوزى وسىنىڭ 0,1 پايىزىن تولىق انىقتاپ شىقپاعان دا بولار؟ كىم ءبىلسىن، وسى گالاكتيكالاردىڭ بارلىعى، ءبىر عانا شاردىڭ ىشىندەگى قوزعالىستار شىعار؟ عىلىم ءالى انىقتاي الماعان عاجايىپ، شىن مانىسىندە قۇراندا جاتقانىن تولىق انىقتاي الدىق پا؟ ال وسى عىلىم زەرتتەپ جۇرگەن، عالام قۇپيالارىنداعى قاراقۇردىم دەگەن نە نارسە؟ وسىعان وي جۇگىرتىپ كورەلىكشى.
اسپانداعى سان جەتپەس جارىق شامداردىڭ ءبىر ساتتە جۇتىلىپ كەتەتىنە سەنەسىز بە؟ مۇمكىن ەرتەگى بولار؟ عالامداعى الىپ اسپان ويىقتارى نەمەسە قارا تەسىتكەرى ويانىپ كەتسە، ءبىر ەمەس، بىرنەشە گالاكتيكانى جۇتىپ الۋ قاۋقارى بار. قازىر عالىمدار وسى عالاماتتى زەرتتەۋ ۇستىندە.
قارا قۇردىم - جويقىن تارتىلىس كۇشى ارقىلى بۇكىل ماتەريا مەن جارىق نۇرىن ەش جىبەرمەي وزىنە تارتىپ الا- الاتىن ماسساسى وتە اۋىر جۇلدىزدىق دەنە (ۇڭگىر ەمەس) ايتىلادى. قارا قۇردىمنىڭ ماسساسى وتە جوعارى، تارتىلىس كۇشى ءورىسى تىم جويقىن بولعاندىقتان، ەشقانداي ماتەريا، ماگنيتتى تولقىن، جارىق جىلدامدىعىندا قوزعالادى دەلىنەتىن جارىق رادياتسياسى ودان قاشىپ قۇتىلا المايدى (ونىڭ بەتىنە تۇسكەن جارىق ەشقاشان كەرى شاعىلىسپايدى) ، سىرتقا ەش جارىق شىعارمايدى.
عالىمدار بۇل عالاماتقا وسىلاي سيپاتتاما بەرەدى. ال وسى الاپات نىساننىڭ سىرىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار، جىل سايىن ونى جاڭا ءبىر قىرىنان تانىپ كەلەدى. اسپان تانۋشى عالىمدار شوقجۇلدىزدار كىندىگىندەگى قارا قۇردىمنىڭ فوتوسىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن بىرلەسىپ تەر توگۋدە. وسى ماقساتتا Event Horizon Telescope جوباسى ازىرلەنىپ، ول بويىنشا جەردىڭ ءار تۇكپىرىندە جايعاسقان 50 راديوتەلەسكوپتى بىرىكتىرۋ قولعا الىنباق. «گالاتيكا قۇردىمى اسا قاشىقتا. ونى كورۋ ءۇشىن ولشەمى جەردەي قوندىرعى قاجەت. ونداي قوندىرعىنى قۇرۋدىڭ جالعىز جولى - عالامشاردىڭ ءوزىن تەلەسكوپقا اينالدىرۋ» ، - دەيدى زەرتتەۋشىلەر. قازىر ساراپشىلار الداعى ءۇشجىلدىق جوسپارىن تالقىلاپ جاتىر. «ءبىز قاتتى تولقۋدامىز. ەكى جىل بۇرىن بۇنداي وي قيال سياقتى بولىپ كورىنگەن بولار ەدى، ەندى شىنايى ىسكە اينالىپ جاتىر» ، - دەگەن اريزونا ۋنيۆەرسيتەتى وبسەرۆاتورياسىنىڭ قىزمەتكەرى ديميتريوس پسالتيس.
ايتا كەتەرلىگى، قارا قۇردىمدى جەر بەتىنەن كورۋ مۇمكىن ەمەس. ونى قورشاعان گراۆيتاتسيالىق ءورىستىڭ تىعىزدىعىنان جارىقتىڭ ءوزى ورالمايتىن كورىنەدى. سوندىقتان شەتەلدىك استرونومدار «وقيعالار كوكجيەگى» (جوبا دا سونداي اتاۋعا يە) اتالاتىن قارا قۇردىمنىڭ شەكاراسىنان تىس باقىلاۋدى قولعا الماق. قۇردىم الدەبىر جۇتقىنشاققا سورىلىپ جاتقان شاڭ مەن گازدان تۇرادى، وعان قاراۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق. ال، قولداعى فيزيكا زاڭدارى وندا نە بولىپ جاتقانىن سيپاتتاي المايدى.
جاقىندا عانا tengrinews تىلشىلەرى "حاببل" تەلەسكوپى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قارا قۇردىمدى تاپقىنى جونىندە اقپارات جاريالادى. جاڭا نىساننىڭ انىقتالعانى تۋرالى اقپاراتتى ەۋروپا عارىش اگەنتتىگى جاريالادى.
گراۆيتاتسيالىق انوماليا جەردەن 300 ميلليون جىل قاشىقتىقتا ورنالاسقان. قارا قۇردىم كۇننەن 21 ميلليارد ەسە اۋىر. عالىمدار بۇل نىساننىڭ بار ەكەنىن بولجاعانمەن، بۇعان دەيىن انىقتاي الماي كەلگەن ەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ەڭ ءىرى قارا تەسىك ازىرشە "ۇيقىدا جاتىر"، سوندىقتان دا ول كورشىلەس نىسانداردى ازىرشە جۇتىپ المايدى. ونىڭ اينالاسىندا جۇلدىزدار قازىر ەمىن- ەركىن ءجۇر. دەگەنمەن ول كەز كەلگەن ۋاقىتتا "ويانۋى" مۇمكىن. بۇعان دەيىن عالىمدار گراۆيتاتسيالىق تولقىننىڭ تىركەلگەنىن حابارلاعان ەدى. ول ەكى قارا تەسىكتىڭ سوقتىعىسۋىنان پايدا بولادى. بۇل قۇبىلىس الەمدە قارا تەسىكتىڭ بار ەكەنىن دالەلدەيدى. القارا تەسىكتىڭ ارعى بەتىندە نە بولۋى مۇمكىن، ال ەندى بۇل ويلانارلىق ماسەلە!
دوسجان بالابەك ۇلى
«ايقىن»