سوندا ساحابالارىنىڭ ءبىرى: «ۋا، اللانىڭ ەلشىسى! ەگەر ەكى قىزى بولسا شە؟» - دەپ سۇرايدى. «ەكى قىزى بولسا دا سولاي»، - دەيدى پايعامبارىمىز (س. ع. س. ). «ال، ەگەر ءبىر قىزى بولسا شە؟» - دەيدى ءبىر ساحابا. اللا ەلشىسى (س. ع. س. ) سوندا: «ءبىر قىزى بولسا دا سولاي»، - دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن[1].
اتالمىش حاديستەن اڭعارعانىمىزداي، كىمدە- كىم قىزىنىڭ تاربيەسىنە سالعىرت قاراماي، ونىڭ بارلىق قيىنشىلىقتارى مەن قۋانىشتارىنا توزىمدىلىكپەن سابىر ەتىپ، شۇكىرشىلىك تانىتسا - ءجانناتتىق بولادى ەكەن. دەمەك، قىز بالانىڭ تاربيەسى وتە جاۋاپتى دا ساۋاپتى ءىس بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا كەيبىر جانداردىڭ ء«تورت قىزدىڭ اكەسىمىن» دەپ كەۋدە قاعىپ، «جۇماققا كىرەتىنىن» ايتىپ، جار ساپ جۇرگەنىنە كۋا بولىپ جاتامىز. الايدا، ارداقتى اللا ەلشىسىنىڭ (س. ع. س. ) حاديسىنەن جۇماقتىڭ ءتورت قىزدىڭ اكەسىنە ەمەس، الپەشتەپ وسىرگەن پەرزەنتىنىڭ بويىنا يماندىلىق پەن ىزگىلىك ءدانىن ەگىپ، دۇرىس تاربيەلەگەنگە ءناسىپ بولاتىنىن اڭعارامىز.
حالقىمىزدا «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ءار ماقال-ماتەلى قاسيەتتى قۇران كارىم مەن پايعامبار (س. ع. س. ) حاديسىمەن ۇندەسكەن دانا حالقىمىزدىڭ قاراپتان- قاراپ قىزعا قىرىق ۇيدەن قاراۋىل قويىپ، قىرىق ءتۇرلى تىيىم سالماعانى ايدان انىق. «قىز بالا - جات جۇرتتىق» دەپ اۋەل باستان- اق جاساۋىن بەلگىلەپ، جابدىعىن بولەك جيناعان حالقىمىز بۇرىمدى پەرزەنتىنە قاشاندا «بولاشاق انا» دەپ قاراعان. «بارعان جەرىڭە بالداي باتىپ، سۋداي ءسىڭ» دەپ قۇلاعىنا قۇيىپ وتىراتىن اجەلەرىمىزدىڭ اقىل سوزدەرىنىڭ ارعى جاعىندا «قىزىنا تاربيە بەرە الماپتى، دۇرىس تاربيەلەمەپتى» دەگەن ماسقاراعا قالماۋ ءقاۋىپى اڭعارىلىپ تۇر. دەمەك، قىز بالا ءوزى كەلىن بولىپ تۇسكەن شاڭىراقتىڭ بەرەكەسى مەن بىرلىگىن ارتتىرىپ، ۇيىتقىسى بولۋى قاجەت. ارداقتى اللا ەلشىسى (س. ع. س. ) ءوزىنىڭ ءبىر حاديسىندە: «...ايەل - وتباسى، وشاق قاسىنا، ەرىنىڭ مەنشىگىنە جاۋاپتى...»، - دەيدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، حالقىمىز قىز بالاسىنا بولاشاق انا دەپ قاراپ، ۇلت ەرتەڭى بولاتىن ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلەتىن ابزال جان دەپ قادىرلەگەن. ال، ۇرپاقتىڭ ۇلاعاتتى بولۋى، ەڭ الدىمەن، اناسىنىڭ اق سۇتىمەن داريتىنى داۋسىز. پايعامبارىمىزدىڭ (س. ع. س. ) سەنىمدى ساحابالارىنىڭ ءبىرى بولعان ومار (ر. ا. ) اكەنىڭ بالا الدىنداعى اقىلارىنىڭ ءبىرى - جاقسى انا تاڭداۋ ەكەندىگىن ايتادى. ەكى دۇنيە سۇلتانى بولعان مۇحاممەدتىڭ (س. ع. س. ) قانشاما جىل قاسىندا بولىپ، پايعامبارلىق پاراساتىنان ۇلگى العان وماردىڭ (ر. ا. ) بۇل ايتقانى ويلاندىرماي قويمايدى. بابالارىمىز دا «ەل بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ناقىل قالدىرعان.
سوندىقتان دا اتا- بابامىز قىز بالاسىنا قىرىق ۇيدەن تىيىم سالىپ، تاربيەسىنە تەرەڭ ءمان بەرگەن. ۇلكەننىڭ جولىن كەسۋدەن، جارىسا سويلەپ، جاعالاسۋدان، داراقى كۇلكى مەن بەيادەپ ارەكەتتەردەن تىيىپ، ادەپتىلىككە، يناباتتىلىق پەن يماندىلىققا ۇندەگەن. اشىق- شاشىق جۇرۋدەن تىيىپ، تالتايىپ وتىرۋدان، شالقايىپ جاتۋدان، سارت- سۇرت جۇرىستەن، كورگەنسىز قىلىقتان بويىن اۋلاق سالۋدى بۇيىرعان. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «نۇر» سۇرەسىندە: «ءمۇمىن ايەلدەرگە دە ايت: «(بوگدە ەرلەردەن) كوزدەرىن ساقتاسىن. ءارى ۇياتتى جەرلەرىن (زينادان) قورعاسىن. سونداي- اق، زەينەتتەرىن كورسەتپەسىن. ءبىراق ولاردىڭ وزىندىگىنەن كورىنگەندەرى باسقا (بەتى، قول- اياقتارى) . جانە بۇركەنشىكتەرىن ومىراۋلارىنا ءتۇسىرسىن. زەينەتتەرىن كەرسەتپەسىن» [2]، - دەپ ءامىر ەتىلەدى. باعزى زاماننان بەرى مۇسىلمانشىلىقتى ۇستانعان بابالارىمىزدىڭ اللا بۇيرىعىنان اتتاپ شىقپاي، ارۋلارىمىزدىڭ ابىرويىن بۇركەپ ۇستاعانى بەلگىلى. كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى «قۇدايسىز قوعامنىڭ» كەسىرىنەن بۇگىندە اشىق- شاشىق كيىنەتىندەردىڭ كوبەيگەنى وكىنىشتى- اق. بىلە بىلسەك، قىزعا قويىلار قىرىق تىيىمنىڭ نەگىزگىسى دە - اۋرەت جەرىن جابىق ۇستاپ، اشىق- شاشىق جۇرمەۋ ەمەس پە؟!
وسىدان ءۇش عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن اتاقتى موڭكە ءبيدىڭ ولەڭىندە اقىرزامان ايەلدەرى بىلاي سۋرەتتەلەدى:
وراي سالىپ باستارىن،
جالپىلداتىپ شاشتارىن،
تاقىمدارى جالتىلداپ،
ەمشەكتەرى سالپىلداپ،
ۇيات جاعى كەم بولار.
ايتقاندارى اينىماي كەلگەن اتاقتى ءبيدىڭ اقىرزامان بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايەل زاتىنىڭ جالاڭاشتانۋىن جىرلاعانى بەكەردەن بەكەر ەمەس. «قازاننان قاقپاق كەتسە، ۇرىدان ۇيات كەتەدى» دەمەكشى، اشىق- شاشىق كيىنگەن قىزدىڭ ابىرويى دا الاسارا بەرەرى ءسوزسىز. سوندىقتان دا ءاربىر اتا- انا قىز تاربيەسىنە اسا ءمان بەرىپ، اللا تاعالا الدىنداعى مىندەتىنە مۇقيات بولعانى ابزال. ويتكەنى، جاراتۋشى اللا قاسيەتتى قۇران كارىمدە جاراتقان قۇلدارىنا: ء«اي، مۇمىندەر! وزدەرىڭدى ءارى ءۇي- ىشتەرىڭدى وتىنى ادامدار مەن تاستاردان بولعان وتتان قورعاڭدار» [3]، - دەپ ءامىر ەتەدى. دەمەك، پايعامبارىمىز (س. ع. س. ) ءوزىنىڭ ءبىر حاديسىندە «وتباسىنا جاۋاپتى» دەپ مىندەتتەگەن ەر- ازامات تەك ءوزىنىڭ قۇلشىعىن عانا قۇنتتاماي، جارى مەن پەرزەنتتەرىنىڭ دە قۇلشىلىققا قىرىن قاراماۋىنا قام جاساۋى ءتيىس. بۇل جايىندا اللا ەلشىسى (س. ع. س. ): «ولارعا مۇسىلماندىقتى ۇيرەتپەسەڭدەر، ولار ءۇشىن جاۋاپتى بولاسىڭدار!» [4] - دەپ قاتاڭ ەسكەرتەدى.
حالقىمىز «قىز وسسە - ەلدىڭ كوركى» دەپ، قىز بالاسىنا ەرەكشە قۇرمەت تانىتادى. ەرتەڭگى كۇنى ءبىر قولىمەن بەسىك تەربەتسە، ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتەر اناعا اينالاتىن قىز عۇمىرىن جەر بەتىن قۇلپىرتقان گۇلمەن تەڭەستىرەدى. سوندىقتان دا بولار، «ەر بۇزىلسا - وتباسى بۇزىلار، ايەل بۇزىلسا - ۇلت بۇزىلار» دەپ، ايەل زاتىنىڭ قوعامداعى مارتەبەسىن بيىكتەتە تۇسەدى. ال، ۇلتتىڭ دىڭگەگىن مىقتاپ، ۇرپاقتىڭ ۇلاعاتتى بولىپ وسۋىنە تىكەلەي ىقپال جاسايتىن كەي انالارىمىزدىڭ بۇگىندە قىرىق ۇيدەن تىيىم كورمەي ءوسىپ، قىرسىعى قىرىق ەسەككە جۇك بولعان جايى بار. بۇعان بىرەۋلەر زاماندى كىنالى قىلسا، ەندى بىرەۋلەرى بار كىنا ادامنىڭ وزىندە جاتقانىن ايتادى. دەگەنمەن، قوعامىمىزداعى بۇل دەرتتەردىڭ ءتۇبىرى تاربيەسىزدىكتەن شىعىپ جاتقانىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. جاستايىنان اتا- اناسىنىڭ ايتقانىمەن ءجۇرىپ، ءار قادامىن اڭداپ باسقان بويجەتكەننىڭ بولاشاقتا بايىپپەن امال قىلىپ، بۇرىس جولعا تۇسپەسى انىق.
پايعامبارىمىز (س. ع. س) ءوزىنىڭ ءبىر حاديسىندە: «ارسىز ايەلدەر كوبەيسە، ارسىزدىق قوعامدا كەڭىنەن ەتەك السا، بۇرىن سوڭدى بولماعان شيپاسىز اۋرۋلار پايدا بولادى» [5]، - دەگەن ەكەن. سونداي- اق، ارداقتى اللا ەلشىسى (س. ع. س. ) : «توزاقتاعىلاردىڭ مەن كورمەگەن ەكى ءتۇرى بار: كيىنگەنى جالاڭاش جانە ىرعاتىلعان، اۋىتقىعان، باستارى ۇزىن مويىندى تۇيەلەردىڭ بۇلعاقتاعان وركەشتەرىندەي ايەلدەر. ول (ايەلدەر) ءجانناتقا كىرمەيدى، ونىڭ ءيىسىن دە سەزبەيدى. ال، ونىڭ ءيىسى پالەن- پالەن قاشىقتىقتان سەزىلەدى» [6]، - دەگەن ەكەن. بۇل حاديس جايىندا ەرتەرەكتەگى يسلام عۇلامالارى «كيىنگەنى جالاڭاش» دەگەن سوزىندە نە ماقسات ەتىلگەنىن تۇسىنبەگەن كورىنەدى. تەك ۋاقىت وتە كەلە ايەلدەردىڭ جارتىلاي جالاڭاش كيىنە باستاعانىندا بارىپ، «بۇل - حاديستە ايتىلعان سيپات» دەپ باعا بەرگەن ەكەن.
اللا تاعالا امىرىنەن باس تارتىپ، اشىق- شاشىق كيىنۋ - ءارتۇرلى كۇنالارعا سەبەپكەر بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كوشەدەگىلەردى كوز زيناسىن باتىرعانىن بىلاي قويعاندا، اقىر سوڭىندا نەكەسىز قاتىناس پەن ارسىزدىققا دا اپارىپ جاتادى. قازىرگى كەزدە قوعامداعى «وڭ جاقتا وتىرىپ قارابەت بولعاندار» مەن جاساندى تۇسىك جاساتقانداردىڭ سانى كۇن ساناپ كوبەيىپ جاتقانى دا - «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» سالماعاننىڭ جەمىسى ەمەس پە؟! بۇرىندارى قىزىن «پەرى سوعىپ كەتەدى» دەپ تۇندە سۋعا جىبەرمەگەن قازاقتىڭ بۇگىنگى بويجەتكەندەرىنىڭ تۇنگى كلۋبتىڭ ەدەنىن توزدىرىپ جۇرگەنى دە وسى - «قىرىق تىيىمنىڭ» جوقتىعى. قىمسىنۋدى ۇمىتقان قاراكوزدەرىمىزدىڭ كوشە بويىندا ءسۇيىسىپ تۇرعانىنا ءبىزدىڭ قوعامنىڭ كوزى ۇيرەنىپ، ەتى ءولىپ كەتكەندەي كورىنەدى كەيدە.
شىلىمدى بۇرقىراتىپ، سىرانى ءسىمىرىپ سالۋدان كەز كەلگەن ەركەككە دەس بەرمەيتىندەر نازىك جىنىستىلاردىڭ دا از ەمەستىگىن انىق بىلەمىز. بۇل ايتىلعانداردىڭ بارلىعى - قازىرگى زامانىمىزدىڭ اسقىنىپ تۇرعان اۋىر دەرتتەرىنىڭ قاتارىنان. دەرتكە داۋا ىزدەسەك، قىزعا قويار قىرىق تىيىمدى ۇمىتپاعانىمىز ءجون!
[1] يبن ءماجا، احمەد.
[2] «نۇر» سۇرەسى، 31-ايات.
[3] «تاحريم» سۇرەسى، 6-ايات.
[4] مۋسليم.
[5] بايھاقي.
[6] مۋسليم.
muslim.kz